#ગદરો
ભાગ 1 વાવના પગથિયે પનઘટના ગીત
ગામને પાદરે આવેલી એ સૈકા જૂની વાવ એટલે ગામનું હૃદય. પથ્થરો પર કોતરાયેલી શિલ્પકલા અને ઊંડા ઉતરેલા પગથિયાં હજારો વાતો સંઘરીને બેઠા હતા. બપોર ઢળવા આવે એટલે ગામની પનિહારીઓનો કલરવ વાવના ગોખલાઓમાં ગુંજવા માંડતો.
સજુબા રોજ સાંજે નિયમ પ્રમાણે વાવના ઉપલા પગથિયે આવીને બેસતા. ઉંમરના હિસાબે હવે માથે બેડાં ઉપડાતા નહીં, પણ વાવની એ ભીની માટીની સુગંધ અને બેડાંના રણકાર વગર એમનો દિવસ આથમતો નહીં.
"એલી સજુ, તારું બેડું તો જો, કાચ જેવું ચળકે છે!" સજુબાએ નીચે ઉતરતી જુવાનજોધ સજુને ટકોર કરી.
સજુ ખડખડાટ હસી પડી, "બા, આ તો ગદરાની માટીથી માંજીને લાવી છું. નદીએ ગઈ’તી તે કાળી માટીથી એવું લસકાવ્યું છે કે સૂરજનું કિરણ પડે ને તોય આંખ્યું અંજાઈ જાય!"
વાવના પગથિયાં ઉતરતા જ વાતાવરણ બદલાઈ જતું. ઉપર ભલે જેઠ મહિનાનો તડકો હોય, પણ અંદર ઉતરો એટલે જાણે કુદરતે એરકન્ડિશન મૂક્યું હોય એવી ઠંડક! પનિહારીઓ એકબીજાના સુખ-દુઃખની વાતો કરતી. કોઈના ઘરે મહેમાન આવ્યા હોય, કોઈના ખેતરમાં મોલ લહેરાતો હોય કે કોઈના લગ્નના ગીતો લેવાતા હોય—બધું જ આ વાવના પાણીમાં વલોવાતું.
"સાંભળ્યું કે બા? પેલા મુખીના ખેતરમાં આ વખતે તો ગદરો એવો જામ્યો છે કે બાજરીના ડુંડા હાથીની સૂંઢ જેવા થશે!" એક પનિહારીએ પાણી સીંચતા સીંચતા વાત વહેતી મૂકી.
સજુબા મરક મરક હસતા. એમને ખબર હતી કે આ વાવનું પાણી માત્ર તરસ નથી છિપાવતું, પણ આખા ગામને એક તાંતણે બાંધી રાખે છે. જ્યારે વાવના નિર્મળ પાણીમાં પનિહારીઓ પોતાનું મોઢું જોતી, ત્યારે એમને માત્ર પોતાનો ચહેરો નહીં, પણ આખા ગામની આબરૂ અને સંસ્કાર દેખાતા.
સાંજનો સમય થયો. સજુએ માથે હેલ ચડાવી. પથ્થર પર પગલાંનો અવાજ થયો— છમ... છમ... છમ... "જાવ બાપલિયા, ઘરે જઈને હવે ચૂલો સળગાવો. અંધારું થવા આવ્યું," સજુબાએ આશીર્વાદ આપ્યા.
પનિહારીઓ તો ગઈ, પણ વાવના પગથિયે હજી પેલી ભીની માટીની સોડમ અને હાસ્યના પડઘા બાકી હતા. સજુબા ઊભા થયા ત્યારે એમના કાને હજી પનઘટના ગીત રેલાઈ રહ્યા હતા: "વાવડીના પાણી અમે ભરવા ગ્યા’તા..."
૨. ખેતરનો પહેલો વરસાદ
જેઠ મહિનો આકરો તપતો હતો. સીમમાં લૂ વાતી હતી અને ધરતીના કાળજામાં તિરાડો પડી ગઈ હતી. કાનજી એના બે બળદ, ધોળિયો અને લાલિયો, લઈને સવારનો ખેતરમાં મથતો હતો. પરસેવે રેબઝેબ કાનજીએ માથે બાંધેલા ફાળિયાના છેડેથી મોઢું લૂછ્યું અને આભ સામે મીટ માંડી.
અચાનક વાતાવરણ પલટાયું. પશ્ચિમ દિશાએથી કાળા ડિબાંગ વાદળોના કટકા દોડતા આવ્યા. જોતજોતામાં તો સૂરજદાદા વાદળો પાછળ સંતાઈ ગયા અને આખા આકાશમાં અંધારું ઘેરાવા માંડ્યું. "એલા લાલિયા, જોજે હો... આજે મેઘરાજા મહેરબાન થશે એવું લાગે છે!" કાનજીએ હરખમાં આવીને બળદની પીઠ થાબડી.
