નવપ્રસ્થ શહેર પર રાત ધીમે ધીમે ઉતરી રહી હતી, પરંતુ આ રાત કોઈ સામાન્ય રાત નહોતી. શહેરના ઘણા વિસ્તારોમાં લાઇટો તો જલતી હતી, પરંતુ લોકોના મનમાં અંધકાર ધીરે ધીરે ઘેરાતો જઈ રહ્યો હતો. દિવસ દરમિયાન ચોરાહે થયેલા દમન, છાવણીના તૂટવા અને સત્યકામના જળ ત્યાગના સમાચાર પછી લોકો હજુ સંભળી પણ નહોતા શક્યા કે હવે એક નવી જ હલચલ શરૂ થઈ ગઈ હતી. હવામાં એક અજાણ્યું તનાવ તરતું હતું. ગલીઓમાં લોકો ધીમા અવાજે વાતો કરતા, ઘરની બારીઓ બંધ કરી દેતા અને મોબાઇલ પર વીડિયો જોતા રહેતા. કોઈને ખબર નહોતી કે આ રાતના અંધારામાં કયું તોફાન છુપાયેલું છે.
શહેરના કેટલાક ખૂણામાં અજાણ્યા લોકોના જૂથો એકઠા થવા લાગ્યા હતા. તેઓ સામાન્ય નાગરિક જેવા દેખાતા હતા સાદા કપડાં, સામાન્ય ચહેરા પરંતુ તેમની આંખોમાં એક અજીબ હેતુ દેખાતો હતો. તેઓ ધીમા અવાજમાં વાતો કરતા, પછી અલગ અલગ ગલીઓમાં ફેલાઈ જતા. “સમય આવી ગયો છે,” એક માણસે બીજાને કહ્યું. “ખાતરી છે?” બીજાએ પૂછ્યું. “ઉપરથી આદેશ છે,” જવાબ ટૂંકો હતો, પરંતુ તેમાં કોઈ શંકા નહોતી. આ જૂથો હવે શહેરમાં માત્ર ચાલતા નહોતા તેઓ શહેરના મનમાં ઘૂસી રહ્યા હતા. અફવાઓ ધીમે ધીમે ફેલાતી ગઈ. “કહે છે કે કાલે મોટું કંઈક થવાનું છે…” “કોઈ ખાસ સમુદાય પર હુમલો થવાનો છે…” “પોલીસ કંઈ નહીં કરે…” આવા શબ્દો લોકોના કાન સુધી પહોંચતા, અને દરેક વ્યક્તિ તેને પોતાની રીતે સમજતો. કેટલાક ગભરાઈ ગયા, કેટલાક ગુસ્સે થયા, અને કેટલાક માત્ર મૌન રહ્યા પરંતુ કોઈ નિષ્પક્ષ નહોતું રહ્યું. અફવાઓ વાયરલ થતી ગઈ. વોટ્સએપ ગ્રુપ્સમાં, ફેસબુક પર અને ટ્વિટર પર એક પછી એક મેસેજ આવતા. કોઈ વીડિયો શેર કરતું કે “આ જુઓ, આગ લાગી છે!” તો કોઈ લખતું “આ બધું આંદોલનનું પરિણામ છે.”
તે જ સમયે, સૂર્યવર્ધન રાઠોડ એક અંધારા રૂમમાં પોતાના વિશ્વાસુ લોકોને મળતો હતો. ટેબલ પર શહેરનો વિગતવાર નકશો પાથરેલો હતો. નકશામાં લાલ અને વાદળી પેનથી કેટલાક વિસ્તારોને નિશાન કરવામાં આવ્યા હતા. “આ વિસ્તારો સંવેદનશીલ છે,” એક સહયોગીએ બતાવ્યું. રાઠોડે ધ્યાનથી જોયું. તેના ચહેરા પર કોઈ ભાવ નહોતો, પરંતુ આંખોમાં એક ખતરનાક ગણતરી ચાલી રહી હતી. “અહીંથી શરૂઆત થશે,” તેણે એક બિંદુ પર આંગળી રાખીને કહ્યું. “અને પછી?” કોઈએ પૂછ્યું. રાઠોડે ધીમેથી જવાબ આપ્યો, “પછી આગ પોતે ફેલાશે.” થોડા ક્ષણ માટે રૂમમાં મૌન છવાઈ ગયું. પછી તેણે એક વધુ કઠોર વાક્ય ઉમેર્યું “યાદ રાખજો… આ બધું નિયંત્રણ બહાર લાગવું જોઈએ, પરંતુ હોવું નહીં જોઈએ.” તેના સહયોગીઓએ માથું ધુણાવ્યું. તેઓ જાણતા હતા કે આ યોજના કેટલી વિસ્તૃત છે. રાઠોડે ઊભા થઈને વિન્ડો તરફ જોયું. બહાર શહેરની લાઇટો ચમકતી હતી, પરંતુ તે જાણતો હતો કે આ લાઇટો પાછળ અંધારું કેટલું ગાઢ છે.
