નવપ્રસ્થ શહેર પર રાત ધીમે ધીમે ઉતરી રહી હતી, પરંતુ જોધપુરની જેલમાં તે રાત વધુ ગાઢ અને વધુ ભયાનક હતી. જેલની દીવાલો હંમેશા જેવી જ લાગતી હતી, પરંતુ અંદરખાને કંઈક અજાણ્યું ગૂંથાઈ રહ્યું હતું. ગાર્ડોના વર્તનમાં અચાનક બદલાવ આવ્યો હતો. તેઓ ઓછું બોલતા, આંખો મિલાવવાનું ટાળતા અને એક અજાણી ચિંતા અથવા અસ્વસ્થતામાં દેખાતા હતા. કેદીઓને પણ આ બદલાવ અનુભવાતો હતો, પરંતુ કોઈ કંઈ પૂછવાની હિંમત કરતું નહોતું.
મધ્યરાત્રિ પછી જેલના પાછળના ગેટ પાસે એક કાળી ગાડી આવીને ઉભી રહી. એ ગેટ જે સામાન્ય રીતે કડક સુરક્ષા હેઠળ બંધ રહેતો, આજે શાંતિથી ખૂલ્યો. અંદર પ્રવેશ કરનારા લોકોના ચહેરા અંધકારમાં સ્પષ્ટ નહોતા, પરંતુ તેમની ચાલમાં એક જ વાત દેખાતી હતી તેઓ અહીં નિયમો માટે નહોતા આવ્યા. તેઓ રાજકારણીના વિશ્વાસુ ગુંડા હતા, જેમને સીધા રાઠોડની સૂચનાથી મોકલવામાં આવ્યા હતા. તેમના હાથમાં કોઈ હથિયાર દેખાતું નહોતું, પરંતુ તેમની આંખોમાં એક હિંસક ઇરાદો સ્પષ્ટ હતો.
જેલના એક અધિકારીએ તેમની સાથે નજર મિલાવી અને પછી તરત જ નજર ઝુકાવી લીધી. તે એક મૌન સહમતિ હતી. કોઈ શબ્દ બોલવાની જરૂર નહોતી. સમીરા પોતાની કોઠરીમાં બેઠી હતી. છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં તેણે જે માનસિક અને શારીરિક સહન કર્યું હતું, તે સામાન્ય માનવીને તોડી નાખે એવું હતું. તેના હાથમાં હજુ પણ પૂછપરછ દરમિયાનના નિશાન હતા. પરંતુ તેના ચહેરા પર એક અજાણી શાંતિ હતી — જાણે તે બહારના તોફાન કરતાં પોતાના અંદરના સંકલ્પ સાથે વધુ જોડાયેલી હોય.
અચાનક કોઠરીનો દરવાજો ખખડાયો. “બહાર આવ,” એક કર્કશ અવાજ આવ્યો. સમીરાએ શાંતિથી ઊભી રહી. તેને હવે ડર લાગતો નહોતો કારણ કે તે ડરથી આગળ વધી ગઈ હતી. તેને કોરિડોરમાંથી પસાર કરવામાં આવી. આસપાસના કેદીઓએ ચુપચાપ આ દૃશ્ય જોયું. કોઈ કંઈ બોલ્યું નહીં, પરંતુ દરેકને અંદરથી અહેસાસ થઈ ગયો કે કંઈક ગંભીર બનવાનું છે.
તેને એક અલગ રૂમમાં લઈ જવામાં આવી એક એવું રૂમ જ્યાં પ્રકાશ ઓછો હતો અને હવા ભારે લાગતી હતી. ત્યાં પહેલેથી જ રાજકારણીના ગુંડાઓ અને બે જેલ અધિકારીઓ હાજર હતા. એક માણસ આગળ આવ્યો. તેની આંખોમાં ક્રોધ નહોતો તેમાં એક પ્રકારની હિંસક અસહિષ્ણુતા હતી. “હજી પણ તું નહીં ઝૂકે?” તેણે પૂછ્યું. સમીરાએ સીધું તેની આંખોમાં જોયું. “સત્ય સામે ઝૂકવું શીખ્યું નથી,” તેણીએ ધીમે પણ દૃઢ અવાજમાં કહ્યું.
