પાટલીપુત્રની એ અંધારી રાત્રિ હવે એક ભયાનક વળાંક પર હતી. હવેલીની બહાર મશાલોના લાલ પ્રકાશમાં સેનાપતિ કાલકેતુનો ચહેરો કોઈ ક્રૂર શિકારી જેવો દેખાતો હતો. ચંદ્રપ્રકાશ, જે અત્યારે 'ભદ્ર' ના વેશમાં હતો, તેના મગજમાં વિચારોનું વંટોળ ચાલી રહ્યું હતું. તેની સામે માત્ર કાલકેતુ જ નહોતો, પણ મગધનું આખું સૈન્યબળ હતું.
"ભદ્ર!" કાલકેતુએ પોતાના ઘોડા પરથી નીચે ઉતરીને પગરખાંનો ભારે અવાજ કરતા ચંદ્રપ્રકાશની નજીક ડગ માંડ્યા.
"તારું સ્થાન મહેલના પશ્ચિમ દ્વાર પર હતું. તું મહારાજની અનુમતિ વગર અને તારા નાયકને જાણ કર્યા વગર આ નિર્જન હવેલી પાસે શું કરે છે? અને તારી તલવાર પર આ રુધિરના ડાઘા શેના છે?"
ચંદ્રપ્રકાશના હૃદયના ધબકારા તેજ હતા, પણ તેના ચહેરા પર પાષાણ જેવી સ્થિરતા હતી. તેણે અત્યંત કુશળતાથી જમીન પર પડેલા એક જંગલી પશુના શબ તરફ ઈશારો કર્યો, જે કદાચ ખોરાકની શોધમાં નગરમાં આવી ચઢ્યું હતું અને સૈનિકોની અફરાતફરીમાં માર્યું ગયું હતું.
"સેનાપતિ, ક્ષમા કરજો," ચંદ્રપ્રકાશે નીચી નજરે અને વિનમ્ર અવાજે કહ્યું.
"મેં મહેલની દીવાલ પર પહેરો ભરતી વખતે એક પડછાયાને અત્યંત ઝડપથી આ તરફ દોડતો જોયો. મને આશંકા થઈ કે તે કોઈ જાસૂસ હોઈ શકે છે જે મગધના રહસ્યો ચોરવા આવ્યો હોય. હું મહારાજની સુરક્ષા પ્રત્યેના અતિશય ઉત્સાહમાં તેની પાછળ દોડ્યો. આ ગલીમાં પહોંચતા જ આ હિંસક પશુએ મારા પર હુમલો કર્યો. તેને મારવામાં મારો થોડો સમય વ્યતીત થયો અને પેલો પડછાયો અંધારામાં ક્યાંક ઓગળી ગયો. હું હજુ પણ તેની શોધમાં જ હતો."
કાલકેતુએ પેલા મરેલા પશુને જોયું અને પછી ચંદ્રપ્રકાશની આંખોમાં તાક્યું. કાલકેતુ કોઈ સાધારણ માણસ નહોતો; તેણે અનેક યુદ્ધો જોયા હતા અને હજારો જાસૂસોને પકડ્યા હતા. તેને ચંદ્રપ્રકાશની વાતોમાં તર્ક તો દેખાયો, પણ તેની અંતરાત્મા કંઈક જુદું જ કહી રહી હતી. 'ભદ્ર' નામનો આ સૈનિક સામાન્ય મજૂર જેવો દેખાતો હતો, પણ તેની વાત કરવાની રીત અને તેની ઊભા રહેવાની શૈલી કોઈ પ્રશિક્ષિત યોદ્ધા જેવી હતી.
