"બસ એક જ ક્ષણમાં તારી અસર થાય છે.
જેમ જેમ ઉકેલુ રહસ્ય, વધુ ગૂંચવાય છે.
ભ્રમણાઓ ભારી પડે છે બુદ્ધિ પર જ્યારે કોયડાઓ સામે આવી પડકાર કરી જાય છે."
- મૃગતૃષ્ણા
_____________________
૧૮. મૌનનો કોયડો
સર્પાકાર પથ્થરનો દરવાજો પૂરો ખુલતાં જ અંદરથી સદીઓ જૂની, બંધ હવાનો એક ઠંડો અને ભેજવાળો ઝોંકો બહાર આવ્યો. એ હવામાં માટી, પથ્થર અને બીજા કોઈ અકળ, પ્રાચીન પદાર્થની ગંધ ભળેલી હતી. જાણે સમય પોતે જ ત્યાં કેદ થઈ ગયો હોય. ગુપ્ત માર્ગની અંદર ગાઢ અંધકાર સિવાય બીજું કશું દેખાતું નહોતું. તેમની ટોર્ચનો પ્રકાશ પણ એ અંધકારને પૂરો ભેદી શકતો નહોતો, જાણે અંધારું પોતે જ એક ઘન પદાર્થ હોય જે પ્રકાશને ગળી જતું હોય.
"જય વન દેવી," શેર સિંહે અંદર પ્રવેશતા પહેલાં હાથ જોડીને પ્રાર્થના કરી. તેના ચહેરા પર ભક્તિ કરતાં ભય વધુ હતો.
આદિત્યએ પોતાની હેડ-ટોર્ચ ચાલુ કરી અને સૌથી પહેલાં અંદર પ્રવેશ કર્યો. "સાવધાન રહેજો. જમીન લપસણી હોઈ શકે છે અને ઉપરથી પથ્થરો પણ પડી શકે છે."
એક પછી એક બધા અંદર દાખલ થયા. સાહસ છેલ્લે હતો. જેવો તેણે અંદર પગ મૂક્યો, તેની પાછળ પેલો વિશાળ પથ્થરનો દરવાજો એક મોટા ગડગડાટ સાથે આપમેળે બંધ થઈ ગયો. એક ક્ષણ માટે સંપૂર્ણ અંધારું છવાઈ ગયું અને પછી તેમની ટોર્ચના પ્રકાશે ફરીથી દ્રશ્યમાનતા આપી. તેઓ હવે બહારની દુનિયાથી સંપૂર્ણપણે કપાઈ ગયા હતા. પાછા ફરવાનો માર્ગ બંધ થઈ ચૂક્યો હતો.
"હવે આગળ વધવા સિવાય કોઈ રસ્તો નથી," સંધ્યાએ પરિસ્થિતિની ગંભીરતાને સમજીને શાંતિથી કહ્યું.
તેઓ એક સાંકડી, પથ્થરની કોતરેલી સુરંગમાં હતા. દીવાલો પર ભેજને કારણે લીલા રંગની શેવાળ બાઝી ગઈ હતી. હવામાં એક વિચિત્ર શાંતિ હતી, એટલી બધી કે તેમને પોતાના શ્વાસ અને હૃદયના ધબકારા પણ સ્પષ્ટ સંભળાતા હતા. ક્યાંક દૂરથી પાણી ટપકવાનો ધીમો, એકધારો અવાજ આવી રહ્યો હતો, જે એ મૌનને વધુ ભયાવહ બનાવતો હતો.
"આ જગ્યા... જીવંત લાગે છે," શેર સિંહે ધીમા અવાજે કહ્યું. "મને લાગે છે કે દીવાલો પણ આપણને સાંભળી રહી છે."
આદિત્ય, જે એક પુરાતત્વવિદ્ હતો, તે દીવાલો પરની કોતરણી જોઈને આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયો. "આ અદ્ભુત છે! આ નાગવંશી શૈલીની કોતરણી છે, પણ મેં આટલી બારીકાઈ ક્યારેય જોઈ નથી. આ સુરંગ માનવ હાથોથી બનેલી છે, કોઈ કુદરતી ગુફા નથી."