આ જવાબે જાણે કોઈ અદ્રશ્ય સીમા પાર કરી નાખી. ગુંડાઓના ચહેરા પર ગુસ્સો ફરી વળ્યો. તેઓએ સમીરાને ઘેરી લીધી. પહેલા તો માનસિક અત્યાચાર શરૂ થયો અપશબ્દો, ધમકીઓ અને અપમાન. પરંતુ જ્યારે સમીરા એક પણ શબ્દે ન ઝૂકી, ત્યારે તેમનો ગુસ્સો પાગલપણા સુધી પહોંચી ગયો. એક ગુંડાએ આગળ વધીને તેના વાળ પકડ્યા. “તું સમજતી નથી કે અમે કોણ છીએ?” તેણે ચીસ પાડી. સમીરાએ તેની આંખોમાં જોઈને કહ્યું, “તમે સત્તાના ગુલામ છો, માત્ર.”
આ શબ્દોએ તેમને વધુ ઉશ્કેર્યા. તેઓએ તેના પર શારીરિક અત્યાચાર શરૂ કર્યો. પરંતુ જ્યારે તે હજુ પણ અડગ રહી, ત્યારે તેમનો પાગલપણો ચરમસીમાએ પહોંચી ગયો. રાજકારણીના ગુંડાઓએ જેલ પોલીસ કર્મીઓ સાથે મળીને સમીરા પર અત્યંત નિંદનીય અને અમાનવીય અત્યાચાર કર્યો બળાત્કાર. તે ક્ષણોને શબ્દોમાં વર્ણવવું અશક્ય હતું. સમીરાના ચીસો જેલની દીવાલો સુધી પહોંચી ગઈ. આસપાસની કોઠરીઓમાં બેઠેલા કેદીઓએ તે અવાજ સાંભળ્યો અને તેમના હૃદયમાં આગ ભભૂકી ઊઠી. કેટલાકે દરવાજા પર ઠોકાર મારવા માંડ્યા. “આ અન્યાય છે!” “છોડો તેને!” એવી ચીસો ગુંજવા લાગી.
સમીરા શારીરિક રીતે તૂટી ગઈ હતી, પરંતુ તેના આત્મામાં અગ્નિ પ્રગટાવી દીધો હતો. જ્યારે તેને ફરી પોતાની કોઠરીમાં લાવવામાં આવી, ત્યારે તે લથડતી પગલે ચાલતી હતી. તેના કપડાં ફાટેલા હતા, શરીર પર નિશાન હતા, પરંતુ તેની આંખોમાં હવે એક નવી જ આગ હતી. એક ગાર્ડ તેની પાસે આવ્યો. થોડા ક્ષણ માટે બંનેની નજર મળી. સમીરાએ ધીમે પણ સ્પષ્ટ અને કંપતા અવાજમાં કહ્યું: “હવે હું કોઈને નહીં છોડું. આ અન્યાયની દરેક ક્ષણનો હિસાબ માગીશ.” આ શબ્દોમાં ધમકી નહોતી તે એક ઘોષણા હતી, એક સંકલ્પ હતો. ગાર્ડના હાથ કંપી ગયા. તે પાછો હટી ગયો.
થોડા જ કલાકોમાં જેલમાં હલચલ મચી ગઈ. કેદીઓએ વિરોધ શરૂ કર્યો. દરવાજા પર ઠોકાર, ચીસો, ગુસ્સો અને અશાંતિનો માહોલ ફેલાઈ ગયો. જેલ પ્રશાસન ગભરાઈ ગયું. એક અધિકારીએ તરત જ ફોન ઉઠાવ્યો અને રાઠોડને કહ્યું, “સર… પરિસ્થિતિ હાથમાંથી નીકળી રહી છે. સમીરા… તે બધું જાહેર કરવાની ધમકી આપે છે.” ફોનની બીજી બાજુ થોડી ક્ષણ શાંતિ રહી. પછી એક ઠંડો, કઠોર અવાજ આવ્યો: “પ્રશ્ન ખતમ કરી દો.” અધિકારી થોડા ક્ષણ માટે મૌન રહ્યો. “સમજ્યા?” અવાજ ફરી આવ્યો. “જી… સર,” તેણે ધીમેથી કહ્યું.
