ભારતનો સૂર્યોદય અને શાશ્વત શાંતિ પાટલીપુત્રના ગગનચુંબી કિલ્લાઓ પર આજે પવન સહેજ ધીમો વાઈ રહ્યો હતો, જાણે પ્રકૃતિ પોતે પણ કોઈ મહાન પરિવર્તનની પ્રતીક્ષા કરી રહી હોય. ગંગા નદીના પવિત્ર જળમાં સૂર્યાસ્તના કિરણો સુવર્ણ રંગ રેલી રહ્યા હતા. મૌર્ય સામ્રાજ્ય અત્યારે પોતાના વૈભવની ચરમસીમાએ હતું. હિન્દુકુશ પર્વતમાળાથી લઈને બંગાળના ઉપસાગર સુધી અને કાશ્મીરની ખીણોથી લઈને મૈસૂરના ઉચ્ચપ્રદેશો સુધી એક જ છત્ર, એક જ ધ્વજ અને એક જ શાસન હતું—સમ્રાટ ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યનું અખંડ શાસન.
પરંતુ, રાજમહેલના ઉચ્ચ ઝરૂખે ઊભેલા ચંદ્રગુપ્તના ચહેરા પર વિજયનો અહંકાર નહીં, પણ એક ગહન વિષાદ અને વૈરાગ્યની લકીરો હતી. તેની બાજુમાં તેનો મોટો ભાઈ, મહાસેનાપતિ સૂર્યપ્રતાપ ઊભો હતો. સૂર્યપ્રતાપના વાળ હવે સહેજ સફેદ થવા લાગ્યા હતા, પણ તેમનું શરીર હજુ પણ કોઈ વજ્ર જેવું મજબૂત હતું. તેમના ખભા પર પડેલા અસંખ્ય ઘાના નિશાન એ વાતની સાક્ષી પૂરતા હતા કે આ સામ્રાજ્યને ઉભું કરવા માટે તેમણે કેટલું રુધિર વહાવ્યું છે.
"ચંદ્ર," સૂર્યપ્રતાપે ધીમેથી કહ્યું, "આજે નગરની રોશની જોઈને મને તક્ષશિલાના એ દિવસો યાદ આવે છે, જ્યારે આપણે ભૂખ્યા પેટે માટી પર સૂતા હતા અને આચાર્ય ચાણક્ય આપણને રાષ્ટ્રના સપના જોતા શીખવતા હતા. આજે એ સપનું હકીકત છે. તું વિશ્વનો સૌથી શક્તિશાળી સમ્રાટ છે."
ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યે નીચે વહેતી ગંગા તરફ જોતા કહ્યું, "મોટા ભાઈ, શક્તિ શું છે? હજારો યુદ્ધો જીત્યા પછી પણ આજે મને સમજાય છે કે અસલી વિજય તલવારથી નહીં, પણ ત્યાગથી મળે છે. આ ભવ્ય મહેલો, આ સત્તા, આ હીરા-ઝવેરાત... આ બધું જ પ્રજાનું છે. મેં તો માત્ર એક રક્ષક તરીકેની ફરજ નિભાવી છે. પણ હવે મારું મન આ શસ્ત્રો અને રક્તપાતથી થાકી ગયું છે."
બરાબર એ જ સમયે, આચાર્ય ચાણક્યના પગરખાંનો અવાજ સંભળાયો. આચાર્ય હવે વૃદ્ધ થયા હતા, પણ તેમની આંખોની ચમક હજુ પણ એવી જ તીક્ષ્ણ હતી જેવી મગધના દરબારમાં પ્રતિજ્ઞા લેતી વખતે હતી. તેમણે બંને ભાઈઓ પાસે આવીને કહ્યું, "ચંદ્રગુપ્ત, તારા મનનો દ્વંદ્વ હું સમજી શકું છું. જ્યારે રાજાના હૃદયમાં વૈરાગ્ય જન્મે, ત્યારે સમજવું કે તેણે પોતાનું કર્તવ્ય પૂર્ણ કર્યું છે. ભારત હવે સુરક્ષિત છે. સેલ્યુકસ હાર્યો છે, આંતરિક વિદ્રોહ શમ્યા છે અને પ્રજા સુખી છે. હવે તારે તારા આત્માના વિજય માટે પ્રસ્થાન કરવું જોઈએ."
