રામાયણની આ અજાણી કથા ભાગ્યે જ કોઈએ સાંભળી હશે! 🦅👑
"જૂની લોકપ્રિય કથાઓમાં માતા કૌશલ્યાના પિતાનું નામ કૌશલ નરેશ જણાવવામાં આવે છે અને તેમની પુત્રીનું નામ કૌશલ્યા હતું. એ જ રીતે માતા કેકેયીના પિતાનું નામ અશ્વપતિ જણાવવામાં આવે છે. રાજા અશ્વપતિએ પોતાની પુત્રી કેકેયીના લગ્ન અયોધ્યાના મહારાજ દશરથ સાથે કર્યા હતા. લગ્ન સમયે કેકેયીની સાથે તેમની દાસી મંથરા પણ અયોધ્યા આવ્યા હતા. લગ્ન પછી રાજા દશરથ પોતાની રાણીઓ સાથે અયોધ્યામાં સુખપૂર્વક રહેવા લાગ્યા, પરંતુ માતા સુમિત્રાના લગ્નની કથા આનાથી કંઈક અલગ જણાવવામાં આવે છે.
કથા અનુસાર સિંગલ દેશમાં રાજા સુમિત્ર રાજ કરતા હતા. તેમની પુત્રીનું નામ સુમિત્રા હતું. રાજકુમારી સુમિત્રા અત્યંત સુંદર, વિનમ્ર અને ગુણવાન હતાં. તેમના રૂપ અને ગુણોની ચર્ચા દૂર-દૂર સુધી ફેલાયેલી હતી. જ્યારે રાજકુમારી લગ્ન યોગ્ય થઈ તો રાજા સુમિત્રના મનમાં એક ચિંતા ઉત્પન્ન થઈ. તેઓ વિચારવા લાગ્યા કે મારી પુત્રીના યોગ્ય વર કોણ હોઈ શકે છે. રાજા સુમિત્ર જાણતા હતા કે માત્ર ધન અને રાજ્ય આપીને કોઈ કન્યાના લગ્ન ન કરવા જોઈએ, પરંતુ વર એવો હોવો જોઈએ જે પરાક્રમી હોય, ધર્મનું પાલન કરનાર હોય અને તેમની પુત્રીને માન આપી શકે. ખૂબ વિચાર કર્યા પછી તેમને અયોધ્યાના મહારાજ દશરથનું સ્મરણ થયું.
તે સમયે રાજા દશરથની વીરતા અને પરાક્રમની ચર્ચા દૂર-દૂર સુધી થતી હતી. તેમના નામથી રાક્ષસ અને ગંધર્વ પણ ભયભીત થતા હતા, તેથી રાજા સુમિત્રએ મનમાં નિશ્ચય કર્યો કે જો રાજકુમારી સુમિત્રાના લગ્ન કરવા છે તો મહારાજ દશરથથી સારો વર કદાચ જ કોઈ હોય. રાજા સુમિત્રએ તરત જ પોતાના રાજપુરોહિતને બોલાવ્યા અને કહ્યું કે તમે અયોધ્યા જાઓ અને મહારાજ દશરથને અહીં આવવાનું આમંત્રણ આપો.
રાજપુરોહિત રાજાની આજ્ઞા મેળવીને પ્રસન્નતાથી અયોધ્યા તરફ ચાલી નીકળ્યા. થોડા સમય પછી તેઓ અયોધ્યા પહોંચ્યા. રાજપુરોહિતને જોઈને મહારાજ દશરથે તેમનું સન્માન કર્યું અને પ્રણામ કર્યા. રાજપુરોહિતે રાજા દશરથને આશીર્વાદ આપ્યા અને પોતાનો પરિચય આપતા કહ્યું કે હું સિંગલ દેશનો રાજપુરોહિત છું. આપણા મહારાજે તમને તમારી પુત્રી રાજકુમારી સુમિત્રાના લગ્ન માટે આમંત્રિત કર્યા છે.
રાજકુમારી સુમિત્રા પરમ સુંદર અને ગુણવાન છે. રાજા સુમિત્ર પોતાની પુત્રી માટે તમારા જેવા યોગ્ય વર ઇચ્છે છે. રાજા દશરથે જ્યારે રાજકુમારી સુમિત્રાના વિષયમાં સાંભળ્યું તો તેઓ પણ પ્રસન્ન થયા. થોડા સમય પછી આ વાત માતા કૌશલ્યા અને માતા કેકેયીને પણ જાણીતી થઈ.
