નવપ્રસ્થ શહેરમાં સમીરાના એન્કાઉન્ટરના સમાચાર પછીની રાત અને તેના પછીના ૪૮ કલાક એવા હતા કે જાણે આખું શહેર એક નવા અધ્યાયની શરૂઆતમાં આવી ગયું હોય. હવામાં એક અજાણ્યો ગુસ્સો અને એક અજીબ જાગૃતિનું મિશ્રણ તરતું હતું. લોકો ઘરમાં બેઠા હતા, પરંતુ તેમના મન શાંત નહોતા. મોબાઇલની સ્ક્રીન પર વારંવાર એક જ વીડિયો ફરતો હતો સમીરાના છેલ્લા દિવસોના કેટલાક અસ્પષ્ટ ફોટા અને તેના નામ સાથે લખેલું “સત્ય માટે ન્યાય”. ઘરોમાં, ગલીઓમાં અને ચોરાહાઓ પર લોકો એકબીજાને મળીને વાતો કરતા હતા. કોઈના અવાજમાં ડર નહોતો, પરંતુ એક ઊંડો દુઃખ અને એક તીવ્ર નિર્ણય હતો.
સવારે નવ વાગ્યે, નવપ્રસ્થના મુખ્ય ચોરાહે જ્યાં સત્યકામની છાવણી તોડી પાડવામાં આવી હતી લોકો એકઠા થવા લાગ્યા. પહેલા થોડા યુવાનો આવ્યા. પછી મહિલાઓ, વૃદ્ધો અને બાળકો સાથે પરિવારો આવવા લાગ્યા. કોઈએ નારા નહોતા લગાવ્યા. કોઈએ બેનર કે પોસ્ટર નહોતા લીધા. માત્ર કાળા કપડાં પહેરીને, મૌનમાં બેસી રહ્યા હતા. એક પછી એક વ્યક્તિ આવતી અને બેસી જતી. સવારના અગિયાર વાગ્યે ત્યાં પાંચ હજારથી વધુ લોકો ભેગા થઈ ગયા હતા. હવામાં એક અદ્ભુત શાંતિ હતી. કોઈ બોલતું નહોતું. માત્ર એક નિશબ્દ એકતા હતી જે દરેકના હૃદયમાં ગુંજતી હતી.
હોસ્પિટલમાં સત્યકામની તબિયત વધુ નાજુક બની ગઈ હતી. તેમનું શરીર હવે લગભગ અડધું જીવંત હતું. આંખોની આસપાસ ગાઢ કાળા વર્તુળો પડી ગયા હતા, હોઠ સુકાઈ ગયા હતા અને શ્વાસ લેવામાં પણ તકલીફ પડતી હતી. ડોક્ટરોએ કહ્યું હતું કે આગલા ૨૪ કલાક ખૂબ જ મહત્વના છે. છતાં તેમણે એક નાનકડો વીડિયો મેસેજ રેકોર્ડ કરવાની આગ્રહ કર્યો. તેમના શિષ્યોએ મોબાઇલ સેટ કર્યું. સત્યકામે ધીમા અને કંપતા અવાજમાં કહ્યું:
“મારા ભાઈઓ અને બહેનો… સમીરા આપણી વચ્ચે શારીરિક રીતે નથી, પરંતુ તેનું સત્ય આજે આપણામાં જીવંત છે. અહિંસા એ માત્ર મારવાનો વિરોધ નથી, અન્યાયને સહન ન કરવાનું નામ છે. આજે તમે મૌનમાં બેસીને જે કરી રહ્યા છો, તે મારા માટે સૌથી મોટી તાકાત છે. ડરશો નહીં. ગુસ્સામાં અહિંસા છોડશો નહીં. સત્ય જીતશે. જો હું આજે જાઉં તો દુઃખ ન કરશો. મારું મૃત્યુ એક નવી શરૂઆત હશે.”
