નવપ્રસ્થ શહેર પર હજુ પણ ધુમાડાની પાતળી પડછાયા છવાયેલી હતી. દંગાઓને થોડા દિવસો વીતી ગયા હતા, પરંતુ શહેરની દીવાલો, રસ્તાઓ અને લોકોના ચહેરા હજુ પણ એ રાત્રિઓની સાક્ષી આપી રહ્યા હતા. જ્યાં પહેલાં બજારોમાં અવાજ અને જીવન ગુંજતું હતું, ત્યાં હવે એક અજાણ્યો સન્નાટો છવાયો હતો. ઘણા વિસ્તારોમાં દુકાનોના શટર હજુ પણ બંધ હતા. કેટલાક ઘરોની બારીઓ તૂટેલી હતી, અને રસ્તાઓ પર કાચના ટુકડાઓ હજુ પણ ચમકતા દેખાતા હતા.
લોકો ઘરની અંદરથી બહાર ઝાંખતા હતા. તેઓ એકબીજાને ઓળખતા હતા, વર્ષોથી સાથે રહેતા હતા, પરંતુ હવે નજર મળે ત્યારે બંને તરફ થોડો સંકોચ જન્મતો. જાણે વિશ્વાસની એક નાની દીવાલ વચ્ચે ઊભી થઈ ગઈ હોય.
આ બધાની વચ્ચે શહેરના એક જૂના વિસ્તારમાં એક નાનકડું ઘર હતું. ઘરના ઓટલા પર એક વૃદ્ધ માણસ શાંત બેસેલા હતા. તેમના હાથમાં અખબાર હતું, પરંતુ તેઓ વાંચી રહ્યા નહોતા. તેમની આંખો અખબારના પાનાં પાર જઈને જાણે આખા શહેરના દુઃખને જોઈ રહી હતી.
તેમનું નામ હતું પ્રોફેસર સત્યકામ દેસાઈ.
એક સમય હતો જ્યારે નવપ્રસ્થ યુનિવર્સિટીના વિદ્યાર્થીઓ તેમને ખૂબ માન આપતા. તેઓ માત્ર પ્રોફેસર નહોતા, તેઓ વિચારના માણસ હતા. તેમના માટે શિક્ષણ માત્ર પરીક્ષા પાસ કરવાનો સાધન નહોતું; તેઓ માનતા કે શિક્ષણનો સાચો અર્થ છે માણસને સત્ય અને ન્યાય તરફ દોરી જવો.
તેમણે ધીમેથી અખબારનું પાનું ફેરવ્યું. એક પાનાં પર બળી ગયેલી દુકાનોની તસવીર હતી. બીજા પાનાં પર દંગામાં ઘાયલ થયેલા લોકોની યાદી હતી. અને એક ખૂણે એક મોટું હેડલાઇન લખેલું હતું “શહેરમાં શાંતિ જાળવવા અપીલ.”
પ્રોફેસર સત્યકામે અખબાર બંધ કરી દીધું. તેમના ચહેરા પર એવી વ્યથા હતી જે માત્ર સમાચાર વાંચવાથી નહીં, પણ સમાજ તૂટી રહ્યો હોય ત્યારે થાય.
તેમને ઘણા વર્ષો પહેલાની યુનિવર્સિટી યાદ આવી.
ત્યારે તેઓ એક ક્લાસમાં ઉભા રહીને મહાત્મા ગાંધી વિશે વાત કરી રહ્યા હતા. આખી ક્લાસ ધ્યાનથી સાંભળતી હતી. વિદ્યાર્થીઓમાં એક યુવાન હતો આદિત્ય શાહ જે હંમેશા ઉત્સાહથી પ્રશ્ન પૂછતો.
“સર,” તેણે એક દિવસ પૂછ્યું હતું, “શું આજના સમયમાં પણ અહિંસા કામ કરી શકે?”
પ્રોફેસર સત્યકામે સ્મિત સાથે જવાબ આપ્યો હતો, “અહિંસા ક્યારેય જૂની નથી થતી. તે માણસના અંતરમાં રહેલી માનવતાને જાગૃત કરે છે.”
તે જ ક્લાસમાં સમીરા કાઝી પણ બેઠી હતી. તે બહુ બોલતી નહોતી, પરંતુ જ્યારે બોલતી ત્યારે વિચારપૂર્વક બોલતી. અને પાછળની બેચ પર બેઠેલો એક વિદ્યાર્થી હતો સૂર્યવર્ધન રાઠોડ.
