જોધપુરની જેલ રણની વચ્ચે ઊભેલી એક કઠોર ઇમારત હતી. બહારથી જોતા તે માત્ર પથ્થરની દીવાલો જેવી લાગતી, પરંતુ અંદર રહેલા લોકો માટે તે દીવાલો માત્ર ઈંટ-પથ્થરની નહોતી તે ભય, દમન અને એકાંતની દીવાલો હતી.
આદિત્ય અને તેના મિત્રો ત્યાં લાવવામાં આવ્યા ત્યારથી જ તેમને સમજાઈ ગયું હતું કે અહીં કાયદાની ભાષા કરતાં સત્તાની ઈચ્છા વધારે મહત્વ ધરાવે છે.
એક સાંજ જેલના લાંબા કોરિડોરમાં ભારે બૂટોના અવાજ ગુંજ્યા. લોખંડના દરવાજા એક પછી એક ખૂલતા ગયા. ગાર્ડોએ આદિત્યને તેની કોઠરીમાંથી બહાર કાઢ્યો.
તેને ફરી પૂછપરછ માટે લઈ જવામાં આવી રહ્યો હતો.
રૂમમાં એક ટેબલ, બે ખુરશી અને એક પીળો બલ્બ હતો જે અજીબ પ્રકાશ ફેંકતો હતો. એ પ્રકાશમાં માણસના ચહેરા વધુ થાકેલા અને વધુ નબળા દેખાતા.
એક અધિકારી ટેબલ પર ફાઇલ ખોલીને બેઠો હતો.
“આદિત્ય,” તેણે શાંત પરંતુ કઠોર અવાજમાં કહ્યું,
“અમે ઘણા દિવસોથી તને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા છીએ.”
આદિત્ય ચૂપ રહ્યો.
અધિકારીએ ફાઇલમાંનો એક કાગળ બહાર કાઢ્યો.
“ફક્ત આ સ્ટેટમેન્ટ પર સાઇન કર. લખ્યું છે કે તું અને તારા મિત્રો શહેરમાં અશાંતિ ફેલાવવા માટે કામ કરતા હતા.”
આદિત્યએ કાગળ તરફ જોયું. પછી ધીમેથી માથું હલાવ્યું.
“આ ખોટું છે.”
આ જવાબ સાંભળીને રૂમનું વાતાવરણ તણાવથી ભરાઈ ગયું.
એક ગાર્ડ આગળ આવ્યો.
“ખોટું શું છે એ તું નક્કી કરતો નથી,” તેણે કર્કશ અવાજમાં કહ્યું.
આ પછી જે બન્યું તે પૂછપરછ નહોતું દબાણ હતું. ક્યારેક કલાકો સુધી ઊભા રાખવામાં આવવું, ક્યારેક ઊંઘ વગર પૂછપરછ, ક્યારેક અપમાનજનક શબ્દો.
પરંતુ દિવસો પસાર થતા ગયા છતાં એક વાત સ્પષ્ટ થઈ ગઈ
આદિત્ય અને તેના મિત્રો તૂટવા તૈયાર નહોતા.
એક રાત્રે જ્યારે તેને પાછા કોઠરીમાં લાવવામાં આવ્યો ત્યારે અમન ધીમેથી બોલ્યો,
“ફરી એ જ સ્ટેટમેન્ટ?”
આદિત્ય થાકેલા અવાજમાં બોલ્યો,
“હા.”
થોડી ક્ષણ માટે બધું મૌન થઈ ગયું.
પછી સમીરાનો અવાજ દીવાલની બીજી બાજુથી આવ્યો.
“તેઓ થાકી જશે.”
તે શબ્દોમાં વિશ્વાસ હતો ભલે શરીર થાકી ગયું હોય, પરંતુ મન હજી ઝૂક્યું નહોતું.
નવપ્રસ્થમાં આ દરમિયાન એક અલગ જ દૃશ્ય ઉભું થઈ રહ્યું હતું.
પ્રોફેસર સત્યકામનો ઉપવાસ હવે લાંબો થઈ ગયો હતો.
તેમનું શરીર સ્પષ્ટ રીતે નબળું પડી ગયું હતું. ચાલતાં વખતે તેમને બે યુવાનો સહારો આપતા. તેમનો અવાજ પણ ધીમો થઈ ગયો હતો.
પરંતુ તેમના ચહેરા પર એક અજીબ શાંતિ હતી.