કથા અનુસાર રાજા દશરથ સિંગલ દેશ તરફ ચાલી નીકળ્યા. લગ્ન માટે જતા સમયે તેમણે તેને શિકાર યાત્રાનું રૂપ પણ આપ્યું અને પોતાની સાથે લોકોને લઈને સિંગલ નગર પહોંચ્યા. જ્યારે સિંગલ નરેશને મહારાજ દશરથના આગમનના સમાચાર મળ્યા તો તેઓ સ્વયં તેમનું સ્વાગત કરવા માટે પહોંચ્યા. તેમણે વિધિ-વિધાનથી મહારાજ દશરથનું સન્માન કર્યું. રાજા દશરથના તેજ પરાક્રમ અને રાજસી વ્યક્તિત્વને જોઈને ત્યાં ઉપસ્થિત લોકો કહેવા લાગ્યા કે રાજકુમારી સુમિત્રા માટે વાસ્તવમાં યોગ્ય વર મળી ગયો છે.
આ પછી લગ્ન પહેલાં થનારા શુભ કર્મો અને કુલ પરંપરાઓનું પાલન કરવામાં આવ્યું. શુભ મુહૂર્ત આવ્યું અને રાજા દશરથ તથા રાજકુમારી સુમિત્રાએ એકબીજાને જોયા. લગનની મંગળ વેળામાં બંનેના લગ્ન સંપન્ન થયા. ચારેય તરફ ઉત્સવનું વાતાવરણ હતું. એવું લાગી રહ્યું હતું કે જાણે આખું સિંગલ નગર આનંદમાં ડૂબી ગયું હોય.
લગ્ન પછી મહારાજ દશરથ રાજકુમારી સુમિત્રાને લઈને અયોધ્યા પાછા ફર્યા. હવે અયોધ્યામાં મહારાજ દશરથની ત્રણ મુખ્ય રાણીઓ હતી— માતા કૌશલ્યા, માતા કેકેયી અને માતા સુમિત્રા. લોકપ્રિય કથાઓમાં રાજા દશરથની અનેક પત્નીઓનો ઉલ્લેખ મળે છે, જેમાં આ ત્રણ રાણીઓ મુખ્ય માનવામાં આવે છે.
સમય વીતતો ગયો. રાજા દશરથ પોતાની ત્રણેય રાણીઓ સાથે સુખપૂર્વક જીવન વિતાવવા લાગ્યા, પરંતુ તેમના જીવનમાં એક મોટી ચિંતા હતી. તેમની કોઈ સંતાન નહોતું. રાજમહેલ કેટલો જ મોટો કેમ ન હોય, પણ જેમાં બાળકની કિલકારીઓ ન ગૂંજે, તો રાજાના મનમાં ખાલીપણું બન્યું રહે છે. રાજા દશરથ પણ આ જ ચિંતામાં દુઃખી રહેવા લાગ્યા.
રાજા દશરથ પોતાની રાણીઓ સાથે રાજમહેલમાં રહેતા હતા અને પોતાના પારિવારિક સુખમાં મગ્ન રહેતા હતા. તે જ સમયે અયોધ્યા અને તેની આસપાસના ક્ષેત્રોમાં વરસાદનો અભાવ થવા લાગ્યો. ધીમે-ધીમે સ્થિતિ એટલી ખરાબ થઈ ગઈ કે નદીઓ, સરોવરો અને જળાશયો સૂકાવા લાગ્યા, ખેતરોમાં પાણી નહોતું.
વૃક્ષો અને છોડ પર ફળો આવતા નહોતા. પશુ-પક્ષીઓ પણ પાણી માટે ભટકવા લાગ્યા. લોકકથામાં તેનું કારણ શનિની રોહિણી નક્ષત્ર પર દૃષ્ટિ હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે. એવું કહેવાય છે કે આ જ કારણે વરસાદ અટકી ગયો અને અયોધ્યાની પ્રજા સંકટમાં મુકાઈ ગઈ. પરંતુ રાજા દશરથને શરૂઆતમાં આ સંકટનું પૂરેપૂરું જ્ઞાન નહોતું.