તેઓ સાવચેતીપૂર્વક આગળ વધવા લાગ્યા. લગભગ પંદર-વીસ મિનિટ ચાલ્યા પછી, સુરંગ એક મોટા, ગોળાકાર ખંડમાં ખુલી. એ ખંડની બરાબર વચ્ચે, એક જ કાળા પથ્થરમાંથી કોતરેલી પાંચ માથાવાળા નાગની એક વિરાટ મૂર્તિ હતી. નાગના પાંચેય મુખ ખુલ્લા હતા, જાણે તેઓ કોઈ અદ્રશ્ય શત્રુ પર પ્રહાર કરવા તૈયાર હોય.
પણ સૌથી ચિંતાજનક વાત એ હતી કે એ ખંડમાંથી આગળ જવા માટે એક નહીં, પણ ચાર સરખા દેખાતા રસ્તાઓ ફંટાતા હતા. ચારેય સુરંગોના મુખ એકસમાન, અંધકારમય અને રહસ્યમય હતા.
"હવે શું?" સાહસે પૂછ્યું. "કયો રસ્તો સાચો છે?"
શેર સિંહે જમીન પર કોઈ નિશાન શોધવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ પથ્થરની ફર્શ એટલી સખત અને સ્વચ્છ હતી કે તેના પર કોઈ પદચિહ્ન નહોતા.
"આ એક કોયડો છે," સંધ્યા મૂર્તિની નજીક જઈને બોલી. "આ એક પરીક્ષા છે. ખોટો રસ્તો આપણને કોઈ જાળમાં ફસાવી શકે છે."
તેણે પોતાની ટોર્ચ નાગની મૂર્તિના પાયા પર ફેરવી. ત્યાં, પ્રાચીન બ્રાહ્મી લિપિમાં કંઈક કોતરેલું હતું. સંધ્યાની આંખો ચમકી ગઈ. આ તેની કુશળતાનો વિષય હતો. તેણે પોતાની નાની નોટબુક અને પેન્સિલ કાઢી અને એ અક્ષરોને ઉકેલવાનો પ્રયત્ન કરવા લાગી.
બાકીના ત્રણેય શાંતિથી તેની રાહ જોઈ રહ્યા હતા. એ ગોળાકાર ખંડમાં એક વિચિત્ર દબાણ અનુભવાઈ રહ્યું હતું. સાહસને ફરીથી એવું લાગ્યું કે કોઈ તેમને જોઈ રહ્યું છે, કદાચ એ ચાર અંધારી સુરંગોમાંથી કોઈ એકમાંથી.
થોડીવારની મહેનત પછી સંધ્યાએ કહ્યું, "મળી ગયું. આ એક કોયડો છે." તેણે વાંચવાનું શરૂ કર્યું:
"હું પ્રકાશમાં જન્મ લઉં છું, પણ અંધકારમાં જીવું છું. મને પકડી શકાતો નથી, પણ હું હંમેશાં તારી પાછળ રહું છું. સાચો માર્ગ એ છે જે મારાથી વિપરીત છે."
બધા વિચારમાં પડી ગયા.
"'હું પ્રકાશમાં જન્મ લઉં છું, પણ અંધકારમાં જીવું છું...'" આદિત્યએ પુનરાવર્તન કર્યું. "આનો અર્થ શું હોઈ શકે?"
"પડછાયો!" સાહસ અચાનક બોલી ઉઠ્યો.
બધા તેની સામે જોવા લાગ્યા. "હા, પડછાયો!" સાહસે ઉત્સાહથી સમજાવ્યું. "પડછાયો ત્યારે જ બને છે જ્યારે પ્રકાશ હોય, એટલે કે તે પ્રકાશમાં જન્મ લે છે. પણ તેનું અસ્તિત્વ અંધકારમાં હોય છે. આપણે તેને પકડી શકતા નથી, અને તે હંમેશાં આપણી પાછળ રહે છે!"
સંધ્યાએ ગર્વથી સાહસના ખભા પર હાથ થપથપાવ્યો. "શાબાશ, સાહસ. તું બિલકુલ સાચો છે. કોયડાનો જવાબ છે 'પડછાયો'."
"તો પછી આગળની પંક્તિનો અર્થ શું છે?" આદિત્યએ પૂછ્યું. "'સાચો માર્ગ એ છે જે મારાથી વિપરીત છે.'"
"પડછાયાનો વિરોધી... એટલે પ્રકાશ!" સંધ્યાએ તારણ કાઢ્યું. "આપણે એવો રસ્તો શોધવાનો છે જે પ્રકાશ સાથે જોડાયેલો હોય. પણ અહીં તો બધે અંધારું છે."
