નવપ્રસ્થ શહેરની એ સવાર કંઈક અલગ જ હતી. આકાશ સાફ હતું, પવન સામાન્ય હતો, પરંતુ હવામાં એક અજાણ્યું ભારપણું તરતું હતું. જાણે કોઈ અદૃશ્ય તોફાન આવવાની તૈયારીમાં હોય તેવો અહેસાસ દરેકને થતો હતો. લોકો ઘરમાંથી બહાર નીકળતા પહેલા એકબીજાની આંખોમાં જોઈ રહ્યા હતા. કોઈ સ્પષ્ટ શબ્દો બોલતું નહોતું, પરંતુ ચહેરાઓ પર એક અજાણી બેચેની છવાઈ ગઈ હતી. રાતભર ઘણા લોકો જાગતા રહ્યા હતા કોઈ મોબાઇલમાં સમાચાર જોતા, કોઈ ચોરાહે જવાની તૈયારીમાં, તો કોઈ પોતાના મનમાં ચાલતા સંઘર્ષ સાથે ઝઝૂમતા. શહેરના ઘરો, ગલીઓ અને ચોરાહાઓમાં એક અદ્ભુત શાંતિ હતી, પરંતુ તે શાંતિમાં જ એક અજાણી તંગદિલી છુપાયેલી હતી.
સૂર્યવર્ધન રાઠોડે આ તોફાનને આકાર આપવાનો નિર્ણય લઈ લીધો હતો. તેના ઓફિસની સવારની બેઠક સામાન્ય નહોતી. રૂમમાં બેઠેલા દરેક અધિકારી જાણતો હતો કે આજે જે નિર્ણય લેવાશે, તે શહેરની દિશા નક્કી કરશે. હવા ભારે હતી. રાઠોડ શાંત અવાજમાં બોલ્યો, પરંતુ તે શાંતિમાં ખતરનાક કઠોરતા છુપાયેલી હતી. “આંદોલન હવે માત્ર વિરોધ નથી… આ અમારી સત્તાને પડકાર છે.” એક અધિકારીએ સંકોચથી કહ્યું, “સર… લોકો શાંતિપૂર્ણ છે.” રાઠોડ તરત જ બોલ્યો, “શાંતિપૂર્ણ ભીડ સૌથી ખતરનાક હોય છે. કારણ કે એ ભીડ વિચારતી હોય છે.” થોડી ક્ષણો માટે રૂમમાં મૌન છવાઈ ગયું. પછી તેણે સ્પષ્ટ આદેશ આપ્યો: “ચોરાહો ખાલી કરાવો. કોઈ પણ રીતે. જો લોકો ન હટે તો બળનો ઉપયોગ કરો. અને જો જરૂરી લાગે… તો આખી છાવણી જ હટાવી દો.” આદેશ સ્પષ્ટ હતો અને તેની પાછળની કઠોરતા કોઈને છુપાઈ નહોતી.
ચોરાહે તે સમયે સત્યકામ પોતાના ઉપવાસ પર બેઠા હતા. તેમની આસપાસ લોકો શાંતિથી બેસેલા હતા. કોઈ નારા નહોતા, કોઈ ઉશ્કેરાટ નહોતો માત્ર એક નિશબ્દ એકતા હતી. છાવણી હવે માત્ર એક ઉપવાસ સ્થળ નહોતી રહી; તે એક પ્રતીક બની ગઈ હતી. તંબુઓની નીચે લોકો ગોઠવાઈને બેઠા રહેતા. કોઈ પાઠ વાંચતો, કોઈ ચર્ચા કરતો, તો કોઈ માત્ર શાંતિથી સત્યકામને જોતો રહેતો. સત્યકામ મંચ પર સૂતરાની પાતળી ચાદર પર બેઠા હતા. તેમના ચહેરા પર થાક સ્પષ્ટ હતો, હોઠ સૂકાઈ ગયા હતા અને આંખોની આજુબાજુ ગાઢ ખાડા પડ્યા હતા. છતાં તેમની આંખોમાં એક અજીબ સ્થિરતા હતી જાણે તેઓ શરીરથી નહીં, વિચારથી જીવતા હોય.