ત્યારે એક દિવસ દેવર્ષિ નારદ અયોધ્યા પહોંચ્યા. રાજા દશરથે તેમનું વિધિપૂર્વક સ્વાગત કર્યું, તેમને આસન આપ્યું, તેમનું પૂજન કર્યું અને પછી તેમની સામે બેસીને નારદ મુનિએ રાજાને કહ્યું કે હે રાજન, તમારા રાજ્યમાં પ્રજા કષ્ટમાં છે. ઇન્દ્ર વરસાદ કરીને સંસારનું પાલન કરે છે, પરંતુ તમારા રાજ્યમાં વરસાદ થઈ રહ્યો નથી. ખેતરો સૂકાઈ રહ્યા છે, પશુ-પક્ષીઓ પાણી માટે પરેશાન છે અને પ્રજા સંકટમાં છે. રાજાનો ધર્મ માત્ર પોતાના સુખનું ધ્યાન રાખવાનો નથી. રાજાએ પોતાની પ્રજાના સુખ-દુઃખનું પણ ધ્યાન રાખવું જોઈએ.
રાજા દશરથે કહ્યું કે હે મુનિવર, અમે કોઈને અન્યાયપૂર્વક દંડ આપ્યો નથી. તો પછી આપણા રાજ્યમાં એવું સંકટ કેમ આવ્યું, લોકો મને દોષ કેમ આપી રહ્યા છે? ત્યારે નારદ મુનિએ કહ્યું કે હે રાજન, આકાશી ગ્રહોની સ્થિતિના કારણે વરસાદમાં બાધા ઉત્પન્ન થઈ છે. શનિની દૃષ્ટિ રોહિણી નક્ષત્ર પર પડી રહી છે અને આ જ કારણે વરસાદનો અભાવ થયો છે. તમારી પ્રજા સંકટમાં દુઃખી છે. એટલું કહીને નારદ મુનિ ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા.
રાજા દશરથના મનમાં ચિંતા ઉત્પન્ન થઈ ગઈ. તેઓ પોતે પોતાના રાજ્યની સ્થિતિ જોવા માંગતા હતા. તેથી તેઓ નગરની બહાર નીકળી પડ્યા. તેઓ દૂર સુધી ગયા અને એક ઘાટા વનમાં પહોંચ્યા. ત્યાં તેમણે જોયું કે નદીઓ અને સરોવરો સૂકાઈ ચૂક્યા છે. પાણીના અભાવમાં પશુ-પક્ષીઓ પરેશાન છે. વૃક્ષો પર પણ પહેલા જેવી હરિયાળી નથી.
રાજા એક વૃક્ષ નીચે બેસી ગયા, ત્યારે તેમની નજર તે વૃક્ષની ડાળી પર બેઠેલા બે પક્ષીઓ પર પડી. તે બંને આપસમાં વાતો કરી રહ્યા હતા. માદા પક્ષીએ પોતાના સાથીને કહ્યું, આપણે આ વનમાં ખૂબ સમયથી રહી રહ્યા છીએ, પરંતુ હવે જીવન કઠિન થઈ ગયું છે. પાણી નથી, વૃક્ષોમાં ફળ નથી અને ચારેય તરફ સંકટ છે. સૂર્યવંશના રાજાના રાજ્યમાં પણ આજે આપણે આટલું કષ્ટ ઉઠાવવું પડી રહ્યું છે. રાજાએ પોતાની પ્રજાની ચિંતા કરવી જોઈએ, પરંતુ એવું લાગે છે કે તે રાજમહેલમાં પોતાના સુખમાં જ મગ્ન છે. એના કરતાં સારું છે કે આપણે કોઈ બીજા સ્થાને ચાલ્યા જઈએ.
પક્ષીએ પોતાની પત્નીને કહ્યું, હે પ્રિયા, તું આવું મત કહે. આપણો જન્મ આ જ વનમાં થયો છે. આપણા પૂર્વજો પણ આ જ વનમાં રહેતા આવ્યા છે. આપણી અનેક પેઢીઓ અહીં જ વીતી છે. માત્ર આપણે જ નહીં, આ સમયે આખો સંસાર કોઈ ને કોઈ સંકટથી પસાર થઈ રહ્યો છે. રાજા પણ આ દુઃખથી અજાણ નહીં રહે. હું આ વન છોડીને જઈશ નહીં.