જોધપુરની જેલમાં એ જ સમયે એક અલગ જ તોફાન તૈયાર થઈ રહ્યું હતું. આદિત્યને ફરી પૂછપરછ રૂમમાં લાવવામાં આવ્યો. આ વખતે રૂમમાં માત્ર એક અધિકારી નહોતો ત્રણ લોકો હતા. ટેબલ પર કેટલાક નવા દસ્તાવેજો અને ફોટોગ્રાફ્સ પડ્યા હતા. હવા ભારે હતી. “આદિત્ય,” એક અધિકારીએ કહ્યું, “હવે રમત બદલાઈ ગઈ છે.” આદિત્ય ચૂપ રહ્યો. તેના હાથ પાછળ બંધ હતા, પરંતુ તેની આંખોમાં અડગતા હતી. અધિકારીએ એક ફોટો તેની સામે મૂક્યો. તે ફોટામાં શહેરમાં થયેલા હંગામાનો દૃશ્ય હતો તૂટેલી દુકાનો, ભાગતા લોકો, ધુમાડો. “આ શું છે?” અધિકારીએ પૂછ્યું. આદિત્યએ ધીમેથી જવાબ આપ્યો, “દમનનું પરિણામ.” અધિકારી હસ્યો. “ના… આ છે તારી વિચારધારાનું પરિણામ.” તે પછી તેણે કાગળ આગળ ધકેલ્યો. “સાઇન કર અને કહી દે કે તું આ બધાના પાછળ છે.” આદિત્યએ આંખો બંધ કરી. થોડા ક્ષણ પછી તેણે કહ્યું, “સત્યને ખોટું બનાવી શકાય નહીં.” રૂમમાં તણાવ વધ્યો. એક અધિકારી આગળ વળ્યો અને ધીમેથી બોલ્યો, “તને ખબર છે… બહાર શું થઈ રહ્યું છે?” આદિત્યએ આંખો ખોલી. “શહેર સળગી રહ્યું છે,” અધિકારીએ કહ્યું. આ શબ્દો સાંભળીને પણ આદિત્યનો ચહેરો બદલાયો નહીં. “અને જો હું ખોટું બોલી દઉં… તો એ આગ બુઝી જશે?” તેણે પૂછ્યું. કોઈ પાસે જવાબ નહોતો. અધિકારીઓ એકબીજાને જોઈ રહ્યા. તેઓ જાણતા હતા કે આ છોકરો તૂટશે નહીં.
નવપ્રસ્થમાં હવે રાત વધુ ગાઢ બની ગઈ હતી. એક વિસ્તારમાં અચાનક ચીસનો અવાજ આવ્યો. લોકો ઘરની બારીઓમાંથી બહાર જોવાનું શરૂ કર્યું. એક દુકાનમાં આગ લાગી હતી. થોડી જ મિનિટોમાં બીજી ગલીમાં પણ આગ લાગી. લોકો દોડવા લાગ્યા. કોઈ પાણી લાવવા ગયો, કોઈ બાળકોને અંદર ખેંચવા લાગ્યો. પરંતુ આ બધું સ્વાભાવિક નહોતું. કેટલાક લોકો, જે થોડા સમય પહેલા સુધી સામાન્ય લાગતા હતા, હવે અચાનક ઉશ્કેરાયેલા બની ગયા હતા. તેઓ ચીસો પાડતા, લોકોમાં ભય ફેલાવતા. “બચો! બધું બળી જશે!” આ અવાજો લોકોના મનમાં ગૂંજી ઉઠ્યા. પોલીસ પણ પહોંચી પરંતુ તેમનું વર્તન અજીબ હતું. કેટલાક વિસ્તારોમાં તેઓ તરત જ કાર્યવાહી કરતા, અને કેટલાક વિસ્તારોમાં ફક્ત દૂર ઊભા રહીને જોતા. લોકો વચ્ચે વાતો શરૂ થઈ: “અહીં કેમ નથી આવતાં?” “તેમને ખબર છે શું ચાલી રહ્યું છે?” આ પ્રશ્નો ભયને વધુ ઊંડો બનાવતા ગયા. આગના ધુમાડા આકાશમાં ફેલાતા ગયા. લોકોના ચહેરા પર ડર અને અસહાયતા છવાઈ ગઈ.