સવારના લગભગ નવ વાગ્યે દૂરથી એક અજાણ્યો અવાજ આવવા લાગ્યો પહેલા ધીમો, પછી ધીમે ધીમે સ્પષ્ટ. પોલીસના વાહનોના સાઇરન. ચોરાહે બેઠેલા કેટલાક યુવાનો ઊભા થઈ ગયા. “પોલીસ આવી રહી છે…” એકે ધીમેથી કહ્યું. થોડા જ મિનિટોમાં ચોરાહો પોલીસના વાહનોથી ઘેરાઈ ગયો. કાળા બૂટ, હેલ્મેટ, ઢાલ અને લાઠીઓ સાથે પોલીસની લાઈન ધીમે ધીમે આગળ વધવા લાગી. એક અધિકારી આગળ આવ્યો. તેના હાથમાં માઇક હતો. “તમામ લોકોને સૂચના આપવામાં આવે છે કે આ એકત્રિકરણ ગેરકાયદેસર છે. કૃપા કરીને તરત સ્થળ ખાલી કરો.” ભીડમાં થોડી હલચલ થઈ, પરંતુ કોઈ ઊભું ન થયું.
એક યુવતી, જે છેલ્લા ઘણા દિવસોથી ત્યાં સેવા આપી રહી હતી, ધીમેથી બોલી: “અમે શાંતિથી બેઠા છીએ… અહીં ગેરકાયદેસર શું છે?” તેનો અવાજ નબળો હતો, પણ સ્પષ્ટ હતો. અધિકારીએ ફરી માઇકમાં કહ્યું: “આ છેલ્લી ચેતવણી છે.” સત્યકામે આંખો ખોલી. તેમણે ધીમેથી આસપાસ જોયું. તેમના ચહેરા પર ચિંતા નહોતી માત્ર એક ઊંડો દુઃખ હતો. થોડા ક્ષણો માટે સમય જાણે અટકી ગયો. અને પછી… પોલીસ આગળ વધવા લાગી.
સૌ પ્રથમ આગળની લાઈનને ધકેલવામાં આવી. લોકો પાછળ ખસવા લાગ્યા. કેટલાક ઊભા થઈ ગયા, કેટલાક એકબીજાને પકડીને બેસી રહ્યા. “કૃપા કરીને બળનો ઉપયોગ ન કરો!” એક યુવાન ચીસ્યો. પરંતુ હવે કોઈ સાંભળવા તૈયાર નહોતું. લાઠીઓ હવામાં ફરવા લાગી સીધા પ્રહાર તરીકે નહીં, પરંતુ ભીડને તોડવા માટે. લોકો ગભરાઈ ગયા. કોઈ દોડવા લાગ્યું, કોઈ પડી ગયું, કોઈ બીજાને ઊભું કરવાનું પ્રયત્ન કરતું. એક વૃદ્ધ માણસ, જે પહેલા થી જ નબળા હતા, સંતુલન ગુમાવીને નીચે પડી ગયા. બાજુમાં ઉભેલા બે વિદ્યાર્થીઓ તરત જ તેમને ઉઠાવવા દોડ્યા. “સાવધ!” એક બોલ્યો. પરંતુ આસપાસનો દબાવ એટલો વધારે હતો કે કોઈને કોઈની પૂરી મદદ કરવી મુશ્કેલ બની ગઈ.
તે દરમિયાન પોલીસના બીજા દળે સીધા તંબુઓ તરફ આગળ વધ્યું. તંબુના દોરા ખેંચી નાખવામાં આવ્યા. બાંસ તૂટી ગયા. કાપડ જમીન પર ઢળી પડ્યું. થોડા જ પળોમાં જે છાવણી દિવસો સુધી અહિંસાનું કેન્દ્ર બની હતી, તે તૂટેલી રચના બની ગઈ. પોસ્ટરો, જેમાં “સત્ય”, “અહિંસા”, “ન્યાય” લખેલું હતું, ધૂળમાં ભળવા લાગ્યા. મંચ પર બેઠેલા સત્યકામને કેટલાક યુવાનો સંભાળી રહ્યા હતા. “સર, ઊભા થાઓ… અહીંથી દૂર લઈ જઈએ,” એકે કહ્યું. સત્યકામે નબળા અવાજમાં પૂછ્યું, “લોકો ઠીક છે?” એ પ્રશ્ન સાંભળીને યુવાન થોડી ક્ષણ માટે ચૂપ રહી ગયો.