આ વીડિયો જ્યારે સોશિયલ મીડિયા પર અપલોડ થયો, ત્યારે તે માત્ર એક કલાકમાં જ લાખો વ્યૂઝ પર પહોંચી ગયો. લોકો તેને શેર કરતા રહ્યા. “સત્ય માટે ન્યાય” હેશટેગ ટ્રેન્ડ નંબર વન બની ગયો. ઘરોમાં, ઓફિસોમાં અને રસ્તાઓ પર લોકો આ વીડિયો જોઈને આંસુ વહાવતા હતા.
જોધપુર જેલમાં આદિત્ય અને અમનને પણ આ વીડિયો પહોંચાડવામાં આવ્યો. એક યુવાન ગાર્ડ, જે છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી અંદરથી તૂટી રહ્યો હતો, તેણે જોખમ લઈને તેમને મોબાઇલ પર વીડિયો બતાવ્યો. આદિત્યે વીડિયો જોયો અને તેની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા. તેણે અમન તરફ જોયું અને ધીમેથી કહ્યું, “સમીરાએ જે વેઠ્યું, તે આપણા માટે નહોતું. તે આખા શહેર માટે હતું. હવે આપણે પણ કંઈક કરવું પડશે.” બંનેએ તરત જ નિર્ણય લીધો. તેઓએ અનિશ્ચિત કાળની ભૂખ હડતાળ શરૂ કરી. જેલ અધિકારીઓને જ્યારે આ વાતની જાણ થઈ, ત્યારે તેઓ ગભરાઈ ગયા. એક અધિકારીએ રાઠોડને ફોન કર્યો, “સર, આદિત્ય અને અમન ભૂખ હડતાળ પર બેઠા છે. જેલમાં વાતાવરણ તંગ છે. કેદીઓ પણ અસ્વસ્થ થઈ રહ્યા છે.”
રાઠોડે ફોન પર થોડી વાર કંઈ બોલ્યા નહીં. તેના મનમાં અનેક વિચારો આવી રહ્યા હતા. છેવટે તેણે ઠંડા અવાજમાં કહ્યું, “તેમને સમજાવો. જો ન સમજે તો… જરૂરી પગલાં લેજો.” પરંતુ તેના અવાજમાં પહેલા જેવી કઠોરતા નહોતી. તે જાણતો હતો કે સમીરાના મૃત્યુ પછી પરિસ્થિતિ તેના હાથમાંથી સરકી રહી છે.
નવપ્રસ્થમાં બીજા દિવસે વિરોધ વધુ વ્યાપક બન્યો. શહેરના વિવિધ વિસ્તારોમાંથી લોકો મુખ્ય ચોરાહે આવવા લાગ્યા. આ વખતે કેટલાક યુવાનોએ એક નવી રીત અપનાવી. તેઓએ મોટા મોટા કાગળ પર સમીરાના ફોટા છાપીને તેની નીચે લખ્યું “તેણે સત્ય માટે જીવ આપ્યો, આપણે તેના સત્ય માટે જીવીએ.” આ પોસ્ટર્સને લોકોએ ચોરાહે લગાવ્યા. કોઈએ કંઈ તોડ્યું નહીં. કોઈએ આગ ન લગાડી. માત્ર શાંતિથી ઊભા રહીને જોતા રહ્યા. બપોરે ત્રણ વાગ્યે પોલીસના અધિકારીઓ ચોરાહે પહોંચ્યા. તેમણે માઇક પર કહ્યું, “આ એકત્રિકરણ ગેરકાયદેસર છે. તરત વિખેરાઈ જાઓ.” કોઈ ઊભું થયું નહીં. લોકો બેસી જ રહ્યા. પોલીસ અધિકારીએ ફરી ચેતવણી આપી. છતાં કોઈ હલ્યું નહીં.