માદા પક્ષીએ ફરી કહ્યું, પરંતુ જો અહીં પાણી જ નહીં રહે તો આપણે જીવિત કેવી રીતે રહીશું? પાણી વગર આપણા પ્રાણ સંકટમાં પડી જશે. ચાલો કોઈ એવા સ્થાને જઈએ જ્યાં પાણી ઉપલબ્ધ હોય.
રાજા દશરથ વૃક્ષની નીચે બેઠેલા તે બંને પક્ષીઓની પૂરેપૂરી વાત સાંભળી રહ્યા હતા. પક્ષીઓના શબ્દો તેમના હૃદયમાં ઉતરી ગયા. તેમને નારદ મુનિની કહેલી વાતો યાદ આવવા લાગી. રાજા સમજી ગયા કે તેમના રાજ્યની વાસ્તવિક સ્થિતિ કેટલી ગંભીર છે. તેમણે મનમાં કહ્યું, નારદ મુનિએ જે કહ્યું હતું તે વાત આ પક્ષીઓના શબ્દોથી પણ સ્પષ્ટ થઈ ગઈ. મારી પ્રજા જ નહીં, વનમાં રહેનારા જીવ-જંતુઓ પણ મારા રાજ્યની સ્થિતિથી પરેશાન છે. જો રાજા હોવા છતાં પણ હું મારી પ્રજા અને જીવોના દુઃખને સમજી ન શક્યો, તો મારા રાજધર્મનો શું અર્થ છે?
કથામાં આગળ આવે છે કે પક્ષીને ડર થયો કે ક્યાંક રાજા તેની વાત સાંભળીને ક્રોધિત ન થઈ જાય. તેણે પોતાની પત્નીને કહ્યું કે તૂએ રાજાની નિંદા કરી દીધી છે. જો રાજાએ આપણી વાત સાંભળી લીધી, તો પોતાના શબ્દભેદી બાણથી આપણા પ્રાણ લઈ શકે છે. આ કહીને પક્ષી પોતાના ઈંડા અને બાળકોને લઈને ત્યાંથી ઉડવા લાગ્યું.
ત્યારે રાજા દશરથે તેને રોકતા કહ્યું કે હે પક્ષી, ભયભીત ના થા. તમારી વાતોમાં કોઈ દોષ નથી. તમે જે કહ્યું, તે મારા માટે શીખ છે. તમારા શબ્દોએ મને મારી જવાબદારીનો બોધ કરાવ્યો છે. રાજા દશરથે આગળ કહ્યું કે આ વનમાં જેટલા પણ આમ અને ફણસના વૃક્ષો છે, તેના ફળો આજથી પક્ષીઓ માટે છે, કોઈ પક્ષી ભૂખ્યું ન રહે. રાજાએ પક્ષીઓને આશ્વસ્ત કર્યા અને તેમના પ્રત્યે પોતાના મનમાં કરુણા પ્રગટ કરી.
આ પછી રાજા દશરથે પોતાના મનમાં નિશ્ચય કર્યો કે હવે તેઓ રાજ્યની વાસ્તવિક સ્થિતિ પર ધ્યાન આપશે અને પ્રજાના કષ્ટને દૂર કરવાનો પ્રયાસ કરશે. આ પ્રકારે એક નાના પક્ષીના શબ્દોએ એક મહાન રાજાને રાજધર્મની એવી શીખ આપી જેને તેઓ જીવનભર ભૂલી ન શક્યા.
માતા સુમિત્રાના લગ્નથી આરંભ થયેલી આ કથા માત્ર એક લગ્નની કહાની નથી. આ આપણને જણાવે છે કે જીવનમાં ભલે મનુષ્ય ગમે તેટલો મોટો કેમ ન બની જાય. તેણે પોતાની આસપાસના લોકો અને જીવોના દુઃખને સમજવું જોઈએ. રાજા હોય કે સામાન્ય વ્યક્તિ, પોતાના સુખની સાથે બીજાના દુઃખોને સમજવું એ જ મનુષ્યની સાચી ઓળખ છે. અને માતા સુમિત્રાના જીવન સાથે જોડાયેલી આ કથામાં આગળ પણ ઘણા મહત્વપૂર્ણ પ્રસંગો આવે છે, જેમાં રાજા દશરથના જીવનમાં સંતાન પ્રાપ્તિની ઇચ્છા અને આગળ થનારી ઘટનાઓનું વર્ણન મળે છે. આ જ પ્રસંગ આગળ ચાલીને રામાયણની મહાન કથા સાથે પણ જોડાય છે.
