એક છેતરપિંડી જેના કારણે આખા શાક્ય વંશનો નાશ થયો! 😱⚔️
"છઠ્ઠી સદી ઈસા પૂર્વેના ૧૬ મહાજનપદોમાં 'કોશલ' નામનું મહાજનપદ એક મહત્વપૂર્ણ મહાજનપદ હતું.
કોશલ નામના મહાજનપદની મધ્યમાંથી સરયૂ નદી પસાર થતી હતી અને છઠ્ઠી સદી ઈસા પૂર્વેમાં તેની બે રાજધાનીઓ હતી—
ઉત્તરી કોશલની રાજધાની: શ્રાવસ્તી
દક્ષિણી કોશલની રાજધાની: કુશાવતી
છઠ્ઠી સદી ઈસા પૂર્વેમાં અહીં ઇક્ષ્વાકુ વંશના રાજાઓનું શાસન હતું. રામાયણ પરથી પણ આપણને આ માહિતી મળે છે કે રામાયણ કાળમાં પણ અહીં ઇક્ષ્વાકુ વંશના રાજાઓનું જ શાસન હતું. ભગવાન રામ, તેમના પિતા દશરથ—આ બધા ઇક્ષ્વાકુ વંશના જ ક્ષત્રિય હતા.
તે જ ઇક્ષ્વાકુઓએ અહીં લાંબા સમય સુધી શાસન કર્યું અને છઠ્ઠી સદી ઈસા પૂર્વેમાં પણ અહીં ઇક્ષ્વાકુઓનું જ શાસન હતું. છઠ્ઠી સદી ઈસા પૂર્વેમાં અહીં ઇક્ષ્વાકુ વંશનો એક રાજા 'કંસ' થયો, જેણે તેના પડોશમાં આવેલ મહાજનપદ 'કાશી' પર આક્રમણ કરીને કાશી જીતી લીધું હતું.
કંસનો ઉત્તરાધિકારી 'કોશલરાજ' થયો, કોશલરાજનો ઉત્તરાધિકારી 'પ્રસેનજિત' થયો. પ્રસેનજિત શરૂઆતમાં બ્રાહ્મણ ધર્મનો અનુયાયી હતો, પરંતુ આગળ જતાં ગૌતમ બુદ્ધના પ્રભાવમાં આવીને તેણે બૌદ્ધ ધર્મ સ્વીકારી લીધો હતો.
પ્રસેનજિતે પોતાની બહેનના લગ્ન મગધના રાજા બિંબિસાર સાથે કર્યા હતા અને બદલામાં કરિયાવર રૂપે બિંબિસારને કાશી આપી દીધું હતું. આગળ જતાં પ્રસેનજિતે બિંબિસારના પુત્ર અજાતશત્રુ સાથે પોતાની બહેન વાજિરાના લગ્ન કર્યા હતા.
પ્રસેનજિતે એકવાર કપિલવસ્તુ પર આક્રમણ કર્યું હતું. કપિલવસ્તુમાં શાક્ય જાતિના ક્ષત્રિયોનું શાસન હતું, અહીંના જ રહેવાસી શુદ્ધોધન હતા, જેઓ ગૌતમ બુદ્ધના પિતા હતા. આ ઘટના શુદ્ધોધન પછીના સમયની છે—શુદ્ધોધન પછી અહીં કોઈ રાજા રહ્યો હશે—ત્યારે પ્રસેનજિતે કપિલવસ્તુ પર આક્રમણ કર્યું અને અહીંના શાક્યોને પરાજિત કરીને કપિલવસ્તુ પર અધિકાર કરી લીધો.
તેણે અહીંના શાક્ય જાતિના લોકો પર દબાણ બનાવ્યું કે તમે શાક્ય વંશની રાજકુમારીના લગ્ન મારી સાથે કરો, પરંતુ શાક્યોમાં એક પરંપરા હતી કે તેઓ પોતાના વંશની કન્યાના લગ્ન પોતાના જ વંશમાં કરતા હતા. તેથી અહીંના શાક્યોએ શાક્ય વંશની રાજકુમારીના લગ્ન પ્રસેનજિત સાથે ન કરાવતા, એક શૂદ્ર જાતિની કન્યાના લગ્ન આ શાક્ય રાજકુમારી છે તેમ કહીને પ્રસેનજિત સાથે કરાવી દીધા.
