પ્રસ્તાવના: અદ્રશ્ય અસ્તિત્વનો જંગ
સાહિત્ય જ્યારે વાસ્તવિકતાના ઉંબરે આવીને ઊભું રહે છે, ત્યારે શબ્દોની ધાર તેજ થઈ જાય છે. માનવ શરીર એ કુદરતની સૌથી સુંદર રચના છે, પણ એ જ શરીરમાં જ્યારે કોઈ કોષ બળવો કરે, ત્યારે એ રચના પોતે જ પોતાનો વિનાશ કરવા પ્રેરાય છે. આ નવલકથા એવા જ એક આંતરિક વિદ્રોહની વાત છે. આ વાર્તા એવા દરદની છે જે સ્ત્રીત્વના ગૌરવને સ્પર્શે છે, અને એવા સંઘર્ષની છે જે મધ્યમવર્ગીય ઘરની દિવાલોને હચમચાવી નાખે છે.
પીડાનું નગ્ન સત્ય
ઘણીવાર આપણે 'કેન્સર' શબ્દ સાંભળીએ છીએ અને એક ક્ષણ માટે સહાનુભૂતિ વ્યક્ત કરીને આગળ વધી જઈએ છીએ. પણ શું આપણે ક્યારેય એ વિચાર્યું છે કે જ્યારે એ રિપોર્ટની ફાઈલ કોઈના હાથમાં આવે છે, ત્યારે તેની આખી દુનિયા કઈ રીતે પલટાઈ જાય છે? આ નવલકથામાં મેં એ 'નગ્ન વાસ્તવિકતા' ને આલેખવાનો પ્રયાસ કર્યો છે જેને સમાજ ઘણીવાર પડદા પાછળ રાખે છે. અહીં હોસ્પિટલના એ સફેદ અને ઠંડા ઓરડાઓની વાત છે, જ્યાં ૨૫,૦૦૦ થી ૪૦,૦૦૦ ના એક-એક ઇન્જેક્શન સાથે આશા અને આર્થિક શક્તિ બંને ઓગળતી જાય છે.
અહીં જે આલેખન છે, તે કોઈ કાલ્પનિક દુનિયાનું નથી. તે એ પીડાનું છે જે કીમોથેરાપીની નળીઓ વાટે લોહીમાં ભળે છે. તે એ સન્નાટાની વાત છે જે ઓપરેશન થિયેટરની બહાર બેઠેલા સ્વજનોના શ્વાસમાં સંભળાય છે. સ્ત્રીત્વના એક અંશને ગુમાવવો અને છતાં અસ્તિત્વને બચાવી રાખવું, એ કેટલું કઠિન છે તે આ વાર્તાના દરેક પ્રકરણમાં વણાયેલું છે.
સંબંધોની અગ્નિપરીક્ષા
કેન્સર માત્ર એક વ્યક્તિને નથી થતું, તે આખા પરિવારને થાય છે. જ્યારે ઘરની મુખ્ય કડી સમાન સ્ત્રી બીમાર પડે, ત્યારે પિયર અને સાસરી પક્ષના સંબંધો કેવી રીતે એક મજબૂત કિલ્લો બની શકે છે, તે આ કૃતિનો મુખ્ય સંદેશ છે. સમાજમાં એવી ધારણા છે કે મોટી બીમારી પરિવારને તોડી નાખે છે, પણ અહીં આપણે એ બતાવવું છે કે પ્રેમ અને મક્કમતા હોય તો આ પહાડ જેવી મુસીબત પણ નાની લાગે છે.
આ વાર્તામાં દરેક પત્ર, દરેક સંવાદ અને દરેક તહેવાર એક ચોક્કસ હેતુ સાથે મૂકવામાં આવ્યો છે. દિવાળીના દીવા કે હોળીના રંગો જ્યારે કોઈ દર્દીની નજરે જોવામાં આવે, ત્યારે જિંદગીની કિંમત સમજાય છે. જે લોકો ફેસબુક કે સોશિયલ મીડિયા પર આ વાર્તા વાંચશે, તેમને સમજાશે કે જીવન કેટલું કિંમતી છે અને વહેલું નિદાન (Early Detection) કેટલું અનિવાર્ય છે.