તે દિવસ જેલ માટે કાળો દિવસ બની ગયો. થોડી જ વારમાં એક “અધિકૃત” ઘટના બનાવવામાં આવી. અચાનક ગોળીબારનો અવાજ સંભળાયો. ચીસો, અવ્યવસ્થા અને પછી ભારે શાંતિ. સમીરાને મારી નાખવામાં આવી. તેનું શરીર ત્યાં જ પડી રહ્યું. જેલ પ્રશાસને તરત જ એક વાર્તા તૈયાર કરી “જોધપુર જેલ પર આતંકી હુમલો થયો હતો. સુરક્ષા દળોની કાર્યવાહી દરમિયાન એક આરોપી સમીરાનું એન્કાઉન્ટર થયું છે.” આ વાર્તામાં ઘણી ખાલી જગ્યાઓ હતી, પરંતુ તેઓ માનતા હતા કે આ વાર્તા લોકોને માનવી લાગશે.
પરંતુ નવપ્રસ્થમાં જ્યારે આ સમાચાર પહોંચ્યા, ત્યારે પહેલા તો લોકો ચોંકી ગયા. પછી ગુસ્સો ફાટી નીકળ્યો. “આ શક્ય નથી…” “આ બધું બનાવટ છે…” “સત્ય છુપાવવામાં આવી રહ્યું છે…” આવા અવાજો દરેક ગલી, ચોરાહા અને ઘરમાં સંભળાવા લાગ્યા. સોશિયલ મીડિયા પર ચર્ચા જોરશોરથી શરૂ થઈ ગઈ. વીડિયો અને અફવાઓ વાયરલ થવા લાગી. કેટલાક પત્રકારોએ સીધા પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા. “જેલમાં આતંકી કેવી રીતે પ્રવેશ્યા? કોણે તેમને અંદર લાવ્યા?” લોકો હવે ડરતા નહોતા તેઓ ગુસ્સે હતા અને તે ગુસ્સો વધુને વધુ જોરદાર બનતો જતો હતો.
જેલમાં આદિત્ય અને અમન સુધી પણ આ સમાચાર પહોંચ્યા. એક ગાર્ડે અડધા મનથી કહ્યું: “સમીરા… હવે નથી.” આદિત્ય માટે સમય થંભી ગયો. “શું?” તેના અવાજમાં વિશ્વાસ નહોતો. “એન્કાઉન્ટર…” ગાર્ડે કહ્યું. આદિત્યએ દીવાલ પકડી લીધી. તેની અંદર કંઈક તૂટી ગયું — પણ સાથે કંઈક વધુ મજબૂત પણ બની ગયું. તેની આંખોમાં આંસુ નહોતા… ફક્ત આગ હતી. “તેઓએ સત્યને મારી નાખ્યું નથી… તેઓએ સત્યને અમર બનાવી દીધું છે,” તે ધીમેથી બોલ્યો. અમનની આંખોમાં પણ વહેતા આંસુ અને ગુસ્સો હતો. તેઓ જાણતા હતા કે આ બલિદાન વ્યર્થ નહીં જાય.
હોસ્પિટલમાં સત્યકામને આ સમાચાર મળ્યા ત્યારે તેઓ લાંબા સમય સુધી મૌન રહ્યા. તેમના ચહેરા પર ગાઢ દુઃખ છવાઈ ગયું. “અંતે… તેઓ એટલા નીચે જઈ શકે…” તેમણે ધીમેથી કહ્યું. તેમની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા. પરંતુ એ આંસુ નબળાઈના નહોતા — એ એક સંકલ્પના આંસુ હતા. થોડા સમય પછી તેમણે મીડિયાને બોલાવ્યું. કેમેરા સામે બેઠેલા સત્યકામ હવે ખૂબ નબળા દેખાતા હતા, તેમનું શરીર કંપતું હતું, પરંતુ તેમના શબ્દોમાં પહેલાં કરતાં વધુ શક્તિ હતી.