તેઓ ચારેય સુરંગોના મુખ પાસે ગયા. ચારેય એકસરખી કાળી અને અંધકારમય લાગતી હતી. કોઈ સંકેત નહોતો, કોઈ નિશાની નહોતી.
તેઓ નિરાશ થઈને ફરીથી મૂર્તિ પાસે પાછા ફર્યા. સાહસ, જેની આંખો હવે અંધારામાં થોડી ટેવાઈ ગઈ હતી, તે ધ્યાનથી દરેક વસ્તુનું નિરીક્ષણ કરી રહ્યો હતો. તેની નજર ફરીથી એ ચાર સુરંગો પર ગઈ. તે વારંવાર એક સુરંગથી બીજી સુરંગ તરફ જોઈ રહ્યો હતો. પછી તેને કંઈક અજુગતું લાગ્યું.
"એક મિનિટ," તે બોલ્યો અને ત્રીજા નંબરની સુરંગ તરફ આગળ વધ્યો. બીજા બધા પણ તેની પાછળ ગયા.
"શું થયું, બેટા?" આદિત્યએ પૂછ્યું.
સાહસે પોતાની ટોર્ચ બંધ કરી દીધી. "તમે બધા પણ તમારી ટોર્ચ બંધ કરો, માત્ર એક જ ક્ષણ માટે."
આદિત્યને થોડું અજીબ લાગ્યું, પણ તેણે સાહસની વાત માની. શેર સિંહ અને સંધ્યાએ પણ પોતાની ટોર્ચ બંધ કરી. હવે ત્યાં માત્ર આદિત્યની હેડ-ટોર્ચનો પ્રકાશ હતો, જે તેણે જમીન તરફ રાખ્યો હતો.
"હવે જુઓ," સાહસે ત્રીજી સુરંગ તરફ ઈશારો કર્યો. "બાકીની ત્રણ સુરંગોની સરખામણીમાં આ સુરંગમાંથી આવતી હવા... થોડી ગરમ નથી લાગતી?"
બધાએ ધ્યાન આપ્યું. ખરેખર, એ સુરંગમાંથી આવતી હવાનો સ્પર્શ બાકીની સુરંગો કરતાં સહેજ ઓછો ઠંડો હતો. તે લગભગ નહિવત્ ફેરફાર હતો, જે ટોર્ચના પ્રકાશ અને ગભરાટમાં કોઈનું ધ્યાન ન ખેંચે.
"અને બીજું કંઈક પણ છે," સાહસે ઉમેર્યું. તેણે સુરંગના મુખની બરાબર ઉપર, છત પર ઈશારો કર્યો. ત્યાં, લગભગ અદ્રશ્ય થઈ ગયેલી, ઝાંખી કોતરણી હતી. સેંકડો વર્ષોની ધૂળ અને ભેજ નીચે દબાયેલી એ કોતરણી એક નાના, કિરણો ફેલાવતા સૂર્યની હતી.
એ પ્રકાશનો સંકેત હતો. એ સાચો માર્ગ હતો.
"અતુલ્ય! સાહસ, તેં કરી બતાવ્યું!" આદિત્યએ ગર્વથી પોતાના દીકરાને ભેટી પડ્યો.
જેવા તેઓએ સાચો માર્ગ પસંદ કર્યો અને તે તરફ પગ ઉપાડ્યા, અચાનક જ ખંડનું વાતાવરણ બદલાઈ ગયું. તાપમાન એકદમ નીચે ગગડી ગયું. એક અસહ્ય ઠંડી તેમની કરોડરજ્જુમાં લખલખું પસાર કરી ગઈ. નાગની મૂર્તિની આંખો, જે પથ્થરની હતી, તેમાંથી જાણે લાલ પ્રકાશ નીકળતો હોય તેવું લાગ્યું. અને પછી, હુમલો થયો.
તે કોઈ શારીરિક હુમલો નહોતો. તે માનસિક હતો. 'છાયાના રક્ષકો'એ પોતાનું અસલી સ્વરૂપ બતાવ્યું. એક ભય અને નિરાશાની લહેર આખા ખંડમાં ફરી વળી અને તેમના મન પર કબજો જમાવી લીધો.