"સૈનિકનું પ્રથમ કર્તવ્ય આજ્ઞાપાલન છે, ભદ્ર," કાલકેતુએ અત્યંત ઠંડા અવાજે કહ્યું. "તેં તારો પહેરો છોડીને અપરાધ કર્યો છે. પણ તારી સતર્કતા જોઈને હું તને અત્યારે દંડ નથી આપતો. પરંતુ યાદ રાખજે, મગધમાં ભૂલની સજા માત્ર મૃત્યુ હોય છે. અત્યારે જ મારી સાથે મહેલ પાછો ફર. આજે રાત્રે મહારાજ ધનનંદ ભોંયરામાં રાખેલા વિષારી શસ્ત્રોનું નિરીક્ષણ કરવાના છે અને મારે ત્યાં એવા રક્ષકોની જરૂર છે જેમનામાં જોમ હોય."
ચંદ્રપ્રકાશ મનોમન સમજી ગયો કે આ એક જાળ હતી. જો તે ના પાડત, તો પકડાઈ જાત. તેણે મસ્તક નમાવ્યું અને કાલકેતુના અશ્વની પાછળ પાછળ મહેલ તરફ ચાલવા લાગ્યો.
રસ્તામાં ચંદ્રપ્રકાશનું મગજ આગામી વ્યૂહરચના ઘડી રહ્યું હતું. તેને ખબર હતી કે ભોંયરામાં માલવાની રાજકુમારી કેદ છે. જો કાલકેતુ તેને ત્યાં લઈ જાય અને રાજકુમારી તેને ઓળખી જાય અથવા કંઈક એવું બોલી જાય જે શંકા પ્રેરે, તો સર્વનાશ નિશ્ચિત હતો. તેણે પોતાને માનસિક રીતે તૈયાર કર્યો.
મહેલના ભોંયરામાં પહોંચતા જ વાતાવરણ બદલાઈ ગયું. ત્યાંની હવા ભેજવાળી અને ગંધક જેવી તીવ્ર ગંધથી ભરેલી હતી. દીવાલો પર લાગેલી મશાલો ધુમાડો ઓકી રહી હતી. કાલકેતુએ ચંદ્રપ્રકાશને ભોંયરાના મુખ્ય લોખંડી દ્વાર પાસે ઊભો રાખ્યો.
"અહીં જ ઊભો રહેજે. ભીતર કોઈની પણ અવરજવર થવી ન જોઈએ, ભલે તે મગધનો કોઈ મંત્રી જ કેમ ન હોય,"
કાલકેતુએ આદેશ આપ્યો અને પોતે ભીતર તપાસ કરવા ગયો.
ચંદ્રપ્રકાશ દ્વાર પાસે સ્થિર ઊભો રહ્યો, પણ તેની શ્રવણશક્તિ અત્યંત સચેત હતી. તેને અંદરથી કાલકેતુના પગરખાંનો અવાજ અને સાંકળોના ખખડાટનો અવાજ સંભળાતો હતો.
તેને ચિંતા હતી કે રાજકુમારીની હાલત શું હશે. બરાબર એ જ સમયે તેને એક તર્ક સૂઝ્યો. તેણે જોયું કે દીવાલ પર એક જૂની મશાલ હતી જેમાં તેલ ઓછું હતું અને તે વધુ ધુમાડો કરી રહી હતી. તેણે અત્યંત સાવધાનીથી એ મશાલને એવી રીતે નમાવી કે તેનો કાળો ધુમાડો સીધો ભોંયરાના અંદરના ભાગ તરફ જવા લાગ્યો.
થોડી જ ક્ષણોમાં અંદરથી કાલકેતુની ઉધરસનો તીવ્ર અવાજ આવ્યો. કાલકેતુ આંખો ચોળતો બહાર આવ્યો. "આ શું બલા છે! અંદર શ્વાસ લેવો મુશ્કેલ છે. ભદ્ર, તપાસ કર કે અંદર ક્યાંક આગ તો નથી લાગીને? અથવા આ વિષના પાત્રોમાંથી કોઈ વાયુ લીક તો નથી થઈ રહ્યોને?"
ચંદ્રપ્રકાશ માટે આ સોનેરી તક હતી. "જી સેનાપતિ, હું હમણાં જ તપાસ કરું છું. આપ અહીં શુદ્ધ હવામાં રહો," ચંદ્રપ્રકાશે કહ્યું અને ઝડપથી ભીતર ધસ્યો.