હોસ્પિટલમાં, સત્યકામની સ્થિતિ વધુ ગંભીર બની રહી હતી. તેમનું શરીર હવે ખૂબ નબળું થઈ ગયું હતું. હોઠ સુકાઈ ગયા હતા, આંખો નીચે ગાઢ કાળા વર્તુળો પડ્યા હતા. મશીનોના અવાજ વચ્ચે તેમનું શ્વાસ ધીમું અને અનિયમિત ચાલતું હતું. ડોક્ટરો ચિંતિત હતા. “જો તેઓ જળ નહીં લે… તો સમય બહુ ઓછો છે,” એક ડોક્ટરે કહ્યું. આ દરમિયાન, બહાર શહેરમાં શું થઈ રહ્યું છે તેની ખબર તેમને ટુકડા ટુકડા રૂપે મળતી હતી. એક શિષ્યે ધીમેથી કહ્યું, “સર… શહેરમાં ફરી તણાવ છે.” સત્યકામે આંખો ખોલી. તેમની આંખોમાં દુઃખ અને સ્થિરતા હતી. “લોકો… શું કરી રહ્યા છે?” તેમણે પૂછ્યું. “કેટલાક ડરી ગયા છે… કેટલાક લડી રહ્યા છે,” જવાબ આવ્યો. સત્યકામે ધીમેથી કહ્યું, “ડર અને ગુસ્સા વચ્ચે… જો સમજ ખોવાઈ જાય… તો વિનાશ થાય છે.” થોડા સમય પછી તેમણે પોતાના શિષ્યોને ઈશારો કર્યો. “મને બેસાડો…” ડોક્ટરો અટકાવવાનો પ્રયત્ન કરતા રહ્યા, પરંતુ તેઓ થોડા સમય માટે બેસાડવામાં આવ્યા. તેમણે નબળા અવાજમાં કહ્યું — “જો કોઈ તમને ઉશ્કેરે… તો પહેલા વિચારો શું તે સત્ય માટે છે કે કોઈના હિત માટે?” આ શબ્દો ત્યાં હાજર લોકોના દિલમાં ઊંડે ઉતરી ગયા. શિષ્યોની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા. તેઓ જાણતા હતા કે આ વૃદ્ધ માણસના શબ્દોમાં જ અહિંસાની તાકાત છે.
જેલમાં સમીરા અને અમનને પણ હવે ખબર પડી ગઈ હતી. “શહેરમાં દંગા થઈ રહ્યા છે,” એક ગાર્ડે અડધા મનથી કહ્યું. સમીરાએ આંખો બંધ કરી. “આ જ તેઓ ઇચ્છતા હતા,” તેણે ધીમેથી કહ્યું. અમન ગુસ્સાથી બોલ્યો, “અને આપણે અહીં બેસીને કંઈ કરી શકતા નથી…” આદિત્યએ શાંતિથી કહ્યું, “અમે અહીં જે કરી રહ્યા છીએ… એ પણ લડાઈનો ભાગ છે.” ત્રણેયના મનમાં એક જ વાત ઘૂમતી હતી બહારની આગ તેમના સત્યને કેવી રીતે અસર કરશે. તેઓ જાણતા હતા કે તેમનું અડગ વલણ જ આ આગને બુઝાવવાનું એકમાત્ર ઉપાય છે.
રાત્રિ વધુ ગાઢ બની ગઈ. નવપ્રસ્થ હવે આગ, ભય અને અફવાઓના જાળમાં ફસાઈ ગયું હતું. લોકો ઘરમાં બેસીને વાતો કરતા. કેટલાક શાંતિ માટે બોલતા, કેટલાક ભય અને ગુસ્સામાં વહેતા. અને આ બધાની વચ્ચે કેટલાક લોકો હજુ શાંત રીતે કામ કરી રહ્યા હતા લોકોને બચાવતા, સમજાવતા, અફવાઓ રોકવાનો પ્રયત્ન કરતા. એક યુવાન જૂથે ચોરાહે જઈને લોકોને શાંત રહેવાની અપીલ કરી. “આ અફવાઓ છે, ભાઈઓ. સત્યકામ સાહેબે કહ્યું છે વિચારો પહેલા.” પરંતુ આગ વધુ ફેલાતી ગઈ. ધુમાડાની ગંધ હવામાં ભરાઈ ગઈ. દૂરથી સાઇરનના અવાજ આવતા.