છેવટે પોલીસે લાઠીચાર્જનો આદેશ આપ્યો. પરંતુ આ વખતે જે બન્યું તે અપેક્ષિત નહોતું. જ્યારે પોલીસની લાઠીઓ લોકો પર વરસવા લાગી, ત્યારે લોકોએ ઊભા થવાને બદલે વધુ નીચે બેસી ગયા. તેઓએ એકબીજાને પકડી રાખ્યા અને માત્ર એક જ શબ્દ બોલવા લાગ્યા “સત્ય અમર છે… સત્ય અમર છે…” લાઠીઓના પ્રહાર વચ્ચે પણ તેમના અવાજમાં કોઈ ડર નહોતો. કેટલાક યુવાનોના માથા ફાટી ગયા, કેટલાકના હાથ તૂટી ગયા, કેટલાકના ખભા પર લાઠીના નિશાન પડી ગયા. છતાં કોઈએ પાછા હટવાનો પ્રયત્ન કર્યો નહીં. એક વૃદ્ધ મહિલાએ લાઠી ખાધા પછી પણ બેસીને કહ્યું, “મારા દીકરા, આ લાઠી મારા શરીરને તોડી શકે છે, પણ મારા સંકલ્પને નહીં.”
આ દૃશ્ય જોઈને પોલીસ અધિકારીઓ પણ અસ્વસ્થ થઈ ગયા. એક યુવાન પોલીસ અધિકારીએ લાઠી હાથમાંથી નીચે મૂકી દીધી અને પાછો હટી ગયો. તેના સાથીઓએ તેને જોયો, પરંતુ કોઈએ કંઈ કહ્યું નહીં. લાઠીચાર્જ અટકી ગયો. પોલીસ પાછી હટી ગઈ. આ ઘટના વીડિયોમાં કેદ થઈ અને તે પણ વાયરલ થઈ ગઈ.
સાંજે સત્યકામના વીડિયોનો બીજો ભાગ બહાર આવ્યો. તેમણે કહ્યું, “જે લોકો આજે મારા પર અત્યાચાર કરી રહ્યા છે, તેઓ સત્યને મારવા માંગે છે. પરંતુ સત્ય ક્યારેય મરતું નથી. આજે તમારું મૌન તેમના કાનમાં સૌથી મોટી ચીસ છે. આ મૌન જાળવી રાખજો. અહિંસા છોડશો નહીં. જો હું આજે જાઉં તો દુઃખ ન કરશો. મારું મૃત્યુ એક નવી શરૂઆત હશે.”
રાઠોડે તે વીડિયો જોયો. તેના હાથ કંપી રહ્યા હતા. તેણે પોતાના એક વિશ્વાસુને બોલાવ્યો અને કહ્યું, “આ વીડિયો બંધ કરાવો. ઇન્ટરનેટ પર પ્રતિબંધ મૂકો.” પરંતુ તેના અધિકારીએ કહ્યું, “સર, હવે લોકો વોટ્સએપ, સિગ્નલ અને અન્ય એપ્સ પર પણ શેર કરી રહ્યા છે. અમે બધું બંધ કરી શકતા નથી. વળી, આ મૌન વિરોધને કારણે વિદેશી મીડિયા પણ નજર રાખી રહ્યું છે.”
તે જ રાતે જેલમાં આદિત્ય અને અમનની હાલત વધુ નાજુક બની ગઈ. તેઓ બંને ભૂખ હડતાળના ત્રીજા દિવસે હતા. તેમના શરીર નબળા પડી ગયા હતા, પરંતુ તેમના સંકલ્પમાં કોઈ કમી નહોતી. આદિત્યે એક કાગળ પર લખ્યું અને તેને ગાર્ડને આપ્યો. તેમાં લખ્યું હતું “સમીરાના બલિદાનને વ્યર્થ ન જવા દેશો. અમે અહીંથી પણ લડી રહ્યા છીએ. લોકોને કહેજો કે અહિંસા જ આપણું હથિયાર છે.”
બીજા દિવસે સવારે નવપ્રસ્થમાં એક નવી લહેર આવી. શહેરના વેપારીઓ અને દુકાનદારોએ સ્વયંભૂ રીતે દુકાનો બંધ કરવાનું શરૂ કર્યું. કેટલાકે પોતાની દુકાન પર પોસ્ટર લગાવ્યા “સમીરા અમર રહે.” એક મોટા ઉદ્યોગપતિ, જે રાઠોડના નજીકના સમર્થક હતા, તેમણે પણ પોતાની ફેક્ટરીમાં કામ અટકાવી દીધું. જ્યારે તેમને પૂછવામાં આવ્યું કે “આ શા માટે?” તો તેમણે કહ્યું, “મારી પુત્રીએ કહ્યું પિતા, આ વખતે અન્યાય સામે ઊભા રહેવું પડશે. હું તેની વાત માનું છું.”