ચોરાહે ગભરાટ ફેલાયો. લોકો એકબીજાને બચાવવાનો પ્રયત્ન કરતા હતા. કેટલાક યુવાનો આગળ આવીને શાંતિ જાળવવાની વિનંતી કરતા હતા, પરંતુ પરિસ્થિતિ હવે નિયંત્રણ બહાર જતી રહી હતી. એક યુવક, જે સત્યકામની પાસે બેસેલો હતો, તેમને ઢાંકવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યો હતો. તેની આંખોમાં ડર હતો, પરંતુ તે પાછો હટ્યો નહીં. થોડા જ સમયમાં તંબુઓ તોડી પાડવામાં આવ્યા. બેનરો જમીન પર ફેંકી દેવામાં આવ્યા. મંચને પણ હટાવી દેવામાં આવ્યો. જે જગ્યાએ થોડા સમય પહેલા અહિંસાનું પ્રતિક ઉભું હતું, ત્યાં હવે ધૂળ, અવ્યવસ્થા અને તૂટેલા સપનાઓના નિશાન હતા.
આ દૃશ્ય શહેરમાં ઝડપથી ફેલાઈ ગયું. લોકોના મોબાઇલમાં વીડિયો ફરવા લાગ્યા. કેટલાક લોકો ગુસ્સે હતા, કેટલાક ડરી ગયા હતા. પરંતુ એક વાત સ્પષ્ટ હતી સત્તાએ હવે ખુલ્લેઆમ દમનનો રસ્તો પસંદ કર્યો હતો. આદિત્ય, સમીરા અને અમન પર જોધપુરની જેલમાં દબાણ હવે વધુ ગાઢ બન્યું હતું. તેમને વારંવાર અલગ અલગ રૂમમાં લઈ જવામાં આવતું. એક જ પ્રશ્નો ફરી ફરી પૂછવામાં આવતા. ક્યારેક કલાકો સુધી તેમને આરામ વગર રાખવામાં આવતું.
એક દિવસ આદિત્યને ફરી પૂછપરછ માટે લાવવામાં આવ્યો. અધિકારીએ કાગળ તેની સામે મૂકી દીધો. “આ છેલ્લી તક છે,” તેણે કહ્યું, “સાઇન કર… અને આ બધું પૂરુ કર.” આદિત્યએ કાગળ તરફ જોયું. પછી શાંતિથી બોલ્યો, “સત્યને ખોટું લખીને પૂરુ નથી કરી શકાય.” તેના શબ્દો રૂમમાં ગુંજી ઉઠ્યા. અધિકારી ગુસ્સે થઈ ગયો, પરંતુ આ વખતે પણ જવાબ બદલાયો નહીં. સમીરા પર પણ માનસિક દબાણ વધારવામાં આવ્યું. તેને એકાંતમાં રાખવામાં આવતી, વારંવાર પૂછપરછ કરવામાં આવતી. પરંતુ જ્યારે તેને પૂછવામાં આવ્યું, “શું તું તારા નિવેદન બદલવા તૈયાર છે?” તેનો જવાબ એક જ હતો “સત્ય બદલાતું નથી.” અમન માટે પણ પ્રલોભન અને દબાણ બંને અજમાવવામાં આવ્યા. પરંતુ તે પણ અડગ રહ્યો.