રાઠોડના ઓફિસમાં ફોનની રિંગ વારંવાર વાગતી હતી. તેના અધિકારીઓ તેને અપડેટ આપતા. “સર, આગ નિયંત્રણમાં છે… પરંતુ લોકોમાં તણાવ વધી રહ્યો છે.” રાઠોડે સ્મિત કર્યું. “સારું. આગળ વધો.” તે જાણતો હતો કે આ યોજના તેની સત્તાને મજબૂત કરશે. પરંતુ તેને ખબર નહોતી કે સત્યકામના શબ્દો કેટલા લોકોના હૃદયમાં પહોંચી રહ્યા છે. હોસ્પિટલમાં સત્યકામે ફરી આંખો બંધ કરી. તેમના મનમાં એક જ વાત હતી અહિંસા ક્યારેય હારતી નથી.
આગલા એપિસોડમાં વર્ણવેલી છાવણીના તૂટવા, સત્યકામના જળ ત્યાગ અને જેલના દબાણ સાથે આ રાતની ઘટનાઓ એક થઈ ગઈ. શહેરના લોકો હવે બે ભાગમાં વહેંચાઈ ગયા હતા. કેટલાકને લાગતું હતું કે આ આંદોલન જ જવાબદાર છે, તો કેટલાકને લાગતું હતું કે સત્તા જ આ આગ પ્રગટાવી રહી છે. પત્રકારો હજુ પણ લખતા રહ્યા. એક પત્રકારે લખ્યું “જ્યારે અફવાઓ સત્યને ઢાંકે છે, ત્યારે સમજણ જ સૌથી મોટું હથિયાર છે.” આ લેખ પણ વાયરલ થયો.
રાત વીતતી ગઈ. સવારની તૈયારી થતી ગઈ, પરંતુ કોઈને ખબર નહોતી કે આગલી સવાર કેવી હશે. નવપ્રસ્થ હવે આગ અને સત્યની વચ્ચે ઊભું હતું. અને ક્યાંક, આ બધાના પાછળ કોઈ શાંતપણે બેઠો હતો આગને દિશા આપતો. પ્રશ્ન હજુ પણ વણઉકેલ્યો હતો સત્ય કેટલો સમય સુધી દબાવી શકાય? લોકોના મનમાં આશા અને ડરનું મિશ્રણ હતું. પરંતુ સત્યકામના શબ્દો, આદિત્યની અડગતા અને હજારો અજ્ઞાત લોકોની શાંતિની અપીલ આ આંદોલનને જીવંત રાખી રહી હતી.
શહેરની ગલીઓમાં હજુ પણ ધુમાડાની ગંધ હતી. કેટલાક લોકો રસ્તા પર પાણી છાંટતા. કેટલાક એકબીજાને સાંત્વના આપતા. એક વૃદ્ધ મહિલાએ પોતાના પડોશીને કહ્યું, “બેટા, અમે આટલું વેઠ્યું છે, હવે ડરીએ નહીં. સત્ય જીતશે.” આવા નાના નાના પ્રસંગો શહેરમાં ફેલાતા ગયા. જેલમાં આદિત્ય, સમીરા અને અમન એકબીજાને જોઈને મજબૂત થતા. તેઓ જાણતા હતા કે તેમનું સંઘર્ષ વ્યર્થ નથી.
રાઠોડે પોતાના રૂમમાં ફરી નકશો જોયો. તેની આંખોમાં વિજયની ઝલક હતી, પરંતુ તેને ખબર નહોતી કે સત્યની તાકાત કેટલી અમર છે. હોસ્પિટલમાં સત્યકામના શ્વાસ ધીમા હતા, પરંતુ તેમના સંકલ્પમાં કોઈ કમી નહોતી. નવપ્રસ્થ એક વળાંક પર આવીને ઊભું હતું. આગળ શું થવાનું છે તે કોઈને ખબર નહોતી, પરંતુ એક વાત સ્પષ્ટ હતી આ લડાઈ હવે માત્ર શહેરની નહીં, આખા સમાજની આત્માની લડાઈ બની ગઈ હતી.