ત્યાં જ પવનના સુસવાટા સાથે ધૂળની ડમરીઓ ઉડી. વગડાના ઝાડવાં ઝૂલવા લાગ્યા. ને પછી... પહેલી વરસાદની વાછટ આવી! ગરમ તપેલી ધરતી પર જ્યારે ઠંડા ટીપાં પડ્યા, ત્યારે જે સુગંધ ઉઠી એ તો ધરતીની અસલ સોડમ— 'ગદરો' માટીની સુગંધ. અત્તરની શીશીઓ પણ એની આગળ ટૂંકી પડે એવી એ મીઠી મહેક આખી સીમમાં પ્રસરી ગઈ.
કાનજીની પત્ની રાધિ ખેતરે ભાથું લઈને આવી પહોંચી હતી. એના માથે છાબડું હતું અને ચહેરા પર વરસાદના ટીપાં ચમકતા હતા. "એ સાંભળો છો... હવે હળ છોડો અને ઝટ વડલા નીચે આવી જાવ! આ મેઘલી રાત જેવો માહોલ જામ્યો છે," રાધિએ સાદ પાડ્યો.
વડલાની ઘટા નીચે બેસીને બંનેએ ભાથું છોડ્યું. કાંસાની થાળીમાં બાજરીના ગરમાગરમ રોટલા, તેલમાં લસકતું રીંગણનું શાક, લસણની રાતીચોળ ચટણી અને માટીની ઠીબમાં તાજી વલોવેલી છાસ. વરસાદના ઝાપટાંની વચ્ચે ખેતરના શેઢે બેસીને આ ભોજન જમવાનો આનંદ તો કંઈક ઓર જ હતો.
"રાધિ, જોજે આ વરસે મોલ એવો પાકશે ને કે આખી ખળી ભરાઈ જશે," કાનજીએ રોટલાનો બુકડો ભરતા કહ્યું. વરસાદ હવે અનરાધાર વરસી રહ્યો હતો. ખેતરની માટી પલળીને કાળી અને ફળદ્રુપ દેખાતી હતી.
ધરતી માએ જાણે લીલી ચાદર ઓઢવાની તૈયારી કરી લીધી હતી. કાનજી અને રાધિ વડલા નીચે બેસીને વરસી રહેલા વરુણદેવને નીરખી રહ્યા હતા. આજે ખેતર માત્ર જમીનનો ટુકડો નહીં, પણ એમની આશા અને જીવતરનો આધાર બનીને મઘમઘી રહ્તુ.
❤️ ૩. નવા લૂગડાંનો હરખ
ગામડામાં દિવાળી એટલે માત્ર દીવાઓનો તહેવાર નહીં, પણ નવા આશરમાન અને હરખનો પર્વ. આખા વર્ષની મજૂરી પછી જ્યારે ખેતરમાં મોલ પાકે અને બે પૈસા હાથમાં આવે, ત્યારે કિસાનના ઘરે સાચી દિવાળી પ્રગટે. આ વખતે ધાનાનો હરખ માતો નહોતો, કારણ કે એણે ખાસ શહેરથી કસબી 'લૂગડું' મંગાવ્યું હતું.
બપોરના ટકોરે એસ.ટી. બસ આવી ને કંડક્ટરે ધાનાના હાથમાં કાપડનું પડીકું સોંપ્યું. ધાનાએ ધ્રૂજતા હાથે ગાંઠ છોડી. અંદરથી લાલ અને સફેદ રંગનું કસબી કેડિયું અને ચોરણો નીકળ્યા. નવા કોરા કાપડની એ કડક સુગંધ—જેને ગામડાના લોકો 'નવા લૂગડાંની ગંધ' કહે—એ આખા ઓસરીમાં ફેલાઈ ગઈ.
"એલા ધાના, આ તો જો! આમાં તો આભલાં પણ જડ્યા છે!" પાડોશી વીરાબાપાએ ચશ્માના કાચ સાફ કરતાં કહ્યું. જોતજોતામાં તો અડધું ગામ ધાનાની ડહેલીએ ઉમટ્યું. કોઈ કાપડને અડીને જોતું, તો કોઈ એના વણાટના વખાણ કરતું. ગામડામાં એકના ઘરે નવું લૂગડું આવે એટલે આખા ગામનો રાજીપો હોય.