આગામી દિવસોમાં પાટલીપુત્રના ઇતિહાસમાં સૌથી મોટો વળાંક આવ્યો. ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યે જૈન મુનિ ભદ્રબાહુના શરણમાં જઈને દીક્ષા લેવાનો નિર્ણય કર્યો. સમગ્ર રાજ્ય સ્તબ્ધ હતું. લોકો રડી રહ્યા હતા કે તેમનો પ્રિય સમ્રાટ તેમને છોડીને જઈ રહ્યો છે. રાજસભામાં ચંદ્રગુપ્તે પોતાના પુત્ર બિંદુસારના મસ્તક પર રાજતિલક કર્યું. સૂર્યપ્રતાપને બિંદુસારના વાલી અને સામ્રાજ્યના સંરક્ષક તરીકે ઘોષિત કર્યા.
ચંદ્રગુપ્તે પોતાની સુવર્ણ તલવાર સૂર્યપ્રતાપના ચરણોમાં મૂકી. "મોટા ભાઈ, આ તલવાર હવે તમારી છે. આનાથી રાષ્ટ્રનું રક્ષણ કરજો, કોઈ નિર્દોષનું લોહી ન વહે તે જોજો."
સૂર્યપ્રતાપની આંખો ભીની થઈ ગઈ. તેમણે પોતાના નાના ભાઈને ગળે લગાવ્યો. આ એ જ ભાઈ હતો જેને તેમણે જંગલોમાં બચાવ્યો હતો, જેને તક્ષશિલામાં તાલીમ આપી હતી અને જેની સાથે ખભાથી ખભો મિલાવીને ભારત જીત્યું હતું.
સુવર્ણા અને હેલનાએ પણ ભારે હૃદયે વિદાય આપી. હેલના માટે આ એક આશ્ચર્ય હતું કે દુનિયાનો સૌથી મોટો સમ્રાટ એક જ ક્ષણમાં બધું છોડીને એક સાધારણ સાધુ બની શકે છે. તેણે સુવર્ણાને પૂછ્યું, "શું ભારતની ધરતી પર સમ્રાટો આવા જ હોય છે?" સુવર્ણાએ ગર્વથી જવાબ આપ્યો, "ભારતની પરંપરા ભોગની નથી, પણ ત્યાગની છે, હેલના."
ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય ભદ્રબાહુ સાથે દક્ષિણ ભારત તરફ પ્રયાણ કરી ગયા. તેમણે કર્ણાટકના શ્રવણબેલગોલાના પહાડોમાં સાધના શરૂ કરી. ત્યાં તેમણે 'સંલેખના' વ્રત ધારણ કર્યું. દિવસો સુધી અન્ન-જળનો ત્યાગ કરીને તેઓ ધ્યાનમાં લીન રહ્યા. અંતે, એક શાંત પ્રભાતે, પક્ષીઓના કલરવ વચ્ચે, ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યના આત્માએ દેહનો ત્યાગ કર્યો. ભારતનો પ્રથમ ચક્રવર્તી સમ્રાટ હવે ઇતિહાસ બની ગયો હતો, પણ તેના કાર્યો અમર હતા.
ચંદ્રગુપ્તના ગયા પછી, મૌર્ય સામ્રાજ્ય પર એક નવું સંકટ આવ્યું. દક્ષિણના કેટલાક પહાડી રાજ્યોએ બિંદુસારના શાસન સામે બળવો કર્યો. તેમને લાગ્યું કે ચંદ્રગુપ્ત વગર મગધ નબળું પડી ગયું છે. સૂર્યપ્રતાપ, જે અત્યારે વૃદ્ધાવસ્થાના ઉંબરે હતા, તેમણે ફરી એકવાર પોતાની જૂની તલવાર હાથમાં લીધી.