આદિત્યને અચાનક પોતાના પરિવારને આ જોખમમાં નાખવાનો તીવ્ર અફસોસ થવા લાગ્યો. તેને લાગ્યું કે તે એક સ્વાર્થી પિતા છે જે પોતાના સપના માટે પોતાના દીકરાનો જીવ જોખમમાં મૂકી રહ્યો છે.
સંધ્યાના મનમાં એક ભયાનક વિચાર આવ્યો કે તેણે કોયડો ખોટો ઉકેલ્યો છે અને તે પોતાના પરિવારને મૃત્યુના મુખમાં ધકેલી રહી છે. તેની બધી બુદ્ધિ અને જ્ઞાન વ્યર્થ લાગવા લાગ્યા.
શેર સિંહની આંખો સામે તેના ખોવાયેલા ભાઈનો ચહેરો તરવરવા લાગ્યો. તેને એ જ લાચારી અને ડરનો અનુભવ થયો જે તેણે વીસ વર્ષ પહેલાં અનુભવ્યો હતો.
અને સાહસ... સાહસને લાગ્યું કે તે આ બધા માટે લાયક જ નથી. તે એક નબળો, બિનઅનુભવી છોકરો છે જે તેના માતા-પિતા પર બોજ બની ગયો છે. તેની હિંમત તૂટી ગઈ.
તેઓ બધા પોતપોતાના ભયમાં ગરકાવ થઈ ગયા હતા, આગળ વધવાની શક્તિ ગુમાવી ચૂક્યા હતા. રક્ષકો તેમને હથિયાર વિના જ હરાવી રહ્યા હતા.
પણ ત્યારે જ, સંધ્યાને પોતાના જ શબ્દો યાદ આવ્યાં કે ભય એ સૌથી મોટું હથિયાર છે, જેનો ઉપયોગ દુશ્મન કરી રહ્યો છે. કદાચ મેરિઝુઆના... તેણે પોતાની બધી માનસિક શક્તિ એકઠી કરીને એક પ્રાચીન રક્ષક મંત્રનો જાપ શરૂ કર્યો.
"ૐ ત્ર્યમ્બકં યજામહે સુગન્ધિમ્ પુષ્ટિવર્ધનમ્..."
તેનો અવાજ શરૂઆતમાં ધ્રૂજતો હતો, પણ પછી મક્કમ બનતો ગયો. મંત્રના સ્પંદનોએ ભયના એ વાદળને ચીરવાનું શરૂ કર્યું. આદિત્ય અને શેર સિંહને પણ જાણે નવી શક્તિ મળી. સાહસે પોતાના પિતા તરફ જોયું, જેમની આંખોમાં હવે અફસોસ નહીં, પણ દ્રઢતા હતી. તેણે પોતાના મનમાંથી નકારાત્મક વિચારોને ઝાટકી નાખ્યાં.
'ના,' તેણે મનોમન નક્કી કર્યું. 'હું બોજ નથી. મેં જ સાચો રસ્તો શોધ્યો છે. હું મારા ભાગ્યનો વિધાતા છું.'
તેમના સંયુક્ત સંકલ્પ બળ સામે પેલી અદ્રશ્ય શક્તિ નબળી પડવા લાગી. ખંડનું તાપમાન ફરી સામાન્ય થઈ ગયું. તેઓએ એકબીજા સામે જોયું, હાંફી રહ્યા હતા, પણ હવે તેમના ચહેરા પર ભય નહોતો. તેઓ સમજી ગયા હતા કે તેમની સૌથી મોટી લડાઈ બહારના દુશ્મન સાથે નહીં, પણ પોતાના મનની અંદરના ભય સાથે છે.
તેમણે કોઈ પણ વિલંબ કર્યા વિના ત્રીજી સુરંગમાં પ્રવેશ કર્યો. જેવો જ શેર સિંહનો છેલ્લો પગ અંદર આવ્યો, તેમની પાછળનો ગોળાકાર ખંડનો દરવાજો પણ એક પ્રચંડ અવાજ સાથે બંધ થઈ ગયો.
હવે તેઓ એક નવી સુરંગમાં કેદ હતા. આગળ શું હતું, તેની કોઈને ખબર નહોતી. પણ એક વાત નક્કી હતી: 'છાયાના રક્ષકો' તેમને આસાનીથી 'સર્પ-હૃદય' સુધી પહોંચવા દેશે નહીં.
(ક્રમશઃ)