રાઠોડના ઘરમાં પણ તિરાડ પડવા લાગી. તેની પુત્રી, જે ૨૪ વર્ષની હતી અને વિદેશમાં અભ્યાસ કરીને આવી હતી, તેણે પિતાને સામે બેસાડીને કહ્યું, “પિતા, આજે આખું શહેર તમારી સામે ઊભું છે. તમે હજુ પણ સમજતા નથી? સમીરા જેવી છોકરીને આ રીતે મારી નાખવામાં આવી, તે કોઈ માનવીય કાર્ય નથી.” રાઠોડે ગુસ્સામાં કહ્યું, “તું સમજતી નથી. આ સત્તાની લડાઈ છે.” પુત્રીએ શાંતિથી જવાબ આપ્યો, “ના પિતા, આ સત્તાની નહીં, આ માનવતાની લડાઈ છે. જો તમે આ રસ્તે ચાલશો તો એક દિવસ તમને પણ આ શહેર માફ નહીં કરે.”
તે જ રાતે સત્યકામની તબિયત અચાનક વધુ બગડી. ડોક્ટરોએ કહ્યું કે હવે તેઓ વેન્ટિલેટર પર મૂકવા પડશે. પરંતુ સત્યકામે ઇન્કાર કર્યો. તેમણે કહ્યું, “જો મારે જવું હોય તો હું શાંતિથી જઈશ. પરંતુ મારા છેલ્લા શબ્દો લોકો સુધી પહોંચાડજો.” તેમણે એક છેલ્લો સંદેશો આપ્યો: “જો હું આજે જાઉં તો દુઃખ ન કરશો. મારું મૃત્યુ એક નવી શરૂઆત હશે. આંદોલનને અહિંસાથી જ ચલાવજો. સત્ય ક્યારેય હારતું નથી.”
આ સંદેશો જ્યારે બહાર આવ્યો, ત્યારે આખા શહેરમાં એક અજીબ શાંતિ છવાઈ ગઈ. લોકોએ ચોરાહે મીણબત્તીઓ પ્રગટાવી. હજારો મીણબત્તીઓના પ્રકાશમાં આખો ચોરાહો ઝળહળી ઊઠ્યો. કોઈ બોલતું નહોતું. માત્ર આંસુ વહેતા હતા. એક યુવતીએ કહ્યું, “સત્યકામ સાહેબ, તમારા શબ્દો અમારા હૃદયમાં છે. અમે તમને વચન આપીએ છીએ કે અમે અહિંસા છોડીશું નહીં.”
રાઠોડ પોતાની ઓફિસની છત પર ઊભો હતો. દૂરથી તેને મીણબત્તીઓનો પ્રકાશ દેખાતો હતો. તેના હાથમાં એક ખાલી ગ્લાસ હતો. તેણે ધીમેથી કહ્યું, “આટલા લોકો… એક વૃદ્ધ માણસ અને એક છોકરી માટે? આ શક્ય કેવી રીતે થયું?” તેની આંખોમાં પહેલી વાર એક અજાણી અસમર્થતા અને ડર દેખાનો.
નવપ્રસ્થ હવે એક વળાંક પર આવીને ઊભું હતું. એક તરફ રાઠોડની સત્તા હતી, જે ધીમે ધીમે કમજોર થઈ રહી હતી. બીજી તરફ લોકોની જાગૃતિ હતી, જે દિવસે દિવસે વધુ મજબૂત બનતી જતી હતી. સમીરાનું બલિદાન, સત્યકામના શબ્દો અને આદિત્ય-અમનનું અડગ વલણ આ ત્રણેયે મળીને શહેરને એક નવી દિશા આપી હતી.
રાત વધુ ગાઢ બની રહી હતી. પરંતુ આ અંધારામાં હજારો મીણબત્તીઓ પ્રકાશી રહી હતી. અને તે પ્રકાશ કહી રહ્યો હતો સત્યને કોઈ દબાવી શકતું નથી. તે માત્ર વધુ તેજસ્વી બને છે.