"બિંદુસાર, તું પાટલીપુત્રની રક્ષા કર. હું જઈને આ બળવાખોરોને સમજાવીશ કે મૌર્ય સિંહ હજુ પણ જાગૃત છે," સૂર્યપ્રતાપે ગર્જના કરી.
દક્ષિણના જંગલોમાં ભયાનક યુદ્ધ ખેલાયું. સૂર્યપ્રતાપે પોતાની રણનીતિથી શત્રુઓને ઘેરી લીધા. યુદ્ધના મેદાનમાં સૂર્યપ્રતાપ એવા લડ્યા કે જાણે કોઈ વીસ વર્ષનો યુવાન હોય. તેમણે એકલા હાથે સેંકડો દુશ્મનોનો સામનો કર્યો. પરંતુ, એક દગાખોર તીરે તેમની પીઠમાં ઘા કર્યો. ઘાયલ હોવા છતાં, સૂર્યપ્રતાપે દુશ્મનનો સફાયો કર્યો અને વિજયનો ધ્વજ ફરકાવ્યો.
જ્યારે વિજયી સમાચાર પાટલીપુત્ર પહોંચ્યા, ત્યારે સાથે સૂર્યપ્રતાપના અંતિમ શ્વાસના સમાચાર પણ આવ્યા. સૂર્યપ્રતાપ રણમેદાનમાં શહીદ થયા હતા. આચાર્ય ચાણક્ય પોતે તેમની અંતિમયાત્રામાં સામેલ થયા. ચાણક્યએ સૂર્યપ્રતાપના દેહ પર હાથ મૂકીને કહ્યું, "સૂર્યપ્રતાપ, તેં તારું વચન પૂરું કર્યું. ચંદ્રગુપ્ત જો રાષ્ટ્રનો આત્મા હતો, તો તું એ રાષ્ટ્રની રક્ષા કરનાર કવચ હતો. ઇતિહાસ તારું નામ સુવર્ણ અક્ષરે લખશે."
બંને ભાઈઓના ગયા પછી આચાર્ય ચાણક્ય એકલા પડી ગયા હતા. તેમણે બિંદુસારને એટલો સક્ષમ બનાવ્યો કે તે સામ્રાજ્યને સંભાળી શકે. તેમણે બિંદુસારને 'અર્થશાસ્ત્ર' અને 'નીતિશાસ્ત્ર' ના અંતિમ પાઠ ભણાવ્યા. આચાર્યએ જોયું કે હવે તેમના જીવનનું લક્ષ્ય પૂરું થયું છે. ધનનંદનો વિનાશ થયો હતો અને ભારત એક અખંડ રાષ્ટ્ર બની ગયું હતું.
એક દિવસ, કોઈને પણ કહ્યા વગર, આચાર્ય ચાણક્યએ પોતાની નાની કુટિર છોડી દીધી. તેઓ ગંગાના કિનારે ગયા અને અરણ્યમાં ગાયબ થઈ ગયા. કોઈ કહે છે કે તેમણે જંગલમાં જઈને સમાધિ લીધી, તો કોઈ કહે છે કે તેઓ ફરીથી તક્ષશિલા ચાલ્યા ગયા જેથી ત્યાં જ્ઞાનનો પ્રસાર કરી શકે. પણ આચાર્ય ચાણક્ય ક્યારેય મરતા નથી; તેમની નીતિઓ આજે પણ ભારતીય રાજનીતિ અને જીવનશૈલીમાં જીવંત છે.