તે જ શૂદ્ર જાતિની કન્યાથી પ્રસેનજિતનો પુત્ર જન્મ્યો—વિડૂઢભ.
એકવાર વિડૂઢભ મોટો થયો ત્યારે પોતાના મોસાળ (કપિલવસ્તુ) ગયો હતો, ત્યાંના લોકોએ તેની ભારે મજાક ઉડાવી હતી કે "તું તો દાસીનો પુત્ર છે." તેથી તે કપિલવસ્તુના લોકોથી ખૂબ નારાજ હતો.
જ્યારે તે કપિલવસ્તુથી પાછો પોતાના પિતા પાસે આવે છે, ત્યારે પિતા અને વિડૂઢભ વચ્ચે વિવાદ થઈ જાય છે. વિડૂઢભને પ્રસેનજિતના એક મંત્રી દીર્ઘ ચારણનો સાથ મળે છે. દીર્ઘ ચારણની મદદથી વિડૂઢભ પ્રસેનજિતને રાજગાદી પરથી હટાવીને પોતે કોશલની રાજગાદી મેળવી લે છે.
પ્રસેનજિત મદદ માંગવા માટે મગધના રાજા અજાતશત્રુ પાસે જાય છે. અજાતશત્રુ પ્રસેનજિતનો જમાઈ હતો પ્રસેનજિતે પોતાની એક પુત્રી વાજિરાના લગ્ન અજાતશત્રુ સાથે કર્યા હતા. પરંતુ જ્યારે તે અજાતશત્રુના મહેલમાં પ્રવેશ કરી રહ્યો હોય છે, ત્યારે જ અચાનક પ્રસેનજિતનું મૃત્યુ થઈ જાય છે.
આ રીતે કોશલની રાજગાદી કોને મળી જાય છે—વિડૂઢભને.
બાદમાં વિડૂઢભ કપિલવસ્તુના શાક્યોને સજા આપવા માટે કપિલવસ્તુ પર આક્રમણ કરે છે અને કપિલવસ્તુના શાક્યોનો સંપૂર્ણ નાશ કરી દે છે.
પરંતુ જ્યારે વિડૂઢભ પોતાની રાજધાની શ્રાવસ્તી પાછો ફરી રહ્યો હોય છે, ત્યારે શ્રાવસ્તી પાસે 'અચિરાવતી' નદી વહે છે. જ્યારે તે પોતાની આખી સેના સાથે નદી પાર કરી રહ્યો હોય છે, ત્યારે જ નદીમાં અચાનક પૂર આવે છે અને વિડૂઢભ તથા તેની આખી સેના નદીમાં તણાઈ જાય છે.
વિડૂઢભના મૃત્યુ પછી, તેનો કોઈ ઉત્તરાધિકારી ન હોવાથી, કોશલ પર અધિકાર કરવાનો મોકો મગધના રાજા અજાતશત્રુને મળી ગયો અને અજાતશત્રુ કોશલ પર અધિકાર કરી લે છે.
હવે અહીં બૌદ્ધ ગ્રંથ 'મહાવંશ ટીકા'માંથી એક માહિતી મળે છે કે જ્યારે વિડૂઢભે કપિલવસ્તુ પર આક્રમણ કર્યું અને ત્યાંના શાક્યોની હત્યા કરી, ત્યારે ઘણા શાક્યો પોતાનો જીવ બચાવવા માટે ઉત્તર પ્રદેશના ગોરખપુર જિલ્લાની આસપાસ ભાગી આવ્યા હતા.
ઉત્તર પ્રદેશના ગોરખપુર જિલ્લાની આસપાસ તે દિવસોમાં પીપળાના વૃક્ષોનું એક જંગલ હતું, તે જંગલને 'પિપ્પલીવન' કહેવામાં આવતું હતું. તે શાક્યો આ જંગલમાં આવીને વસી ગયા હતા. પિપ્પલીવનમાં મોર વધારે રહેતા હોવાથી અહીં રહેતા લોકોને 'મોરીય' કહેવામાં આવ્યા અને તેમને જ ધીમે-ધીમે 'મૌર્ય' કહેવા લાગ્યા.
એટલા માટે ઘણા વિદ્વાનોનો એવો મત છે કે મૌર્ય વંશના જે રાજાઓ હતા, તેઓ મૂળ રૂપે શાક્ય જાતિના ક્ષત્રિય હતા.