એક નવો અધ્યાય
ગુજરાતી સાહિત્યમાં આ નવલકથાને હું એક એવા દસ્તાવેજ તરીકે જોઉં છું, જે માત્ર વાચકોનું મનોરંજન નહીં કરે, પણ તેમને જાગૃત કરશે. એક-એક ઇન્જેક્શનનો ખર્ચ, ઘરની આર્થિક તંગી, અને છતાં ચહેરા પર સ્મિત રાખીને લડતો પતિ—આ બધું જ વાચકને એવું લાગશે કે જાણે તેમની આસપાસ જ ઘટી રહ્યું છે.
ભારતની ભયાનક વાસ્તવિકતા: આંકડાઓની નજરે
આ નવલકથા માત્ર એક સ્ત્રીની સંઘર્ષગાથા નથી, પરંતુ ભારતભરની લાખો સ્ત્રીઓના અસ્તિત્વ પર તોળાઈ રહેલા જોખમનો પડઘો છે. આજના સમયમાં ભારતભરમાં બ્રેસ્ટ કેન્સર (સ્તન કેન્સર) એક ગંભીર રાષ્ટ્રીય સ્વાસ્થ્ય કટોકટી બનીને ઉભર્યું છે. આંકડાઓ એટલા ચોંકાવનારા છે કે તે આપણને હચમચાવી દેવા માટે પૂરતા છે. ભારતમાં દર ૨૫ થી ૨૮ સ્ત્રીઓમાંથી એક સ્ત્રીને તેના જીવનકાળ દરમિયાન બ્રેસ્ટ કેન્સર થવાનું જોખમ રહેલું છે. શહેરી વિસ્તારોમાં તો આ આંકડો વધુ ડરામણો છે, જ્યાં દર ૨૨ સ્ત્રીઓમાંથી એક આ બીમારીનો શિકાર બની રહી છે.
વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન (WHO) અને વિવિધ કેન્સર રજિસ્ટ્રીના રિપોર્ટ મુજબ, ભારતમાં દર વર્ષે આશરે ૧.૮ લાખથી વધુ નવા કેસ નોંધાય છે. સૌથી વધુ ચિંતાની વાત એ છે કે, ભારતમાં બ્રેસ્ટ કેન્સરને કારણે થતા મૃત્યુનો દર પશ્ચિમી દેશો કરતા ઘણો ઊંચો છે. તેનું મુખ્ય કારણ છે—જાગૃતિનો અભાવ અને મોડું નિદાન. લગભગ ૬૦% થી ૭૦% કેસો જ્યારે ડૉક્ટર પાસે પહોંચે છે ત્યારે તે ત્રીજા કે ચોથા સ્ટેજમાં હોય છે, જ્યાં સારવાર અત્યંત જટિલ અને ખર્ચાળ બની જાય છે.
આ નવલકથા એ સ્ત્રીઓને અવાજ આપવાનો પ્રયાસ છે જેઓ સામાજિક શરમને લીધે અથવા પરિવારની જવાબદારીઓ વચ્ચે પોતાના શરીરના બદલાવને નજરઅંદાજ કરે છે. ૨૫ થી ૪૦ વર્ષની યુવાન સ્ત્રીઓમાં આ કેન્સરનું પ્રમાણ છેલ્લા દાયકામાં જે રીતે વધ્યું છે, તે જોતા આ વિષય પર માત્ર વાત કરવી પૂરતી નથી, પણ 'નગ્ન સત્ય' ને સમજવું અનિવાર્ય છે. જ્યારે એક મધ્યમવર્ગીય પરિવારમાં આ બીમારી પ્રવેશે છે, ત્યારે તે માત્ર એક વ્યક્તિના શરીરને જ નહીં, પણ દેશના આર્થિક અને સામાજિક માળખાને પણ અસર કરે છે. આ વાર્તા દ્વારા આપણે એ આંકડાઓને જીવંત પાત્રમાં બદલ્યા છે, જેથી લોકો સમજી શકે કે 'કેન્સર' કોઈ બીજાના ઘરની વાત નથી, તે ગમે ત્યારે કોઈનું પણ દ્વાર ખખડાવી શકે છે.