વર્ષો વીતતા ગયા. બિંદુસારના શાસનકાળમાં મૌર્ય સામ્રાજ્ય વધુ સ્થિર થયું. સુવર્ણા અને હેલનાના સંસ્કારોથી મહેલમાં શાંતિ જળવાઈ રહી. આ દરમિયાન બિંદુસારનો પુત્ર, 'અશોક', મોટો થઈ રહ્યો હતો. અશોકની આંખોમાં એ જ તેજ હતું જે ચંદ્રગુપ્તમાં હતું અને તેના કાંડામાં એ જ શક્તિ હતી જે સૂર્યપ્રતાપમાં હતી.
આ નવલકથાનો અંત એક એવા બિંદુ પર થાય છે જ્યાં આખું ભારત એક મજબૂત રાષ્ટ્ર છે. તક્ષશિલાના પુસ્તકાલયોમાં હવે ચંદ્રગુપ્ત અને સૂર્યપ્રતાપની વીરગાથાઓ ભણાવવામાં આવે છે. વિદ્યાર્થીઓ આચાર્ય ચાણક્યની પ્રતિમા સામે નમીને પ્રતિજ્ઞા લે છે કે તેઓ પણ રાષ્ટ્ર માટે પોતાનું સર્વસ્વ ન્યોછાવર કરશે.
ભારતવર્ષ જે નાના નાના ટુકડાઓમાં વહેંચાયેલું હતું, તે હવે હિમાલયથી સમુદ્ર સુધી એક છે. વિદેશી શક્તિઓ હવે સિંધુ નદી ઓળંગતા પહેલા દસ વાર વિચાર કરે છે. બજારોમાં સમૃદ્ધિ છે, ખેતરોમાં હરિયાળી છે અને દરેક નાગરિકના મનમાં સુરક્ષાની ભાવના છે. આ તે જ રાષ્ટ્ર છે જેનું સ્વપ્ન તક્ષશિલાની એ રાત્રે એક ગરીબ બ્રાહ્મણે જોયું હતું અને બે અનાથ ભાઈઓએ તેને પૂરું કર્યું હતું.
ઇતિહાસના પાનાઓ પર હજારો રાજાઓ આવ્યા અને ગયા, પણ ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય અને સૂર્યપ્રતાપનું નામ હંમેશા વિશિષ્ટ રહેશે. કારણ કે તેમણે માત્ર જમીન નથી જીતી, પણ વિખરાયેલા ભારતને એક 'વિચાર' આપ્યો છે. અખંડ ભારતનો એ વિચાર આજે પણ આપણા હૃદયમાં જીવંત છે.
જ્યારે પણ આકાશમાં ચંદ્ર અને સૂર્ય એકસાથે દેખાય છે (સૂર્યાસ્ત સમયે), ત્યારે પાટલીપુત્રના લોકો આજે પણ યાદ કરે છે કે એક સમયે આ ધરતી પર એવા બે ભાઈઓ હતા—એક શીતળ ચંદ્ર જેવો ન્યાયપ્રિય અને બીજો પ્રચંડ સૂર્ય જેવો પરાક્રમી. અને તેમની પાછળ ઊભા હતા આચાર્ય ચાણક્ય, જેમના એક ઈશારે ઇતિહાસની ગતિ બદલાઈ જતી હતી.
તક્ષશિલાની એ જ્ઞાનની નગરી આજે પણ આપણને પોકારીને કહી રહી છે: "જ્યાં સુધી જ્ઞાન અને વીરતાનો સંગમ છે, ત્યાં સુધી ભારત અજેય છે."
-------------------------------------------------------------
આ નવલકથા અહીં પૂર્ણ થાય છે. આશા છે કે ચંદ્રગુપ્ત, સૂર્યપ્રતાપ અને આચાર્ય ચાણક્યની આ યાત્રા આપના હૃદયને સ્પર્શી ગઈ હશે. અખંડ ભારતની આ ગાથા આપણને હંમેશા પ્રેરણા આપતી રહેશે.
સમાપ્ત