ધાનાએ નહાઈ-ધોઈને, અગરબત્તીનો ધુમાડો દઈને એ નવું લૂગડું પહેર્યું. જ્યારે એણે કેડિયું પહેરીને એની કસ ખેંચીને બાંધી, ત્યારે એનું સીનું ગજ ગજ ફૂલવા માંડ્યું. માથે રાતું ફાળિયું અને પગમાં નવા મોજડાં. ધાનાનો ચહેરો કોઈ રાજકુંવર જેવો ચમકવા લાગ્યો. એના ગાલ પર જે લાલી હતી, એ કોઈ પાવડર કે ક્રીમની નહીં, પણ પોતાની મહેનતની કમાણીથી લીધેલા લૂગડાંનો સાચો સંતોષ હતો.
"ધાના, હવે તો તું આખા ગામમાં 'નવો' દેખાય છે હો!" ગામના છોકરાઓએ વટથી કીધું.
ધાના પાદરે નીકળ્યો ત્યારે એના લૂગડાંના કડકાટનો અવાજ પણ જાણે ગીત ગાતો હોય એવું લાગતું હતું. નવા લૂગડાં પહેરીને એણે મંદિરે જઈ ઠાકરદ્વારે પગે લાગ્યું. એને મન આ માત્ર કાપડ નહોતું, પણ વર્ષભરના પરસેવા પછી મળેલું માન હતું. ગામડાની એ ભોળી દુનિયામાં નવા લૂગડાંનો હરખ આજેય શહેરના મોંઘા મોલ કરતાં કરોડો ગણો કિંમતી લાગેછે.
❤️ ૪. સીમમાં બપોરું
સીમમાં સૂરજદાદા બરાબર માથે આવ્યા હતા. ખેતરની કાળી માટી તપીને લાવા જેવી થઈ હતી, પણ કિસાનના હાથ ક્યાં થાકે એવા હતા? છતાં, જ્યારે પવનની લહેરે વડલાના પાન હલાવ્યા, ત્યારે કાનજીના પેટમાં 'બપોરું' કરવાની ભૂખ જાગી. બપોરના બારનો ટકોરો થયો અને હળ છોડીને એણે બળદને કુંડાળે બાંધ્યા.
વડલાની ઘેઘૂર ઘટા નીચે જાણે કુદરતે મોટું શામિયાણું તાણ્યું હતું. ત્યાં જ પત્ની જીવી ભાથું લઈને આવી પહોંચી. માથે રૂમાલની આડશ અને હાથમાં પિત્તળના ડબ્બા. જીવીએ જ્યારે ભાથું ખોલ્યું, ત્યારે એમાંથી ઉઠેલી સુગંધ સીમની ઠંડી હવા સાથે ભળી ગઈ.
થાળીમાં પીરસાયા... કાંઠેથી સહેજ બળેલા, પણ અંદરથી મીઠા મધ જેવા બાજરીના રોટલા. સાથે હતી લાલ ચટાકેદાર લસણની ચટણી, જે પથ્થરના ખરલ (ખલ) માં ખાંડેલી હતી. કાંદાને મુક્કો મારીને કરેલી કટકી અને ખેતરના શેઢે ઉગેલા લીલા મરચાં. પણ આ બધું તો એક બાજુ, અસલી જ્યાફત તો માટીની ઠીબમાં રાખેલી તાજી વલોવેલી છાસ હતી. માટીની ભીની સોડમ છાસમાં એવી ઉતરી હતી કે એક ઘૂંટડો ભરો તો આખા શરીરની ગરમી પળવારમાં ઓગળી જાય.
"લ્યો, ગરમાગરમ છે, આરોગી લ્યો," જીવીએ રોટલા પર ઘીનો લોચો મૂકતા કહ્યું.
કાનજીએ પહેલો બુકડો ભર્યો. એમાં કોઈ પકવાનનો સ્વાદ નહોતો, પણ ધરતીની વફાદારીનો સ્વાદ હતો. કાંદાની કડક કટકી અને તીખી ચટણી સાથે જ્યારે રોટલો ગળે ઉતર્યો, ત્યારે કાનજીને લાગ્યું કે સ્વર્ગ અહીં જ છે. આ ભોજન જ તો ખેડૂતની તાકાતનું રહસ્ય છે—જે એને ધોમધખતા તાપમાં પણ પહાડ જેવો અડીખમ રાખે છે.
જમીને જ્યારે માટીના કુંજામાંથી પાણી પીધું, ત્યારે એક મીઠો ઓડકાર આવ્યો. એ ઓડકારમાં ધરાઈ ગયેલી ધરતીનો સંતોષ હતો. થોડીવાર વડલાની છાંયે લંબાવ્યું, ને ફરી પાછા ખેતરના કામમાં જોતરાયા.
