રણભૂમિ પર છવાયેલો ધુમાડો ધીમે ધીમે ઓસરી રહ્યો હતો. મગધની વિશાળ સેના, જે એક સમયે અજેય ગણાતી હતી, તે અત્યારે વિખરાયેલી અને ભયભીત હતી. ધનનંદનો સુવર્ણ જડિત હાથી મરેલા સૈનિકો અને તૂટેલા રથોની વચ્ચે નિર્જીવ ઉભો હતો. હાથીની અંબારી પર ધનનંદનું શરીર લોહીલુહાણ હાલતમાં પડ્યું હતું. સૂર્યપ્રતાપ અને ચંદ્રપ્રકાશની વીજળી જેવી તલવારે મગધના અત્યાચારી શાસકનો અંત લાવી દીધો હતો.
ધનનંદના મૃત્યુના સમાચાર વાયુવેગે રણમેદાનમાં ફેલાઈ ગયા. મગધના સૈનિકોએ શસ્ત્રો હેઠાં મૂકી દીધાં. આક્રમણના અવાજો હવે શાંત થયા હતા અને પહાડોની ખીણોમાં માત્ર વિજયી સૈનિકોના હર્ષનાદ સંભળાતા હતા.
આચાર્ય ચાણક્ય ધીમા પણ મક્કમ ડગલે રણભૂમિની મધ્યમાં આવ્યા. તેમની શિખા (ચોટલી) હજુ પણ ખુલ્લી હતી, જે વર્ષો પહેલા ધનનંદના દરબારમાં લીધેલી પ્રતિજ્ઞાની યાદ અપાવતી હતી. તેમની સામે ચંદ્રપ્રકાશ અને સૂર્યપ્રતાપ બંને ભાઈઓ મસ્તક નમાવીને ઊભા હતા. રુદ્રમણિ જેવો ગદ્દાર અંધકારમાં ક્યાંક વિલીન થઈ ગયો હતો, પણ અત્યારે તેની ચિંતા કરવાનો સમય નહોતો.
"ચંદ્ર, સૂર્ય... ઉઠો," ચાણક્યનો અવાજ ગંભીર અને ગૌરવપૂર્ણ હતો. "આજે માત્ર એક રાજાનો અંત નથી આવ્યો, પણ ભારતવર્ષના ઇતિહાસમાં એક નવા પ્રકરણની શરૂઆત થઈ છે. અત્યાચારનું શાસન સમાપ્ત થયું છે, પણ હવે ઉત્તરદાયિત્વનું શાસન શરૂ થાય છે."
આચાર્ય ચાણક્યએ લોહીથી ખરડાયેલી માટી હાથમાં લીધી અને ચંદ્રપ્રકાશના કપાળ પર તિલક કર્યું. આખું સૈન્ય, પર્વતક રાજા, સુવર્ણા અને તક્ષશિલાના તમામ બ્રહ્મચારીઓ આ દૃશ્ય
નિહાળી રહ્યા હતા.
"આજથી આર્યાવર્ત તને એક નવા નામથી ઓળખશે," ચાણક્યએ ગર્જના કરી. "ચંદ્ર જેવી શીતળતા અને ગુપ્ત રહીને શત્રુનો નાશ કરવાની ક્ષમતા ધરાવતો આ યોદ્ધા, જેણે મૌર્ય વંશની સ્થાપના કરી છે... આજથી આનું નામ ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય રહેશે!"
"સમ્રાટ ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યની જય! અખંડ ભારતની જય!" ના નારાઓથી આખી ખીણ ધ્રૂજી ઉઠી.
સૂર્યપ્રતાપે ગર્વથી પોતાના નાના ભાઈના ખભા પર હાથ મૂક્યો.
"ચંદ્રગુપ્ત, તેં તારું અને આ ભૂમિનું ઋણ અદા કર્યું છે. આ મગધનું સિંહાસન હવે તારા ન્યાયની પ્રતીક્ષા કરી રહ્યું છે."
ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યે પોતાની તલવાર મ્યાન કરી અને આચાર્ય
ચાણક્યના ચરણસ્પર્શ કર્યા. "આચાર્ય, આ વિજય મારો નથી, તમારી નીતિનો છે. પણ ધનનંદના મૃત્યુ પછી પાટલીપુત્રમાં અરાજકતા ફેલાઈ શકે છે. આપણે તાત્કાલિક ત્યાં પહોંચવું પડશે."