તે ક્યારેક ધ્યાનથી સાંભળતો, ક્યારેક માત્ર સ્મિત કરતો.
પ્રોફેસર સત્યકામને આજે વિચાર આવ્યો કે કદાચ એ જ ક્લાસમાં ત્રણ અલગ રસ્તાઓની શરૂઆત થઈ હતી. એક રસ્તો સત્યની શોધ તરફ ગયો, બીજો ન્યાય માટે લડવા તરફ, અને ત્રીજો સત્તાની ભૂખ તરફ.
શહેરમાં બીજી તરફ એક અલગ જ વાતાવરણ હતું.
સૂર્યવર્ધન રાઠોડ પોતાના ભવ્ય ઓફિસમાં બેઠો હતો. રૂમમાં મોટી સ્ક્રીનો પર અનેક સમાચાર ચેનલો ચાલી રહી હતી. એક ચેનલ પર એન્કર ઉત્સાહથી બોલી રહ્યો હતો કે શહેરમાં થયેલી પરિસ્થિતિમાં રાઠોડે કડક નેતૃત્વ બતાવ્યું છે. બીજી ચેનલ પર ચર્ચા ચાલી રહી હતી કે કેવી રીતે “મજબૂત નેતૃત્વ” શહેરને બચાવી શકે છે.
રાઠોડ શાંત ચહેરાથી બધું જોઈ રહ્યો હતો.
તેના એક સલાહકારે કહ્યું, “સર, સોશિયલ મીડિયા પર પણ તમારા સમર્થનમાં ટ્રેન્ડ ચાલી રહ્યો છે.”
રાઠોડે પૂછ્યું, “લોકો શું લખી રહ્યા છે?”
“ઘણા એકાઉન્ટ્સ સતત પોસ્ટ કરી રહ્યા છે કે તમે હિંદુ સમાજના સાચા રક્ષક છો.”
આ એકાઉન્ટ્સ સામાન્ય લોકોના નહોતા. તે એવી ગેંગ હતી જે થોડા પૈસામાં આખો દિવસ એક જ પ્રકારના સંદેશા પોસ્ટ કરતી. તેઓ કોઈને દેશદ્રોહી કહેતા, કોઈને શહેરનો દુશ્મન, અને કોઈને ધર્મનો વિરોધી.
રાઠોડને ખબર હતી કે આજના સમયમાં સત્ય કરતાં વાર્તા વધુ ઝડપથી ફેલાય છે. જો વાર્તા પર કાબૂ રાખી શકાય, તો લોકો ધીમે ધીમે તેને જ સત્ય માની લે છે.
આ દરમિયાન હોસ્પિટલમાં એક અલગ જ વાતાવરણ હતું.
આદિત્ય અને સમીરા બંને હજુ સારવાર લઈ રહ્યા હતા. હુમલા પછી તેઓ ધીમે ધીમે સ્વસ્થ થઈ રહ્યા હતા, પરંતુ તેમના શરીર પરના ઘા તેમને યાદ અપાવતા કે સત્ય બોલવાની કિંમત કેટલી મોટી હોઈ શકે.
એક દિવસ તેમના રૂમના દરવાજા પર ધીમેથી ઠોકાર પડી.
અંદર આવ્યા પ્રોફેસર સત્યકામ.
આદિત્ય તેમને જોઈને આશ્ચર્યમાં પડી ગયો. વર્ષો પછી પોતાના જૂના ગુરુને સામે જોઈને તેની આંખોમાં લાગણી ઝળકી.
“સર… તમે અહીં?” તેણે ધીમેથી પૂછ્યું.
પ્રોફેસર સત્યકામ તેની બાજુમાં બેઠા. તેમણે સમીરા તરફ પણ સ્નેહભરી નજરથી જોયું.
“તમને બંનેને જોઈને દુઃખ થયું,” તેમણે શાંત અવાજમાં કહ્યું. “પરંતુ ગર્વ પણ થાય છે.”
રૂમમાં થોડા ક્ષણ માટે મૌન છવાઈ ગયું.
“ગર્વ કેમ?” સમીરાએ પૂછ્યું.
પ્રોફેસર સત્યકામે જવાબ આપ્યો, “કારણ કે તમે સત્ય માટે ઊભા રહ્યા. જ્યારે ઘણા લોકો મૌન રહી જાય છે, ત્યારે થોડા લોકો બોલવાની હિંમત કરે છે.”
તેમણે થોડો વિરામ લીધો.