❤️ ૫. ગામડાની માટીની મમતા
એસ.ટી. બસ ગામના પાદરે ઊભી રહી અને ધુમાડાના ગોટા છોડતી રવાના થઈ. બસમાંથી ઉતરેલો કેતન હાથમાં મોંઘી બ્રીફકેસ અને ચહેરા પર શહેરનો થાક લઈને ઊભો હતો. પાંચ વર્ષના વહાણા વાઈ ગયા હતા—મોટા શહેરમાં ભણતર અને નોકરીની દોડધામમાં વતનની ગલીઓ ક્યાંક પાછળ છૂટી ગઈ હતી.
કેતને જેવું ડાબું ડગલું ધરતી પર મૂક્યું, ત્યાં જ એની નજર પોતાના ચકચકિત ચામડાના બૂટ પર પડી. એણે ક્ષણનોય વિલંબ કર્યા વગર પગરખાં ઉતારીને હાથમાં લઈ લીધા. ઉઘાડા પગે જ્યારે એણે ગામની ધૂળમાં કદમ મૂક્યો, ત્યારે પગના તળિયાને જે ટાઢક વળી એનું વર્ણન કોઈ શબ્દમાં નહોતું. "આ માટીમાં જે હૂંફ છે, એ શહેરના સિમેન્ટના જંગલોમાં ક્યાં?" એના મનમાંથી એક ઉંડો નિસાસો નીકળ્યો.
સામેથી ગાયોનું ધણ પાછું વળી રહ્યું હતું. ગાયોના ખરીઓથી ઉડતી એ પવિત્ર ધૂળ—જેને વડવાઓ 'ગોરજ' કહેતા—એ કેતનના મોંઘા કપડાં પર ઉડીને બેઠી. શહેરમાં હોત તો એ તરત રૂમાલ કાઢત, પણ અહીં એણે એ ધૂળને વ્હાલથી સ્વીકારી લીધી. પાદરે ધૂળમાં આળોટતા છોકરાઓ અને ગિલ્લી-દંડાની રમતો જોઈને એને પોતાનું બાળપણ યાદ આવી ગયું.
રસ્તામાં મળતા દરેક વડીલે પૂછ્યું, "કેમ કેતન્યા, આવી ગયો ને બાપ? તારી મા તારી વાટ જોતી'તી!" કેતનને લાગ્યું કે શહેરમાં એ માત્ર એક 'નંબર' હતો, પણ અહીં એ હજીય બધાનો વ્હાલો 'કેતન્ચો' હતો.
ઘરે પહોંચતા જ એણે જોયું કે એની મા ડેલીએ ઉભી હતી. કેતને બ્રીફકેસ નીચે મૂકી અને સીધો માના પગે લાગ્યો. માના હાથમાં ખેતરની માટીની અને છાસની સુગંધ હતી. માએ એના માથે હાથ ફેરવ્યો ત્યારે કેતનને અહેસાસ થયો કે દુનિયાના ગમે તે ખૂણે ફરો, પણ જે શાંતિ ગામડાની માટીની મમતામાં છે, એ બીજે ક્યાંય નથી.
એ રાત્રે કેતન ગાદલા વગર ખાટલા પર સૂતો, આકાશના તારા જોતા જોતા એને લાગ્યું કે એની માટીએ એને ફરીથી નવો જીવ આપ્યો છે.
❤️ ૬. વાવનું રહસ્ય
ગામના પાદરેથી સહેજ છેટે, વડલાના ઝુંડની વચ્ચે એ જૂની અવાવરુ વાવ આવેલી હતી. એના પથ્થરો કાળા પડી ગયા હતા અને વેલડીઓએ આખી વાવને ચારેબાજુથી વીંટળી લીધી હતી. ગામમાં વાતો ચાલતી કે અંધારી રાતે વાવના ગોખલામાં કોઈ અજાણ્યો દીવો પ્રગટે છે અને પનિહારીઓના પાયલનો રણકાર સંભળાય છે. વડીલો કહેતા કે આ એ પનિહારીઓના આત્મા છે જે સદીઓ પહેલાં અહીં પાણી ભરવા આવતી.
પણ આ "રહસ્ય" પાછળ એક એવી સત્યતા છુપાયેલી હતી જે આજના જમાનાને સમજવી અઘરી હતી.
એક વર્ષે ભયંકર દુષ્કાળ પડ્યો. આજુબાજુના ગામના કૂવા અને તળાવ તળિયાઝાટક થઈ ગયા, પણ આ અવાવરુ વાવનું પાણી હજીય અડીખમ હતું. ગામના જુવાનિયા જ્યારે ગભરાયા ત્યારે ગામના સૌથી વૃદ્ધ જીવાતાતાએ બધાને વાવ પાસે બોલાવ્યા.
"બાપા, લોકો તો કહે છે કે અહીં ભૂત થાય છે, આપણે અંદર કેમ જવું?" એક જુવાને ડરતા પૂછ્યું.