ચાણક્યએ સહમતીમાં માથું ધુણાવ્યું. "સાચું કહ્યું. સૂર્યપ્રતાપ, તું પર્વતક રાજાની સેના સાથે સીમાઓ સુરક્ષિત કર. ચંદ્રગુપ્ત, તું અને સુવર્ણા મારી સાથે પાટલીપુત્ર પ્રસ્થાન કરો. આપણે રક્તપાત વગર નગરના દ્વાર ખોલાવવા પડશે."
થોડા દિવસો પછી, પાટલીપુત્રના મુખ્ય દ્વાર પર ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યનું સૈન્ય પહોંચ્યું. નગરના લોકો જેઓ ધનનંદના કરવેરા અને અત્યાચારથી કંટાળી ગયા હતા, તેમણે પોતે જ નગરના દ્વાર ખોલી નાખ્યા. ફૂલોના વરસાદ સાથે નવા સમ્રાટનું સ્વાગત કરવામાં આવ્યું.
રાજ્યાભિષેકની વિધિ ભવ્ય રીતે તૈયાર કરવામાં આવી હતી. મગધના સિંહાસન પર, જે ક્યારેય અન્યાયનું પ્રતીક હતું, ત્યાં
હવે ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય બિરાજમાન થયો. આચાર્ય ચાણક્યએ પોતાના હાથે ચંદ્રગુપ્તને રાજમુકુટ પહેરાવ્યો અને તે જ ક્ષણે વર્ષોથી ખુલ્લી રાખેલી પોતાની શિખાને ગાંઠ બાંધી.
"પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ થઈ!" ચાણક્યના આંખમાં સંતોષના આંસુ હતા.
સિંહાસન પર બેઠા પછી ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યનો પ્રથમ આદેશ ગુંજ્યો: "મગધ હવે માત્ર એક રાજ્ય નથી, તે અખંડ ભારતનું કેન્દ્ર છે. આપણે ઉત્તરમાં હિમાલયથી લઈને દક્ષિણમાં સમુદ્ર સુધી અને પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધી એક એવું સામ્રાજ્ય બનાવીશું જ્યાં કોઈ વિદેશી આક્રમણખોર પગ મૂકતા પહેલા સો વાર વિચાર કરશે."
સુવર્ણા, જે હવે મગધની મહારાણી બનવાની હતી, તેણે ચંદ્રગુપ્તની બાજુમાં ઊભા રહીને તેને હિંમત આપી. પણ સૂર્યપ્રતાપની નજર હજુ પણ નગરની બહારના રસ્તાઓ પર હતી. તેને ખબર હતી કે રુદ્રમણિ અને યવનો (ગ્રીક સૈન્ય) હજુ પણ શાંત બેસવાના નથી. સેલ્યુકસ નિકેટર જેવો શક્તિશાળી દુશ્મન અત્યારે ભારતની સીમાઓ પર નજર બગાડીને બેઠો હતો.
ચાણક્યએ સભાના અંતે ચંદ્રગુપ્તને ખાનગીમાં બોલાવ્યો.
"ચંદ્રગુપ્ત, શાસન મેળવવું સરળ છે, પણ તેને જાળવી રાખવું અત્યંત કઠિન. સેલ્યુકસ ભારત તરફ આગળ વધી રહ્યો છે. આપણે યુદ્ધની તૈયારીઓ અત્યારથી જ શરૂ કરવી પડશે. અને રુદ્રમણિ જે ગાયબ થયો છે, તે ચોક્કસ સેલ્યુકસ સાથે જઈને હાથ મિલાવશે."
ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યએ આકાશ તરફ જોયું, જ્યાં સૂર્ય પોતાની પૂરી તેજસ્વીતા સાથે ચમકી રહ્યો હતો. "આચાર્ય, જો રુદ્રમણિ સેલ્યુકસને લઈને આવશે, તો તે તેની જિંદગીની સૌથી મોટી ભૂલ હશે. મૌર્ય સામ્રાજ્યના સૈનિકો તેને રસ્તામાં જ ધૂળ ચટાડી દેશે."
ભારતના ઇતિહાસમાં આ એક સુવર્ણ યુગની શરૂઆત હતી. તક્ષશિલાની જ્ઞાનની નગરીએ જે બીજ વાવ્યું હતું, તે હવે પાટલીપુત્રના વટવૃક્ષ તરીકે આખા આર્યાવર્તને છાયડો આપવા માટે તૈયાર હતું. પરંતુ પડછાયાઓમાં હજુ પણ ષડયંત્રો રચાતા હતા, અને ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યની અસલી કસોટી હવે શરૂ થવાની હતી