ભીતર જઈને તેણે જોયું કે ધુમાડો ચારે બાજુ ફેલાઈ ગયો હતો. તે સીધો માલવાની રાજકુમારીના પાંજરા પાસે પહોંચ્યો. રાજકુમારી તેને જોઈને ગભરાઈ ગઈ, પણ ચંદ્રપ્રકાશે અત્યંત ધીમા અવાજે કહ્યું, "રાજકુમારી, શાંત રહો. હું તમારો મિત્ર છું. અત્યારે કોઈ હિલચાલ ન કરશો. જો સેનાપતિ પૂછે, તો કહેજો કે ધુમાડાને કારણે તમે અશક્ત અનુભવો છો. આપણો મુક્તિનો સમય નજીક છે, પણ અત્યારે આપણે ધીરજ રાખવી પડશે."
ચંદ્રપ્રકાશે ઝડપથી ખૂણામાં પડેલા ભીના લાકડાના ટુકડાને દૂર કર્યા અને ધુમાડો ઓછો કરવાની કોશિશ કરી. તેણે જોયું કે વિષના પાત્રો સુરક્ષિત હતા. તેણે જાણીજોઈને થોડો સમય લીધો જેથી કાલકેતુને લાગે કે તે ખરેખર મહેનત કરી રહ્યો છે. જ્યારે તે બહાર આવ્યો, ત્યારે તેનો ચહેરો રાખથી ખરડાયેલો હતો.
"સેનાપતિ, બધું સુરક્ષિત છે. માત્ર એક જૂની મશાલ અને ખૂણામાં રહેલા ભીના લાકડાને કારણે ધુમાડો થયો હતો. મેં તે દૂર કરી દીધું છે. રાજકુમારી પણ સુરક્ષિત છે, પણ ધુમાડાને કારણે તે સહેજ બેભાન જેવી અવસ્થામાં છે," ચંદ્રપ્રકાશે હાંફતા હાંફતા અહેવાલ આપ્યો.
કાલકેતુએ સંતોષનો શ્વાસ લીધો. તેને લાગ્યું કે આ 'ભદ્ર' ખરેખર વફાદાર અને મહેનતુ સૈનિક છે. "શાબાશ! તારા જેવા નિર્ભય સૈનિકોની જ મગધને અત્યારે જરૂર છે. તેં આજે ઘણું સારું કામ કર્યું છે. કાલથી તારે દ્વાર પર પહેરો ભરવાની જરૂર નથી. હું તારી નિમણૂક મહારાજ ધનનંદના અંગત રક્ષકોની ટુકડીમાં કરું છું. તારે મહારાજની સભામાં હાજર રહેવું પડશે."
ચંદ્રપ્રકાશ માટે આ સમાચાર ખુશીના પણ હતા અને ચિંતાના પણ. ખુશી એ વાતની કે તે હવે ધનનંદની સૌથી નજીક પહોંચી શકશે અને તેની નબળાઈઓ જાણી શકશે. ચિંતા એ વાતની કે અંગત રક્ષકોમાં દરેક વ્યક્તિની ઓળખની ઝીણવટભરી તપાસ થતી હતી. એક પણ નાની ભૂલ અને તેનું સત્ય ઉઘાડું પડી શકે તેમ હતું.
બીજી તરફ, છાયાએ અત્યંત ગુપ્ત રીતે ચંદ્રપ્રકાશને સંકેત મોકલ્યો કે સુવર્ણા સુરક્ષિત રીતે નગરની બહાર નીકળી ગઈ છે અને તે પર્વતક રાજાના છાવણી તરફ જઈ રહી છે. પણ તેની સાથે એક ભયાનક સમાચાર પણ હતા. છાયાના સંદેશા મુજબ, મગધનો નવો સહ-સેનાપતિ તરીકે રુદ્રમણિ આવતીકાલે પાટલીપુત્ર પહોંચવાનો હતો.