જીવાતાતા હસ્યા, "અરે ગાંડા, એ દીવો કોઈ ભૂત નથી પ્રગટાવતું, પણ એ દીવો આપણી પૂર્વજોની એ પરંપરા છે જેણે આ વાવને જીવતી રાખી છે. આ વાવનું રહસ્ય એની એકતામાં છે."
વાસ્તવમાં, ગામના વડવાઓએ એક નિયમ રાખ્યો હતો. વાવની અંદર ચોકસાઈ રાખવા માટે દર પૂનમે ગામનો એક ઘરનો માણસ ત્યાં જઈને સફાઈ કરતો અને એક દીવો પ્રગટાવતો. એ દીવો એ વાતની નિશાની હતી કે વાવનું પાણી ચોખ્ખું છે અને સજીવ છે. પનિહારીઓના જે ગીતો સંભળાતા, એ ખરેખર તો વાવના વિશિષ્ટ બાંધકામને કારણે પવન જ્યારે પથ્થરો સાથે અથડાતો ત્યારે એક મધુર સંગીત જેવો ધ્વનિ પેદા કરતો.
જીવાતાતાએ આગળ વધીને વાવના પથ્થર પર હાથ ફેરવ્યો, "આ વાવમાં પાણી ક્યારેય ખૂટતું નથી કારણ કે ગામના લોકોએ એને કચરાપેટી નથી બનાવી, પણ મંદિર માનીને પૂજી છે. જ્યારે જ્યારે દુકાળ પડે, ત્યારે આ વાવ પોતાની છાતી ચીરીને આખા ગામને અમૃત પાય છે."
તે દિવસે ગામના લોકોને સમજાયું કે જે વાવને તેઓ "ડરામણી" માનતા હતા, એ તો ખરેખર તેમની જીવનદાતા હતી. રહસ્ય માત્ર એટલું જ હતું કે જો આપણે પ્રકૃતિની જાળવણી કરીએ, તો પ્રકૃતિ આપણને ક્યારેય તરસ્યા નથી રાખતી. એ રાત્રે ફરીથી દીવો પ્રગટ્યો, પણ હવે એ ડરની નહીં પણ આશાની જ્યોત હતી.
❤️ ૭. લણીનો ઉત્સવ
સીમમાં સોનાવરણી સવાર પડી હતી. જે બાજરી અને ઘઉંના દાણા કાનજીએ પરસેવો પાડીને રોપ્યા હતા, એ આજે ડુંડામાં મોતીની જેમ ઝળહળતા હતા. પવનની લહેરખી આવે ને આખું ખેતર સોનાના દરિયાની જેમ હિલોળા લેતું. આજે લણીનો દિવસ હતો—ખેડૂત માટે એના આખા વર્ષની પરીક્ષાનું પરિણામ!
સવારના પહોરમાં જ આખું કુટુંબ ખેતરમાં ઉતરી પડ્યું. કાનજી, રાધિ, ડોસાબા અને નાના છોકરાઓ—બધાના હાથમાં ચમકતી દાતરડીઓ હતી. "જટ કરો ભાઈ, સૂરજ આથમે એ પહેલાં પૂળા બાંધવા છે! નકર રાતનું ઝાકળ મોલને પલાળશે," કાનજીએ જોશમાં આવીને હાકલ કરી.
દાતરડીના ચરર... ચરર... અવાજ સાથે લણી શરૂ થઈ. માટીની સોડમ અને સૂકા ઘાસની મીઠી સુગંધ વાતાવરણમાં ભળેલી હતી. કામ આકરું હતું, કમર વળી જાય એવું હતું, પણ ખેડૂતના હૈયામાં હરખ હતો એટલે થાક ક્યાંય વરતાતો નહોતો.
વચ્ચે વચ્ચે ડોસાબાએ જૂના જમાનાનું હાલરડું અને લોકગીત ઉપાડ્યું:
"લીલી તે લીલી છમ વાડી રે, ઘઉંના લહેરાતા મોલ..."
જોતજોતામાં તો રાધિ અને બીજી સ્ત્રીઓએ પણ સુર પુરાવ્યો. લોકગીતોના તાલે દાતરડીઓ વધુ ઝડપથી ચાલવા લાગી. ગીતના સૂર અને ખેતરની લહેરો જાણે એકમેકમાં ભળી ગયા હતા. ગીતોએ એવો જાદુ કર્યો કે બપોરના બળબળતા તાપમાં પણ ટેરવાં થાક્યા વગર પૂળા બાંધતા રહ્યા.