શહેરના જૂના ચોરાહે જ્યાં તેઓ બેઠા હતા, ત્યાં હવે દરરોજ લોકો ભેગા થવા લાગ્યા.
શરૂઆતમાં દસ લોકો આવતા.
પછી પચાસ.
પછી સો.
લોકો અલગ અલગ જગ્યાઓથી આવતા. કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ હતા, કેટલાક મજૂરો, કેટલાક વૃદ્ધ લોકો.
એક દિવસ એક વૃદ્ધ માણસ આગળ આવ્યો અને બોલ્યો,
“મે દંગા દરમિયાન બધું ગુમાવી દીધું. પરંતુ હવે સમજાય છે કે આપણને લડાવવામાં આવ્યા.”
આ શબ્દો સાંભળીને આસપાસ ઉભેલા ઘણા લોકો મૌન થઈ ગયા.
પરંતુ આ દૃશ્ય સત્તાના ગલિયારાઓમાં બેચેની પેદા કરી રહ્યું હતું.
રાઠોડના ઓફિસમાં એક બેઠક ચાલી રહી હતી.
તેના ચહેરા પર ગુસ્સો સ્પષ્ટ હતો.
“એક વૃદ્ધ માણસ આખા શહેરને ઉશ્કેરી રહ્યો છે,” તેણે કડક અવાજમાં કહ્યું.
એક અધિકારીએ સંકોચથી કહ્યું,
“સર… લોકો હવે મીડિયા પર પણ વિશ્વાસ ઓછો કરવા લાગ્યા છે.”
આ શબ્દો સાંભળીને રાઠોડ વધુ ગુસ્સે થયો.
“તો પછી લોકોને ફરી ડરાવો,” તેણે કહ્યું.
તેના શબ્દો પાછળ સ્પષ્ટ સંદેશ હતો.
થોડા દિવસ પછી શહેરના કેટલાક વિસ્તારોમાં અજીબ ઘટનાઓ થવા લાગી.
સત્યકામના સમર્થનમાં કામ કરતા કેટલાક યુવાનોને ધમકીઓ મળવા લાગી.
કેટલાક પર હુમલા થયા.
પરંતુ આ વખતે એક નવો દૃશ્ય પણ જોવા મળ્યો.
લોકો હવે સંપૂર્ણપણે મૌન રહેતા નહોતા.
સોશિયલ મીડિયા પર એક અભિયાન શરૂ થયું
“બિકાઉ મીડિયા બંધ કરો.”
લોકો લખતા હતા કે તેઓ હવે આ ચેનલો નહીં જુએ.
આ સંદેશા ઝડપથી ફેલાયા.
રાજકારણીઓ માટે આ નવી સમસ્યા હતી.
એક રાત્રે રાઠોડે પોતાના નજીકના લોકોને કહ્યું,
“જો લોકો અમારી વાર્તા પર વિશ્વાસ નથી કરતા… તો તેમને વિશ્વાસ કરવો જ પડશે.”
તેના શબ્દોમાં ગુસ્સો અને ભય બંને હતા.
તે જ સમયે નવપ્રસ્થના ચોરાહે એક અજીબ દૃશ્ય બનતું હતું.
સત્યકામ ખૂબ નબળા થઈ ગયા હતા. તેમનો શ્વાસ ધીમો હતો.
પરંતુ તેમની આસપાસ હજારો લોકો ઊભા હતા.
કોઈ નારા નહોતા.
કોઈ હિંસા નહોતી.
માત્ર શાંતિથી ઉભેલા લોકો.
એ શાંતિમાં એક શક્તિ હતી એવી શક્તિ જે સત્તાને સૌથી વધારે ડરાવતી હોય છે.
સત્યકામે ધીમેથી આંખો ખોલી.
તેમણે ભીડ તરફ જોયું.
અને ધીમેથી કહ્યું,
“ડર સૌથી મોટો હથિયાર છે… અને જ્યારે લોકો ડરવાનું બંધ કરે છે… ત્યારે સત્તાનો અંધકાર તૂટવા લાગે છે.”
નવપ્રસ્થ ફરી એક નવા વળાંક તરફ વધી રહ્યું હતું.
એક બાજુ સત્તાનો ક્રોધ વધતો જઈ રહ્યો હતો.
અને બીજી બાજુ લોકોનો ભય ધીમે ધીમે તૂટતો જઈ રહ્યો હતો.
અને જ્યારે ભય તૂટે…
ત્યારે ઇતિહાસ ઘણી વાર નવી દિશા લે છે.