“પરંતુ હવે શહેર એક ખતરનાક વળાંક પર છે,” તેઓ આગળ બોલ્યા. “જો આ આગ હવે નહીં રોકાય, તો નવપ્રસ્થને ફરી ઉભું કરવું મુશ્કેલ થઈ જશે.”
આદિત્યએ ગંભીર અવાજમાં પૂછ્યું, “તો શું કરવું સર?”
પ્રોફેસર સત્યકામની આંખોમાં એક અજાણી દૃઢતા દેખાઈ.
“હું લોકો સાથે વાત કરીશ,” તેમણે કહ્યું. “બંને સમુદાયના લોકો સાથે. તેમને યાદ અપાવીશ કે તેઓ વર્ષોથી સાથે રહ્યા છે.”
સમીરાએ ચિંતા સાથે કહ્યું, “પરંતુ આ જોખમી છે.”
પ્રોફેસર સત્યકામ હળવે હસ્યા.
“સત્યનો રસ્તો હંમેશા જોખમી હોય છે,” તેમણે કહ્યું.
થોડા દિવસ પછી નવપ્રસ્થના રસ્તાઓ પર એક અનોખું દૃશ્ય જોવા મળ્યું.
એક વૃદ્ધ માણસ સફેદ ખાદીનો કુર્તો પહેરીને ધીમે ધીમે ચાલતો હતો. તેના હાથમાં એક નાનું બેનર હતું “હિંસા છોડો, માનવતા અપનાવો.”
તે હતા પ્રોફેસર સત્યકામ.
શરૂઆતમાં લોકો તેમને માત્ર આશ્ચર્યથી જોઈ રહ્યા હતા. પરંતુ ધીમે ધીમે કેટલાક લોકો તેમની પાસે ઉભા રહીને સાંભળવા લાગ્યા.
એક યુવાને પૂછ્યું, “સર, શું આથી કંઈ બદલાશે?”
પ્રોફેસર સત્યકામે શાંત અવાજમાં કહ્યું, “બદલાવ હંમેશા એક નાનકડા પગથી શરૂ થાય છે.”
જ્યારે આ સમાચાર રાઠોડ સુધી પહોંચ્યા, ત્યારે તે થોડો અસ્વસ્થ થયો.
“આ વૃદ્ધ માણસ શહેરમાં શું કરી રહ્યો છે?” તેણે પૂછ્યું.
એક સલાહકારે જવાબ આપ્યો, “લોકો તેને સાંભળવા લાગ્યા છે.”
રાઠોડ થોડા ક્ષણ માટે મૌન રહ્યો. પછી ધીમેથી બોલ્યો, “તો તેમની વાર્તા પણ બદલવી પડશે.”
થોડા જ સમયમાં સોશિયલ મીડિયા પર નવા મેસેજ ફેલાવા લાગ્યા. કેટલાક લોકો લખતા કે આ વૃદ્ધ માણસ શહેરને નબળું બનાવી રહ્યો છે. કેટલાક કહેતા કે શાંતિની વાત કરવી એટલે સત્ય છુપાવવું.
પરંતુ આ વખતે વાત થોડું બદલાઈ રહી હતી.
કારણ કે શહેરના ઘણા લોકો હવે થાકી ગયા હતા.
એક સાંજ પ્રોફેસર સત્યકામ શહેરના જૂના ચોરાહે ઉભા રહ્યા. તેમની આસપાસ ધીમે ધીમે લોકો ભેગા થવા લાગ્યા. હિંદુ અને મુસ્લિમ બંને સમુદાયના લોકો ત્યાં હતા.
સત્યકામે શાંત અવાજમાં કહ્યું, “આ શહેર કોઈ એક ધર્મનું નથી. આ શહેર આપણું છે.”
થોડી ક્ષણ માટે આખું ચોરાહું મૌન થઈ ગયું.
પછી ભીડમાંથી એક વૃદ્ધ માણસ આગળ આવ્યો. તેની આંખોમાં થાક અને દુઃખ બંને હતા.
તે ધીમેથી બોલ્યો, “અમે લડતાં થાકી ગયા છીએ.”
એ ક્ષણે જાણે નવપ્રસ્થના અંધકારમાં એક નાનો દીવો પ્રગટ્યો.
હજી સત્તાની રમત ચાલુ હતી. હજી શહેરના ઘા ભરાયા નહોતા. પરંતુ રાખ વચ્ચે આશાનો એક દીવો ફરી પ્રગટવા લાગ્યો હતો.
અને કદાચ એ જ ક્ષણથી સત્યકામની સાચી લડાઈ શરૂ થઈ હતી.