સાંજ પડતા સુધીમાં તો ખેતરમાં પૂળાના ઢગલા થઈ ગયા. લણી પૂરી થયા પછી બધાએ વડલાની છાંયે બેસીને ગોળ-પાણી પીધા. કાનજીએ જોયું કે એના છોકરાઓ પૂળા ઉપર કૂદતા હતા. એની મહેનત સફળ થઈ હતી. આજે સીમમાં માત્ર અનાજ નહોતું ઊગ્યું, પણ આખા કુટુંબનો વિશ્વાસ અને આનંદ લહેરાતો હતો.
લણીનો આ ઉત્સવ કોઈ તહેવારથી ઓછો નહોતો, કારણ કે આમાં પરસેવો અને પ્રેમ બંને ભળેલા હતા.
❤️ ૮. મોતીબાનું નવું ઓઢણું
મોતીબા એટલે ગામના આખાનું વટ અને વડીલપણું. આખી જિંદગી એમણે ઘરના ખૂણા સંભાળ્યા અને છોકરાઓને ભણાવી-ગણાવીને મોટા કર્યા. એમનો દીકરો લાખો જ્યારે શહેરમાં ભણીને પહેલી નોકરીએ લાગ્યો અને પહેલી કમાણી લઈને ગામ આવ્યો, ત્યારે એના હાથમાં એક મખમલી પડીકું હતું.
"બા, આ તારા માટે... મારી પહેલી કમાણીનું લૂગડું!" લાખાએ હરખથી કહ્યું.
મોતીબાએ ધ્રૂજતા હાથે પડીકું ખોલ્યું. અંદરથી લાલ ચટાકેદાર રેશમી ઓઢણું નીકળ્યું, જેના છેડે સોનેરી કસબી કોર હતી. બાની આંખમાં ઝળઝળિયાં આવી ગયાં. એમણે ઓઢણું માથે ન મૂક્યું, પણ છાતીએ સરસાવ્યું. આસપાસની પાડોશણો જોવા આવી, "અરે મોતીબા, ઓઢો તો ખરા! કેવું રૂપાળું લાગે છે!"
પણ મોતીબાએ તો મરક મરક હસીને એ ઓઢણું ગડી કરીને લાકડાના જૂના કબાટમાં, શુકનના સિક્કાની જોડે મૂકી દીધું. વર્ષો વીત્યા, પણ બા એ ઓઢણું કાઢે નહીં. કોઈ પૂછતું કે "બા, પહેરતા કેમ નથી?" ત્યારે બા એક જ જવાબ આપતા: "અરે ગાંડીયું, આ કંઈ પહેરવાનું લૂગડું છે? આ તો મારા દીકરાનો પ્રેમ છે. એને તો નજર ન લાગે એમ સાચવીને રાખવાનું હોય!"
વખત જતાં ગામમાં મોટા સમૂહ લગ્નનો પ્રસંગ આવ્યો. આખું ગામ ઉમટ્યું હતું. તે દિવસે મોતીબા કબાટ ખોલીને પેલું રેશમી ઓઢણું બહાર કાઢ્યું. કોરા કાપડની એ અસલ સુગંધ હજી એવી જ હતી. બાએ જ્યારે એ લાલ ઓઢણું ઓઢ્યું અને ડેલીની બહાર પગ મૂક્યો, ત્યારે ગામની નજર એમના પર ઠરી ગઈ.
ધોળા વાળ, કરચલીવાળો ચહેરો અને એની ઉપર એ રેશમી ઓઢણાની ચમક! બા જાણે કોઈ રાજમાતા જેવા વટદાર લાગતા હતા. ગામની સ્ત્રીઓ વાતો કરવા માંડી, "જુઓ તો ખરા, મોતીબાનો વટ! દીકરાની કમાણી એમના ચહેરા પર કેવી નૂર બનીને ઝળકે છે!"
બા તે દિવસે ગર્વથી ચાલતા હતા. એમના માટે એ માત્ર રેશમનું કાપડ નહોતું, પણ એક માંની વર્ષોની તપસ્યાનું ફળ હતું. એ ઓઢણાના દરેક તારમાં દીકરાની સફળતા અને માની મમતા ગૂંથાયેલી હતી.
❤️ ૯. પનિહારીની ચાલ
ગામના પાદરે આવેલી વાવથી ઠેઠ ગામની ભાગોળ સુધીનો રસ્તો રતનના પગરવનો આતુરતાથી રાહ જોતો. રતન એટલે ગામની એવી પનિહારી, જેના માથે બેડાં હોય ત્યારે આખી સીમ જાણે થંભી જતી. એની ચાલમાં એવી તો અજબ લચક હતી કે પથ્થરો પણ જાણે પોચા પડી જાય!