આ વચ્ચે પત્રકારો પર પણ દબાણ વધ્યું. કેટલાકને બોલાવવામાં આવ્યા, કેટલાકને ચેતવણી આપવામાં આવી. પરંતુ થોડા પત્રકારો હજી પણ લખતા રહ્યા. એક પત્રકારે પોતાના લેખમાં લખ્યું: “જ્યારે સત્ય બોલવું મુશ્કેલ બને… ત્યારે મૌન સૌથી મોટો ગુનો બની જાય છે.” આ લેખ સોશિયલ મીડિયા પર ઝડપથી ફેલાયો. નવપ્રસ્થમાં સત્યકામને હોસ્પિટલમાં ખસેડવામાં આવ્યા. તેમની તબિયત અત્યંત નાજુક હતી. જ્યારે તેમને ખબર પડી કે તેમના આંદોલન પર બળનો ઉપયોગ થયો, ત્યારે તેમની આંખોમાં દુઃખ દેખાયું. તેમણે ધીમેથી કહ્યું, “અહિંસાને તોડવાનો પ્રયત્ન થયો છે…”
થોડા સમય પછી તેમણે એક નક્કર નિર્ણય લીધો. “હવે હું જળનો પણ ત્યાગ કરીશ.” આ શબ્દો સાંભળીને આસપાસ ઉભેલા લોકો સ્તબ્ધ થઈ ગયા. “સર!” ઘણા લોકો એકસાથે બોલી ઉઠ્યા. પરંતુ તેઓ શાંત રહ્યા. “જો દમન વધે… તો પ્રતિકાર પણ વધુ શુદ્ધ હોવો જોઈએ,” તેમણે ધીમેથી કહ્યું. આ સમાચાર પોલીસ સુધી પહોંચ્યા. અધિકારીઓ મૂંઝાઈ ગયા. “જો કંઈ થયું… તો પરિસ્થિતિ વધુ બગડશે,” એક અધિકારીએ કહ્યું. તેઓ તરત જ રાઠોડ પાસે પહોંચ્યા. રાઠોડ થોડા સમય સુધી મૌન રહ્યો. પછી તેની આંખોમાં ગુસ્સો ફરી દેખાયો. “પરિસ્થિતિને બદલો,” તેણે કહ્યું.
તે રાત્રે શહેરમાં ફરી અફવાઓ ફેલાવા લાગી. કેટલાક વિસ્તારોમાં તણાવ વધવા લાગ્યો. અજાણ્યા ચહેરાઓ ફરી સક્રિય થયા. શહેર ફરી એક વખત અંધકારની કિનારે ઊભું હતું. આદિત્યને એ દિવસની ખબર મોડે મળી. એક ગાર્ડે અડધા મનથી કહ્યું, “તમારા શહેરમાં મોટું કઈક થયું છે.” આદિત્યનું દિલ ધબકવા લાગ્યું. “શું?” તેણે પૂછ્યું. ગાર્ડે ટાળ્યું, “સમાચાર જોઈ લેજો… જો ક્યારે તક મળે તો.” તે રાત્રે આદિત્ય ઊંઘી શક્યો નહીં. તેને અંદરથી એક અજીબ બેચેની લાગતી રહી. આ જ સમયે જેલમાં દબાણ પણ વધી ગયું. આદિત્યને ફરી પૂછપરછ રૂમમાં લઈ જવાયો. આ વખતે રૂમમાં વાતાવરણ અલગ હતું — વધુ કઠોર, વધુ દબાવવાળું. “હવે પણ સમય છે,” અધિકારીએ કહ્યું, “બહાર શું થઈ રહ્યું છે તે તને ખબર નથી. તું સાઇન કરી દેશે તો ઘણું સરળ થઈ જશે.” આદિત્યે શાંતિથી પૂછ્યું, “બહાર શું થયું છે?” અધિકારી થોડું સ્મિત કરીને બોલ્યો, “તારે જાણવાની જરૂર નથી. તારે ફક્ત સાઇન કરવાની જરૂર છે.” આદિત્યએ આંખો બંધ કરી. થોડા ક્ષણ પછી તેણે કહ્યું, “જો બહાર કંઈ ખોટું થઈ રહ્યું છે… તો હું ખોટું લખીને તેને સાચું બનાવી શકતો નથી.”