ચંદ્રપ્રકાશના પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ. રુદ્રમણિ તેને ઓળખતો હતો. રુદ્રમણિએ તેને ગિરિનગરના યુદ્ધમાં જોયો હતો. જો રુદ્રમણિ મહેલમાં આવે અને ચંદ્રપ્રકાશને અંગત રક્ષક તરીકે જુએ, તો રમત ત્યાં જ પૂરી થઈ જાય.
તે રાત્રે ચંદ્રપ્રકાશને ઊંઘ ન આવી. તે મહેલની ઊંચી દીવાલ પર બેસીને પાટલીપુત્રના શાંત નગરને જોઈ રહ્યો હતો. દૂર ગંગા નદીના પાણીમાં ચંદ્રનું પ્રતિબિંબ ધ્રૂજી રહ્યું હતું. તેને આચાર્ય ચાણક્યના શબ્દો યાદ આવ્યા: "જ્યારે સંકટ ચારે બાજુથી ઘેરી લે, ત્યારે પોતાની શક્તિ નહીં પણ શત્રુની માનસિકતાનો ઉપયોગ કરો."
ચંદ્રપ્રકાશે નિર્ણય લીધો. તેને રુદ્રમણિના આવતા પહેલા કંઈક એવું કરવું પડશે કે રુદ્રમણિની નજર તેના પર ન પડે અથવા રુદ્રમણિ પોતે જ મુશ્કેલીમાં મુકાઈ જાય. તેણે છાયાને મળવાનું નક્કી કર્યું. રાત્રિના ત્રીજા પ્રહરે, જ્યારે આખું સૈન્ય નિદ્રાધીન હતું, ત્યારે ચંદ્રપ્રકાશ અંધારાનો લાભ લઈને મહેલની પાછળના કૂવા પાસે પહોંચ્યો.
છાયા ત્યાં પ્રતીક્ષા કરી રહી હતી. "ચંદ્ર, રુદ્રમણિ સવારના સૂર્યોદય સાથે નગરમાં પ્રવેશ કરશે. ધનનંદ તેનું ભવ્ય સ્વાગત કરવાનો છે. તારે શું કરવું છે?"
"મારે રુદ્રમણિને સભામાં પહોંચતા રોકવો પડશે," ચંદ્રપ્રકાશે ગંભીરતાથી કહ્યું. "પણ તેનાથી પણ મહત્વનું એ છે કે મારે મારી ઓળખ બદલવી પડશે. ભદ્રનો આ વેશ હવે લાંબો સમય નહીં ટકે. છાયા, શું તારી પાસે એવું કોઈ રસાયણ છે જેનાથી ચહેરા પરના નિશાન અથવા રંગ કાયમી ધોરણે થોડા દિવસો માટે બદલાઈ શકે?"
છાયાએ એક નાની ડબ્બી કાઢી. "આમાં પર્વતીય જડીબુટ્ટીઓનો લેપ છે. આનાથી તારા ચહેરા પર શીતળાના ડાઘા જેવા નિશાન પડી જશે, જે પંદર દિવસ સુધી નહીં નીકળે. પણ આ પ્રક્રિયા અત્યંત પીડાદાયક છે."
ચંદ્રપ્રકાશે ડબ્બી લીધી. "રાષ્ટ્રની પીડા કરતા આ પીડા કંઈ નથી."
ચંદ્રપ્રકાશે તે રાત્રે જ પોતાના ચહેરા પર એ લેપ લગાડ્યો. તેની ચામડી બળવા લાગી, પણ તેણે અવાજ ન કર્યો. સવાર થતા સુધીમાં, તેનો ચહેરો ઓળખાય તેમ નહોતો. તે અત્યારે કોઈ કુરૂપ અને બિહામણો સૈનિક લાગતો હતો.
સવારે જ્યારે કાલકેતુએ તેને જોયો, ત્યારે તે ચોંકી ગયો. "આ શું થયું તારા ચહેરાને?"