સાંજનો સૂરજ જ્યારે કેસરી રંગના ઘોળા ફેંકતો હોય, ત્યારે રતન વાવના પગથિયાં ચડીને બહાર નીકળતી. માથે પિત્તળના બે બેડાં—એક ઉપર એક—ચપોચપ ગોઠવાયેલા હોય. રતનના હાથમાં ક્યારેય ટેકો ન હોય, છતાં એના માથા પરનું પાણી સહેજ પણ છલકાય નહીં. હા, ચાલતી વખતે બેડાંની ધાર પરથી એક-બે ટીપાં જ્યારે નીચે પડતાં, ત્યારે એ માટીને ભીંજવીને વતનની સોડમ જગાડતા.
એના પગમાં પહેરેલા રુપાના ભારે કડા અને ઝાંઝરનો રણકાર— છમ... છમ... છમ... આખા રસ્તે સંગીત રેલાવતો. રતન જ્યારે વળાંક લેતી ત્યારે એની કેડની લચક અને બેડાંનો રણકાર એક લયબદ્ધ નૃત્ય જેવો ભાસ કરાવતા. ગામના વડીલો ડેલીએ બેઠા હોય તો એ પણ કહી દેતા, "લ્યો, રતનનું બેડું ગાજ્યું, હવે સાંજ પડી સમજવી!"
રસ્તો પણ જાણે એના સ્વાગત માટે આતુર હોય એમ પથરાયેલો રહેતો. રતનના પગલાં જ્યાં પડતા ત્યાંની ધૂળ જાણે પવિત્ર થઈ જતી. પનિહારીની એ ચાલમાં કોઈ અભિમાન નહોતું, પણ એક ગૌરવ હતું—પોતાના ઘરની તરસ છિપાવવા જતી એક ગૃહિણીનું ગૌરવ.
પાણીની છાલકથી ભીંજાયેલી એ કેડી પરથી જ્યારે રતન પસાર થઈ જતી, ત્યારે પાછળ રહી જતી માત્ર ભીની માટીની મહેક અને પાયલનો ધીમો પડતો અવાજ. આજેય ગામના જૂના રસ્તાઓ રતનની એ પનઘટ વાળી ચાલને શોધી રહ્યા છે, જ્યાં પાણી ભરવું એ માત્ર કામ નહીં પણ એક કલા હતી.
❤️ ૧૦. ખેતરનું રખેવાળું
પોષ મહિનાની ટાઢા પોરની રાત હતી. સીમમાં ઠંડો વાયરો ફૂંકાતો હતો, જે હાડ ગાળી નાખે એવી કકડતી ઠંડી લઈને આવ્યો હતો. આખું ગામ રજાઈ ઓઢીને ઘસઘસાટ ઊંઘતું હતું, પણ ખેતરના શેઢે રામજી કાકા જાગતા હતા. એમના ખેતરમાં અત્યારે ઘઉંનો મોલ લહેરાતો હતો અને રાત વરત કોઈ જનાવર મોલ ન બગાડે એ માટે રખેવાળું કરવું જરૂરી હતું.
ખેતરની વચ્ચે ચાર થાંભલા ઊભા કરીને ઊંચો 'માચડો' બનાવેલો હતો. રામજી કાકા માથે જાડું ફાળિયું બાંધી, હાથે વણેલી પછેડી ઓઢીને માચડા પર બેઠા હતા. બાજુમાં એમની જૂની લાકડી અને ફાનસ પડ્યું હતું. માચડાની નીચે તાપણું સળગતું હતું, જેની લાલ જ્યોત અંધારામાં થરથરતી હતી.
રાતની એ નિરવ શાંતિમાં સીમ જીવતી લાગતી હતી. ક્યારેક દૂરથી શિયાળની લાળી સંભળાતી, તો ક્યારેક ખેતરની વનરાજીમાં કોઈ પશુના સળવળાટનો અવાજ આવતો. રામજી કાકા તરત લાકડી ઠપકારીને હાકલ કરતા, "એય... હાક... હાક!" એમનો એ અવાજ આખા વગડામાં પડઘાતો અને જનાવરો ભાગી છૂટતા.
આકાશમાં તારાની મખમલી ચાદર પથરાયેલી હતી. શહેરના ધુમાડાથી દૂર, અહીં આકાશ એટલું ચોખ્ખું હતું કે જાણે હાથ લંબાવો તો તારા તોડી શકાય! રામજી કાકા આકાશ સામે જોઈને નક્ષત્રોની ગણતરી કરતા. એમને માટે આ તારા જ ઘડિયાળ હતા. "હવે મૃગશીર્ષ આથમવા આવ્યું, સાત્ય સવાર થવામાં બહુ વાર નથી," તેઓ મનોમન ગણગણતા.