નવપ્રસ્થમાં સત્યકામને હોસ્પિટલમાં ખસેડવામાં આવ્યા. ડોક્ટરો તેમની આસપાસ દોડતા હતા. મશીનોના અવાજ વચ્ચે તેમનું શ્વાસ ધીમું ચાલતું હતું. જ્યારે તેમને થોડી જાગૃતિ આવી, ત્યારે એક શિષ્યે ધીમેથી કહ્યું, “સર… છાવણી તોડી નાખી.” સત્યકામની આંખોમાં પાણી આવી ગયું. થોડા સમય પછી તેમણે ધીમેથી કહ્યું, “તો અહિંસાની કસોટી હવે વધુ કઠિન થઈ ગઈ છે…” રૂમમાં ઊભેલા બધા લોકો મૌન રહ્યા. અને એ મૌન વચ્ચે સત્યકામે એક એવો નિર્ણય લીધો જે આખા આંદોલનને નવી દિશા આપવાનો હતો.
રાઠોડે રાત્રે પોતાના ઓફિસમાં ફરી એક વખત અધિકારીઓને બોલાવ્યા. તેના ચહેરા પર થાક હતો, પરંતુ આંખોમાં એક અદમ્ય નિર્ણય હતો. “જ્યારે એક આગ બુઝાવવી મુશ્કેલ હોય… ત્યારે બીજી આગ પ્રગટાવી દેવી જોઈએ.” રૂમમાં બેઠેલા લોકો સમજી ગયા આગળ શું થવાનું છે. તે રાત્રે નવપ્રસ્થમાં ફરી એક અજાણ્યો તણાવ ફેલાયો… અને શહેર ફરી એકવાર અંધકારની ધાર પર આવીને ઊભું રહ્યું.
આ ઘટનાઓની વચ્ચે નવપ્રસ્થના લોકોના મનમાં અનેક પ્રશ્નો ઊઠી રહ્યા હતા. કેટલાકને લાગતું હતું કે આ આંદોલન હવે માત્ર એક વ્યક્તિનું નહીં, આખા શહેરનું બની ગયું છે. છાવણી તૂટી ગયા પછી પણ લોકોના ઘરોમાં, ગલીઓમાં અને વોટ્સએપ ગ્રુપ્સમાં વાતો ચાલતી રહી. કોઈ કહેતું, “સત્યકામ સાહેબે જળ ત્યાગ કર્યો છે, હવે શું થશે?” તો કોઈ કહેતું, “આ સત્તા કેટલી દિવસ સુધી આટલું દમન કરી શકશે?” જેલમાં આદિત્ય, સમીરા અને અમનના મનમાં પણ એ જ પ્રશ્નો ઘૂમતા હતા. તેઓ જાણતા હતા કે તેમના સાથીઓ બહાર શું વેઠી રહ્યા છે. છતાં તેઓ અડગ હતા. તેમના સંકલ્પમાં કોઈ દરાર પડી નહોતી.
સત્યકામ હોસ્પિટલના બેડ પર પડ્યા હતા નબળા, પરંતુ અડગ. તેમના શરીર પાસે શક્તિ નહોતી… પણ તેમના સંકલ્પ પાસે હજુ પણ શક્તિ હતી. ડોક્ટરો તેમની તબિયતની દેખરેખ રાખતા હતા, પરંતુ તેમના મનમાં એક જ વાત હતી સત્ય અને અહિંસાની જીત. આખા શહેરમાં આ સમાચાર ફેલાઈ ગયા હતા. લોકોના મનમાં એક નવી જાગૃતિ જન્મી હતી. કેટલાક યુવાનો ફરી છાવણીની જગ્યાએ ભેગા થવા લાગ્યા હતા, જો કે હવે તે જગ્યા ખાલી હતી. તેઓ શાંતિથી બેસીને વાતો કરતા, “આપણે હારી નથી ગયા. આ તો એક પરીક્ષા છે.”