“જ્યારે સત્તા સત્યથી ડરે છે…” તેમણે કહ્યું, “ત્યારે તે તેને દબાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. પણ સત્ય દબાતું નથી તે વધુ શક્તિશાળી બનીને પાછું આવે છે.” તેમણે થોડો વિરામ લીધો. પછી કહ્યું: “હું આ શહેરના દરેક નાગરિકને અપીલ કરું છું જે લોકો માનવતા વિરુદ્ધ ઉભા છે, જે સત્તાનો ઉપયોગ દમન અને અત્યાચાર માટે કરે છે… તેમનો બહિષ્કાર કરો. તેમની દુકાનો, તેમના કાર્યક્રમો, તેમની વાતો બધું બહિષ્કાર કરો. આ જ અહિંસાનું સાચું હથિયાર છે.”
આ શબ્દો શહેરમાં આગની જેમ ફેલાઈ ગયા. નવપ્રસ્થ હવે બદલાઈ ગયું હતું. દુકાનો બંધ થવા લાગી. લોકોએ કેટલાક નેતાઓ અને રાજકારણીઓના કાર્યક્રમોમાં જવાનું બંધ કર્યું. સોશિયલ મીડિયા પર એક જ હેશટેગ ટ્રેન્ડ થવા લાગ્યો “સત્ય માટે ન્યાય” અને “સમીરા અમર”. રાઠોડ પોતાના ઓફિસમાં બેઠો હતો. બહારથી બધું નિયંત્રણમાં લાગતું હતું, પરંતુ અંદરથી પરિસ્થિતિ હાથમાંથી નીકળી રહી હતી. એક અધિકારીએ ધીમેથી કહ્યું: “સર… લોકો હવે ડરતા નથી.” રાઠોડ થોડા સમય માટે ચૂપ રહ્યો. પછી તેણે કહ્યું: “તો તેમને ફરી ડરવાનું શીખવવું પડશે…” પરંતુ આ વખતે તેના અવાજમાં પહેલો જેવો વિશ્વાસ નહોતો.
નવપ્રસ્થ હવે એક નવા યુદ્ધમાં પ્રવેશી ગયું હતું. આ યુદ્ધમાં હથિયારો નહોતા પણ સત્ય, જાગૃતિ અને અહિંસાનું બલિદાન હતું. સમીરા હવે શારીરિક રીતે આ દુનિયામાં નહોતી, પરંતુ તેનું સત્ય અને તેનો સંકલ્પ આખા શહેરમાં ફેલાઈ રહ્યું હતું. તેના બલિદાને કારણે લોકોની આંખો ખૂલી ગઈ હતી. તેઓ હવે માત્ર જોતા નહોતા, તેઓ પ્રશ્ન પૂછતા હતા અને જવાબ માગતા હતા.
આદિત્ય અને અમને જેલની અંદરથી પણ આ લહેર અનુભવી. તેઓ જાણતા હતા કે સમીરાનું બલિદાન વ્યર્થ નહીં જાય. સત્યકામ હોસ્પિટલના બેડ પર પડ્યા હતા, તેમનું શરીર નબળું હતું, પરંતુ તેમનો આત્મા વધુ મજબૂત બન્યો હતો. તેઓ જાણતા હતા કે આ લડાઈ હવે વ્યક્તિગત નહોતી તે આખા શહેર અને આખા સમાજની આત્માની લડાઈ હતી.
નવપ્રસ્થની ગલીઓમાં, ચોરાહાઓ પર અને ઘરોમાં એક નવી જાગૃતિ જન્મી રહી હતી. લોકો એકબીજાને કહેતા, “સમીરાએ જે વેઠ્યું તે આપણા માટે છે. હવે આપણે ચૂપ નહીં રહીએ.” રાઠોડ અને તેના સાથીઓને પણ અહેસાસ થવા લાગ્યો હતો કે આ વખતે તેઓ માત્ર એક વ્યક્તિ સામે નહીં, આખા શહેરની જાગૃતિ સામે ઊભા છે. અને આ જાગૃતિને કોઈ ગોળી, કોઈ અત્યાચાર અને કોઈ બનાવટી વાર્તા રોકી શકે તેમ નહોતું.
સમીરાનું બલિદાન એક મશાલ બની ગયું હતું. તે મશાલ હવે નવપ્રસ્થના દરેક ખૂણે પ્રકાશ ફેલાવી રહી હતી સત્યનો પ્રકાશ, ન્યાયનો પ્રકાશ અને અહિંસાનો પ્રકાશ. અને આ પ્રકાશ સામે અંધારું કેટલો સમય ટકી શકશે, તે જોવાનું હજુ બાકી હતું.