એ રાતની ગહન શાંતિમાં આખું ગામડું શ્વાસ લેતું હતું. પવન જ્યારે ઘઉંના પાન સાથે અથડાતો ત્યારે એક સુમધુર 'સરરર' અવાજ આવતો, જે રામજી કાકા માટે કોઈ સંગીતથી ઓછું નહોતું. એમને ઠંડી તો લાગતી હતી, પણ પોતાના મોલની રક્ષા કરવાનો સંતોષ એમના હૈયામાં હૂંફ આપતો હતો.
ખેતરનું રખેવાળું એ માત્ર પાકની સુરક્ષા નહોતી, પણ ધરતી સાથેનો એક અતૂટ નાતો હતો. જ્યારે પરોઢનું પહેલું કિરણ ફૂટ્યું અને ગામના મંદિરે ઝાલર વાગી, ત્યારે રામજી કાકા માચડા પરથી નીચે ઉતર્યા. એમની આંખોમાં ઉજાગરો હતો, પણ ચહેરા પર એક અનોખી શાંતિ હતી—જેવી શાંતિ આખી રાત ખેતરની રક્ષા કરનાર રખેવાળને જ મળે.
❤️ ૧૧. ધૂળની રમતો અને ધિંગાણું
ગામડાની શેરીઓમાં સવાર પડતાની સાથે જ કિલકિલાટ શરૂ થઈ જતો. વેકેશનના દિવસો હોય કે રવિવાર, છોકરાઓ માટે તો આખું ગામ જ રમતનું મેદાન હતું. દિવાળીના દિવસો હતા એટલે મા-બાપે હોંશે હોંશે નવા લૂગડાં પહેરાવ્યા હતા, પણ છોકરાઓના જીવ તો પેલા ગિલ્લી-દંડા અને લખોટીઓમાં જ અટવાયેલા હતા.
"એલા કાનજી, આ બાજુ ફેંકજે, જોજે ગિલ્લી વાગે નહીં!" ગોકુળિયાએ શેરીની ધૂળ ઉડાડતા બૂમ પાડી.
નવા કડકડતા લૂગડાં પહેરીને નીકળેલા એ છોકરાઓ જોતજોતામાં તો રમતની મસ્તીમાં એવા ખોવાયા કે લૂગડાં ક્યાં મેલા થયા એનું ભાન જ ન રહ્યું. ગિલ્લી ઉછળીને ધૂળમાં પડે અને એની પાછળ દોડતા છોકરાઓના પગલાંથી શેરીમાં ધૂળની ડમરીઓ ઉડે. કોઈના ઘૂંટણ છોલાયા હોય, તો કોઈના ગાલ પર ધૂળના લીસોટા હોય—પણ એ 'ગદરો' માટીમાં જ તો ખરું બાળપણ ખીલતું હતું. એ ધૂળમાં જે સુગંધ હતી, એ શહેરી રમકડાંમાં ક્યાંથી હોય?
બપોરના તડકામાં પણ એમના ધિંગાણાં અટકતા નહીં. ક્યારેક ટાયર ફેરવવાનું, તો ક્યારેક આંધળો-પાટો. સાંજ પડતા સુધીમાં તો નવા નકોર કપડાં ઓળખાય નહીં એવા ધૂળ-ધૂળ થઈ ગયા હોય. મા ઘરના ઉંબરે ઉભી ઉભી બૂમો પાડતી, "એલા હવે તો ઘેર આવો! આ નવા લૂગડાંની તો તેં વાટ લગાડી દીધી!"
પણ એ ઠપકામાં પણ વ્હાલ હતું. સાંજે ઘરે જઈને ફળિયામાં ટાઢા પાણીએ હાથ-પગ ધોઈ, જ્યારે લૂગડાં બદલાવીને પંગતે બેસતા, ત્યારે થાક ઉતરી જતો. માના હાથનો ગરમાગરમ બાજરીનો રોટલો, એની પર ઘીનો લોચો અને દેશી ગોળની ગાંગડી. એ સાદું ભોજન જમીને જ્યારે ખાટલામાં લંબાવતા, ત્યારે ક્ષણવારમાં જ ઘસઘસાટ ઊંઘ આવી જતી.
કોઈ ચિંતા નહીં, કોઈ હરીફાઈ નહીં—બસ, ધૂળમાં રમેલું એ નિર્દોષ બાળપણ અને માના હાથનો રોટલો. એ જ મજા તો આખા જન્મારાની મૂડી હતી. ગામડાની એ ધૂળ આજેય એ છોકરાઓના પગલાંને અને એમના નિખાલસ હાસ્યને સાચવીને બેઠી છે.
#MansiDesaiShastriNiVartao
#માનસીદેસાઈશાસ્ત્રીનીવાર્તાઓ
#Aneri
#SuspensethrillerStory
#Booklover
#Storylover
#Viralstory