"સેનાપતિ, કદાચ ગઈકાલે ભોંયરામાં રહેલા વિષારી ધુમાડાની આ અસર છે. રાતોરાત આખા ચહેરા પર ફોલ્લા ઉપસી આવ્યા છે," ચંદ્રપ્રકાશે નબળા અવાજે કહ્યું.
કાલકેતુને તેના પર દયા આવી. "અરેરે! વિષની અસર બહુ ઘાતક લાગે છે. પણ અત્યારે મહારાજની સભામાં તારે હાજર રહેવું જ પડશે. રુદ્રમણિનું સ્વાગત છે અને મહારાજ તારી વફાદારીની વાત સાંભળવા માંગે છે. ચાલ, મોડું ન કર."
ચંદ્રપ્રકાશ સભામાં પહોંચ્યો. ભવ્ય સિંહાસન પર ધનનંદ બિરાજમાન હતો. થોડી જ વારમાં શંખનાદ થયો અને રુદ્રમણિએ સભામાં પ્રવેશ કર્યો. રુદ્રમણિના ચહેરા પર વિજયનું અભિમાન હતું. તેની નજર સભામાં હાજર દરેક સૈનિક પર ફરી રહી હતી. તે હરોળમાં ઊભેલા દરેક રક્ષકોને ધ્યાનથી જોઈ રહ્યો હતો, જાણે કોઈને શોધી રહ્યો હોય.
ચંદ્રપ્રકાશનું હૃદય જોરથી ધબકવા લાગ્યું. રુદ્રમણિ બરાબર તેની સામે આવીને અટક્યો. તેણે ચંદ્રપ્રકાશના કુરૂપ ચહેરાને નજીકથી જોયો. ચંદ્રપ્રકાશે પોતાની નજર નીચી રાખી. રુદ્રમણિએ કાલકેતુને પૂછ્યું, "આ સૈનિક કોણ છે? તેનો ચહેરો આટલો વિકૃત કેમ છે?"
કાલકેતુએ જવાબ આપ્યો, "આ ભદ્ર છે. ગઈકાલે જ તેણે ભોંયરામાં લાગેલી આગ અને વિષારી વાયુથી મગધના શસ્ત્રો બચાવ્યા છે. આ તેની વફાદારીનું ઇનામ છે."
રુદ્રમણિ સહેજ હસ્યો. "વફાદારી સકારાત્મક હોય ત્યારે જ સારી લાગે છે. મને આની આંખોમાં કંઈક અજીબ લાગે છે."
તેણે ચંદ્રપ્રકાશની હડપચી પકડીને તેનું મોઢું ઊંચું કર્યું.
ચંદ્રપ્રકાશ માટે આ ક્ષણ જીવન અને મરણ વચ્ચેની હતી.
સભામાં સોંપો પડી ગયો હતો. ધનનંદ પોતે આ દૃશ્ય જોઈ રહ્યો હતો. તે જ સમયે, મહેલની બહારથી એક દૂત દોડતો આવ્યો. "મહારાજ! અનર્થ થયો છે! ગિરિનગરની સરહદ પર તક્ષશિલાના સૈનિકોએ હુમલો કર્યો છે અને આપણો અનાજનો ભંડાર સળગાવી દીધો છે!"
આ સમાચાર સાંભળતા જ રુદ્રમણિનું ધ્યાન ચંદ્રપ્રકાશ પરથી હટી ગયું. ધનનંદ ક્રોધમાં સિંહાસન પરથી ઊભો થઈ ગયો. "શું? ચાણક્યની આટલી હિંમત? રુદ્રમણિ, અત્યારે જ સૈન્ય તૈયાર કરો! આપણે તક્ષશિલાને રાખ કરી નાખીશું!"
ચંદ્રપ્રકાશ મનોમન હસ્યો. તેને ખબર હતી કે આ 'હુમલો' બીજું કંઈ નહીં પણ આચાર્ય ચાણક્યની એક ચાલ હતી જે તેને બચાવવા માટે બરાબર સમયે ખેલવામાં આવી હતી.
