નવપ્રસ્થ શહેરમાં સમીરાના બલિદાન પછીના દિવસોમાં જનતાનો ગુસ્સો ધીમે ધીમે નહીં, પરંતુ આગની જેમ ભભૂકી ઊઠ્યો હતો. જે ચોરાહે મૌન વિરોધ શરૂ થયો હતો, તે હવે દરરોજ વધતી સંખ્યામાં લોકોને આકર્ષતો હતો. પહેલા પાંચ હજાર, પછી દસ હજાર અને ત્રીજા દિવસે વીસ હજારથી વધુ લોકો કાળા કપડાં પહેરીને બેસી રહેતા. કોઈ નારા નહોતા, કોઈ પથ્થરમારી નહોતી, માત્ર એક અદમ્ય નિર્ણય હતો “સમીરાને ન્યાય મળે ત્યાં સુધી અમે ઊભા નહીં થઈએ.”
આ ગુસ્સો હવે નવપ્રસ્થની સીમાઓ વટાવીને રાજ્યના અન્ય શહેરોમાં પણ ફેલાવા લાગ્યો હતો. જોધપુર, ઉદયપુર, અજમેર, ભીલવાડા અને અન્ય ઘણા શહેરોમાં લોકો સડકો પર ઉતરી આવ્યા હતા. “સમીરા અમર છે”, “સત્ય માટે ન્યાય”, “અત્યાચારીઓને સજા” જેવા નારા હવે એક શહેરમાંથી બીજા શહેરમાં ગુંજી રહ્યા હતા. રાજ્યના નાના-મોટા શહેરોમાં પત્રકારો અને સામાજિક કાર્યકર્તાઓએ પણ આંદોલન શરૂ કરી દીધું. જેલમાં બંધ કરેલા અનેક પત્રકારો અને એક્ટિવિસ્ટોને તરત જ છોડવાની માંગણી સાથે વિરોધ પ્રદર્શનો થવા લાગ્યા.
સૌથી મોટી અસર તો એ હતી કે સમીરા પર થયેલા અત્યાચાર અને પોલીસની મિલીભગતની વાત હવે ખુલ્લી રીતે ચર્ચાતી હતી. સોશિયલ મીડિયા પર અનેક અજાણ્યા વીડિયો, સાક્ષીઓ અને લીક થયેલા ઓડિયો વાયરલ થવા લાગ્યા. લોકો સડકો પર ઉતરીને માત્ર સમીરાને ન્યાય આપવાની માંગણી કરતા નહોતા, પરંતુ આખી વ્યવસ્થા સામે સવાલ ઉઠાવતા હતા. “એક છોકરીને જેલમાં બળાત્કારનો ભોગ બનાવીને મારી નાખવામાં આવી, અને સરકાર હજુ પણ સત્ય છુપાવી રહી છે?” આવા પ્રશ્નો દરેક શહેરમાં ગુંજી રહ્યા હતા. સત્તાપક્ષ સામે લોકજુવાળ ઊભો થવા માંડ્યો હતો.
રાજ્યની રાજધાનીમાં મુખ્યમંત્રી મહેન્દ્ર સાહુના કાર્યાલયમાં વાતાવરણ અત્યંત તંગ હતું. તેમના ટેબલ પર અનેક અહેવાલો, વીડિયો રિપોર્ટ્સ અને ગુપ્ત માહિતીઓ પડી હતી. તેમના સલાહકારોએ કહ્યું, “સાહેબ, પરિસ્થિતિ હાથમાંથી નીકળી રહી છે. નવપ્રસ્થથી શરૂ થયેલી આ આગ હવે આખા રાજ્યને ઘેરી રહી છે. જો આજે કંઈક કઠોર પગલું ન લીધું તો આગામી વિધાનસભા ચૂંટણીમાં આપણને મોટું નુકસાન થઈ શકે છે.”
મહેન્દ્ર સાહુએ લાંબો શ્વાસ લીધો. તેમણે ટેબલ પર પડેલા સમીરાના એક ફોટા તરફ જોયું. તેમના મનમાં એક ક્ષણ માટે અસ્વસ્થતા થઈ, પરંતુ તરત જ તેમણે નિર્ણય લીધો. “રાઠોડને તરત જ રાજધાની બોલાવો. આ બાજી હવે હું પોતે સંભાળીશ.”