રાઠોડના ઓફિસમાં પણ વાતાવરણ તંગ હતું. તેના અધિકારીઓ તેને વારંવાર સલાહ આપતા હતા, “સર, પરિસ્થિતિ વિસ્ફોટક બની રહી છે.” પરંતુ રાઠોડનો જવાબ એક જ હતો “અમે સત્તામાં છીએ. અમે જ નિર્ણય કરીશું.” તેના મનમાં એક યોજના ઘડાઈ રહી હતી. તે જાણતો હતો કે આ આંદોલનને કોઈપણ ભોગે દબાવવું જરૂરી છે, કારણ કે જો આ વધુ ફેલાયું તો તેની સત્તાને જ ખતરો થઈ શકે. તેથી તેણે અફવાઓ ફેલાવવાની તૈયારી કરી. કેટલાક વિસ્તારોમાં અજાણ્યા લોકો ફરી સક્રિય થયા. તેઓ લોકોમાં વાતો કરતા, “આ આંદોલન પાછળ કોઈ વિદેશી તાકાત છે.” પરંતુ લોકો હવે આ અફવાઓને સરળતાથી માનતા નહોતા. તેઓ જાણતા હતા કે સત્યકામ જેવા વ્યક્તિ પાસે કોઈ છુપી તાકાત નથી માત્ર સત્ય અને અહિંસાની તાકાત છે.
જોધપુરની જેલમાં આદિત્યને ફરી એક વખત પૂછપરછ રૂમમાં લઈ જવાયો. આ વખતે અધિકારીના અવાજમાં વધુ કઠોરતા હતી. “તને ખબર છે કે તારા સાથીઓ બહાર શું વેઠી રહ્યા છે? છાવણી તોડી પાડવામાં આવી છે. સત્યકામ સાહેબ હોસ્પિટલમાં છે અને તેઓ જળ ત્યાગ કરવા તૈયાર છે.” આદિત્યે આંખો ખોલી. તેના ચહેરા પર કોઈ ભાવ નહોતો. તેણે ધીમેથી કહ્યું, “જો તેઓ આટલું વેઠી શકે છે, તો હું પણ મારા સત્યને વેઠી શકીશ.” અધિકારીએ કાગળ ફરી આગળ ધર્યો, પરંતુ આદિત્યે તેને સ્પર્શ પણ ન કર્યો. સમીરા અને અમનની સ્થિતિ પણ સમાન હતી. તેઓ ત્રણેય જાણતા હતા કે તેમનું સંઘર્ષ હવે વ્યક્તિગત નહોતું તે આખા આંદોલનનું પ્રતિક બની ગયું હતું.
નવપ્રસ્થની ગલીઓમાં, ચોરાહાઓ પર અને ઘરોમાં એક નવી જાગૃતિ જન્મી રહી હતી. લોકો વીડિયો જોતા, વાતો કરતા અને વિચારતા “આ સત્તા કેટલો સમય સુધી સત્યને દબાવી શકશે?” સત્યકામ હોસ્પિટલના બેડ પર પડ્યા હતા, તેમનું શરીર નબળું હતું, પરંતુ તેમનું મન અડગ હતું. તેમની આસપાસના શિષ્યો અને સમર્થકો તેમને જોતા અને પ્રેરણા લેતા. તેઓ જાણતા હતા કે આ લડાઈ માત્ર એક ચોરાહાની નહીં, આખા શહેરની આત્માની લડાઈ છે.
આ રીતે નવપ્રસ્થ શહેર એક અંતિમ ટકરાવ તરફ વધી રહ્યું હતું. હવે પ્રશ્ન માત્ર સત્તાનો નહોતો… પ્રશ્ન હતો સત્ય કેટલો સમય સુધી દબાવી શકાય? શહેરની શાંતિ હવે એક નવી લડાઈની તૈયારીમાં હતી. લોકોના મનમાં આશા અને ડરનું મિશ્રણ હતું. પરંતુ એક વાત સ્પષ્ટ હતી સત્યકામના સંકલ્પે, આદિત્ય, સમીરા અને અમનના અડગ વલણે અને હજારો લોકોની નિશ્ચિતતાએ આ આંદોલનને એક અમર પ્રતીક બનાવી દીધું હતું. નવપ્રસ્થ હવે ઇતિહાસના એક નવા અધ્યાયની શરૂઆત તરફ વધી રહ્યું હતું, જ્યાં સત્ય અને અહિંસાની જીતની આશા હજુ પણ જીવંત હતી.