બીજા દિવસે સવારે સૂર્યવર્ધન રાઠોડને મુખ્યમંત્રીના કાર્યાલયમાં બોલાવવામાં આવ્યો. રાઠોડ જ્યારે અંદર પ્રવેશ્યો ત્યારે તેના ચહેરા પર થાક અને અસ્વસ્થતા સ્પષ્ટ દેખાતી હતી. મહેન્દ્ર સાહુએ તેને બેસવાનું કહ્યું અને સીધું જ વાત પર આવ્યા.
“રાઠોડ, તમે શું કરી રહ્યા છો? આખું રાજ્ય આગમાં છે. નવપ્રસ્થમાં તમારા કારણે શરૂ થયેલી આ આગ હવે અન્ય શહેરોમાં ફેલાઈ રહી છે. લોકો સડકો પર છે. પત્રકારો અને એક્ટિવિસ્ટોને જેલમાંથી છોડવાની માંગણી સાથે આંદોલનો થઈ રહ્યા છે. સમીરા માટે ન્યાયની માંગણી સાથે હજારો લોકો રસ્તા પર ઉતરી આવ્યા છે. તમે સમજો છો કે આ કેટલું જોખમી છે?”
રાઠોડે થોડી વાર માટે મૌન રહ્યો. પછી ધીમેથી બોલ્યો, “સાહેબ, આ આંદોલનને શરૂઆતમાં જ દબાવી દેવું જોઈએ. જો આપણે હવે નરમ પડીશું તો…”
મહેન્દ્ર સાહુએ હાથ ઊંચો કરીને તેને અટકાવ્યો. તેમનો અવાજ કઠોર અને સ્પષ્ટ હતો. “રાઠોડ, હવે બસ. તમે પરિસ્થિતિને હાથમાંથી બહાર જવા દીધી છે. તમારા કારણે આખી સરકાર પર પ્રશ્નો ઊઠી રહ્યા છે. સમીરા પર થયેલા અત્યાચારની વાત હવે છુપાવી શકાતી નથી. તમારે હવે શાંત રહેવું પડશે. કોઈ નવું દમન, કોઈ નવી કાર્યવાહી, કોઈ અફવાઓ કંઈ નહીં. તમે નવપ્રસ્થમાં પાછા જાઓ અને ત્યાં સ્થિતિને શાંત રાખો. જો જરૂર પડે તો હું પોતે મીડિયાને સંબોધિત કરીશ.”
રાઠોડના ચહેરા પર અસમર્થતા અને ગુસ્સો બંને દેખાયા. તેણે કહ્યું, “પરંતુ સાહેબ, જો આપણે હવે પાછા હટીશું તો આ આંદોલન વધુ મજબૂત થશે.”
મુખ્યમંત્રીએ તેની સામે સીધી નજરે જોયું અને કહ્યું, “રાઠોડ, તમે સમજતા નથી. આ હવે માત્ર નવપ્રસ્થની લડાઈ નથી. આ આખા રાજ્યની લડાઈ બની ગઈ છે. જો તમે હજુ પણ તમારી જૂની રીતે આગળ વધશો તો મને તમને પક્ષમાંથી અલગ કરવામાં પણ વાર નહીં લાગે. સમજી ગયા?”
રાઠોડ મૌન રહ્યો. તે જાણતો હતો કે મુખ્યમંત્રીના શબ્દોમાં કોઈ વિકલ્પ નથી. તેણે માથું ધુણાવ્યું અને કહ્યું, “જે આપનું આદેશ હોય.”
મહેન્દ્ર સાહુએ તેને છેલ્લી સૂચના આપી, “આજથી નવપ્રસ્થમાં કોઈ નવું દમન નહીં. કોઈ લાઠીચાર્જ નહીં. કોઈ અફવાઓ નહીં. તમારે માત્ર શાંતિ જાળવવાની છે. બાકીનું હું સંભાળીશ.”
રાઠોડ જ્યારે મુખ્યમંત્રીના કાર્યાલયમાંથી બહાર નીકળ્યો ત્યારે તેના પગમાં એક અજાણી નબળાઈ આવી ગઈ હતી. તે જાણતો હતો કે તેની સત્તા હવે માત્ર નવપ્રસ્થ સુધી જ મર્યાદિત નથી રહી તે ધીમે ધીમે સંકોચાઈ રહી છે.
પરંતુ મહેન્દ્ર સાહુ માત્ર સૂચના આપીને જ ન અટક્યા. તેમણે પોતે જ નવપ્રસ્થ જવાનો નિર્ણય લીધો. ત્રીજા દિવસે સવારે તેમનું કાફલો નવપ્રસ્થ તરફ રવાના થયો. સાથે મીડિયાના અનેક કેમેરા અને પત્રકારો પણ હતા. જ્યારે તેમની ગાડી નવપ્રસ્થના મુખ્ય ચોરાહે પહોંચી ત્યારે હજારો લોકો ત્યાં બેઠા હતા. કાળા કપડાંમાં મૌનમાં બેઠેલા લોકોનું દૃશ્ય જોઈને મહેન્દ્ર સાહુના ચહેરા પર થોડી અસ્વસ્થતા દેખાઈ.
તેમણે સીધા હોસ્પિટલ તરફ જવાનું નક્કી કર્યું. હોસ્પિટલમાં સત્યકામના રૂમની બહાર અને અંદર ભારે સુરક્ષા હતી. મુખ્યમંત્રી જ્યારે રૂમમાં પ્રવેશ્યા ત્યારે સત્યકામ બેડ પર અર્ધબેઠા હતા. તેમનું શરીર અત્યંત નબળું દેખાતું હતું, પરંતુ આંખોમાં અડગતા હતી. મહેન્દ્ર સાહુએ હાથ જોડીને સત્યકામને પ્રણામ કર્યા.
“સત્યકામ સાહેબ, હું મુખ્યમંત્રી મહેન્દ્ર સાહુ. આજે હું આપને મળવા આવ્યો છું. આપના ઉપવાસે આખા રાજ્યને હલાવી દીધું છે. મારી વિનંતી છે કે આપ આ ઉપવાસ તોડી દો. હું આપની તમામ માંગણીઓ સ્વીકારવા તૈયાર છું.”
સત્યકામે ધીમા અવાજમાં કહ્યું, “મહેન્દ્રજી, ઉપવાસ મારા માટે વ્યક્તિગત નથી. તે અન્યાય સામેનો પ્રતિકાર છે. જો આપ સાચા હૃદયથી ન્યાય આપવા તૈયાર હો તો જ હું વિચારીશ.”
મહેન્દ્ર સાહુએ તરત જ કહ્યું, “હું તૈયાર છું. આપ જે કહેશો તે હું આજે જ જાહેર કરીશ.”
સત્યકામે આંખો બંધ કરીને થોડી ક્ષણ વિચાર્યું અને પછી કહ્યું, “સૌ પ્રથમ, જેલમાં બંધ પત્રકારો અને એક્ટિવિસ્ટોને તરત જ છોડી દેવામાં આવે. બીજું, સમીરાના મોતની નિષ્પક્ષ તપાસ માટે એક સ્વતંત્ર પંચ નિમવામાં આવે, જેમાં નિવૃત્ત જજ અને પ્રતિષ્ઠિત સમાજસેવકો હોય. ત્રીજું, જેલ પ્રશાસનના તમામ સ્ટાફની તાત્કાલિક બદલી કરવામાં આવે અને તેમની સામે કાર્યવાહી થાય.”
મહેન્દ્ર સાહુએ તરત જ માથું ધુણાવ્યું. “હું આ ત્રણેય વાતો આજે જ જાહેર કરીશ.”
ત્યારબાદ મુખ્યમંત્રીએ હોસ્પિટલની બહાર ભેગા થયેલા હજારો લોકો સામે સંબોધન કરવાનું નક્કી કર્યું. ચોરાહે માઇક લગાવવામાં આવ્યું. મહેન્દ્ર સાહુએ લોકોને સંબોધીને કહ્યું:
“મારા પ્રિય નવપ્રસ્થવાસીઓ,
આજે હું આપ સૌની વચ્ચે આવ્યો છું. સમીરા પર થયેલા અમાનવીય અત્યાચાર અને તેના મોતની ઘટના અત્યંત દુઃખદ છે. હું આપ સૌને વચન આપું છું કે:
• જેલમાં બંધ તમામ પત્રકારો અને એક્ટિવિસ્ટોને આજે જ મુક્ત કરવામાં આવશે.
• સમીરાના મોતની સંપૂર્ણ નિષ્પક્ષ તપાસ માટે આજે જ એક સ્વતંત્ર પંચની રચના કરવામાં આવશે.
• જોધપુર જેલના તમામ સ્ટાફની તાત્કાલિક બદલી કરવામાં આવશે અને તેમની સામે કાયદાકીય કાર્યવાહી થશે.
હવે હું સત્યકામ સાહેબને વિનંતી કરું છું કે તેઓ આ ઉપવાસ તોડે. આપ સૌ પણ શાંતિથી ઘરે જાઓ. અમે તમારી માંગણીઓ પૂરી કરીશું.”
લોકોમાં હલચલ થઈ. કેટલાકે તાળીઓ પાડી, કેટલાક હજુ પણ શંકાશીલ હતા.
મુખ્યમંત્રી હોસ્પિટલમાં પાછા આવ્યા. તેમણે સત્યકામ સામે એક ગ્લાસ જ્યુસ મૂક્યો. સત્યકામે આસપાસ બેઠેલા લોકો અને બહાર ભેગા થયેલા હજારો લોકોની તરફ જોયું. તેમની આંખોમાં થાક હતો, પરંતુ સંકલ્પ હજુ અકબંધ હતો. છેવટે તેમણે ધીમેથી કહ્યું, “જો આ વચનો સાચા હૃદયથી પૂરા થાય તો હું ઉપવાસ તોડું છું.”
મહેન્દ્ર સાહુએ જાતે જ્યુસનો ગ્લાસ સત્યકામના હાથમાં આપ્યો. સત્યકામે ધીમે ધીમે જ્યુસ પીધો. આ દૃશ્યને મીડિયાએ લાઇવ પ્રસારિત કર્યું. લોકોમાં આનંદ અને રાહતની લાગણી ફેલાઈ ગઈ. કેટલાકે તાળીઓ પાડી, કેટલાકે આંસુ વહાવ્યા.
સત્યકામે મુખ્યમંત્રીને કહ્યું, “હવે આપ લોકોને વિનંતી કરો કે તેઓ શાંતિથી ઘરે જાય. આંદોલન હવે અહિંસાથી જ ચાલુ રહેશે.”
મહેન્દ્ર સાહુએ ફરી માઇક લીધું અને લોકોને કહ્યું, “સત્યકામ સાહેબે ઉપવાસ તોડ્યો છે. હવે આપ સૌ શાંતિથી ઘરે જાઓ. અમે તમારી તમામ માંગણીઓ પૂરી કરીશું.”
લોકો ધીમે ધીમે વિખેરાવા લાગ્યા. ચોરાહે હવે શાંતિ છવાઈ ગઈ. મીડિયા આ સમગ્ર ઘટનાને “મુખ્યમંત્રીની મોટી જીત” તરીકે પ્રસારિત કરી રહ્યું હતું.
પરંતુ સત્યકામ આ બધું જોઈને શાંત હતા. તેઓ જાણતા હતા કે કુટિલતા, હરામખોરી, ક્રૂરતા અને ભ્રષ્ટાચારમાં ૫૦૦ રાઠોડ મળીને પણ એક મહેન્દ્ર સાહુ બની શકે તેમ નથી. તેમના અનુભવે તેમને શીખવ્યું હતું કે સત્તાધારીઓના વચનો અને જાહેરાતો ઘણી વાર માત્ર સમય કાઢવા માટે હોય છે. તેમણે પોતાના એક વિશ્વાસુ શિષ્યને ધીમેથી કહ્યું,
“આ શાંતિ કાયમી નથી. આ માત્ર વાવાઝોડા પહેલાંની શાંતિ છે. લોકોને કહેજો કે તેઓ સતર્ક રહે. વચનો પૂરા થાય કે ન થાય, તેનું ધ્યાન રાખે. અમે અહિંસાથી લડીશું, પરંતુ સત્ય છોડીશું નહીં.”
મુખ્યમંત્રી જ્યારે નવપ્રસ્થથી પાછા ફર્યા ત્યારે તેમના ચહેરા પર સંતોષ હતો. તેઓ માનતા હતા કે તેમણે પરિસ્થિતિને કાબૂમાં લઈ લીધી છે. પરંતુ સત્યકામના મનમાં એક વાત સ્પષ્ટ હતી આ રમત હજુ પૂરી થઈ નથી. કુટિલતાનું જાળું એટલું સરળતાથી તૂટતું નથી.
નવપ્રસ્થની રાત હવે શાંત લાગતી હતી, પરંતુ આ શાંતિમાં એક અજાણ્યું તનાવ હજુ પણ તરતું હતું. લોકો ઘરે ગયા હતા, પરંતુ તેમના મનમાં પ્રશ્નો હજુ જીવંત હતા. અને સત્યકામ હોસ્પિટલના બેડ પર આંખો બંધ કરીને વિચારી રહ્યા હતા સત્યની લડાઈ હજુ પૂરી થઈ નથી, માત્ર એક નવો અધ્યાય શરૂ થયો છે.
