પાટલીપુત્રના વિજયદ્વારથી જ્યારે મૌર્ય સેનાએ પ્રસ્થાન કર્યું, ત્યારે આખું નગર જયઘોષથી ગાજી ઉઠ્યું હતું. હજારો હાથીઓના ગળામાં બાંધેલા વિશાળ ઘંટનો અવાજ હવામાં એક ગજબનું કંપન પેદા કરતો હતો. સમ્રાટ ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય પોતાના શ્વેત અશ્વ પર સવાર હતા, તેમના મસ્તક પર સુવર્ણ મુકુટ સૂર્યના કિરણોમાં ચમકી રહ્યો હતો, પણ તેમની આંખોમાં તેજ મુકુટ કરતા પણ વધુ પ્રખર હતું. તેમની બિલકુલ જમણી બાજુએ મહાસેનાપતિ સૂર્યપ્રતાપ પોતાના વિરાટ કદ અને મજબૂત ખભા પર મૌર્ય સામ્રાજ્યનો ભાર વેંઢારી રહ્યા હોય તેમ ગર્વથી ચાલી રહ્યા હતા.
સૂર્યપ્રતાપની તલવાર મ્યાનમાં હતી, પણ તેમની આંગળીઓ વારંવાર તેની મૂઠ પર જતી હતી, જે તેમના યુદ્ધ માટેના ઉત્સાહનો સંકેત હતો. આ બંને ભાઈઓ અત્યારે માત્ર મગધના રક્ષકો નહોતા, પણ આખા આર્યાવર્તની અસ્મિતાના પ્રતીક હતા.
સેલ્યુકસ નિકેટર સિંધુ નદીના પશ્ચિમ કાંઠે પોતાની છાવણી નાખીને બેઠો હતો. તેણે સિકંદર સાથે રહીને અડધી દુનિયા જીતી હતી, એટલે તેનો અહંકાર આસમાને હતો. તેણે પર્શિયા અને બેબીલોન જીત્યા પછી એવું માન્યું હતું કે ભારત જીતવું એ તેના માટે માત્ર એક રમત છે. તેણે પોતાની છાવણીમાં ગ્રીક શિલ્પકળા અને સુખ-સુવિધાઓ ગોઠવી હતી, પણ તેને અહેસાસ નહોતો કે જે ગંગાના મેદાનમાંથી ચંદ્રગુપ્ત આવી રહ્યો છે, ત્યાંની માટીમાં હવે લોહી અને બલિદાનની ગંધ ભળેલી છે.
રુદ્રમણિ, જે હજુ પણ સેલ્યુકસની આસપાસ ભમતો હતો, તે સતત ઝેર ઓકી રહ્યો હતો. તેણે સેલ્યુકસને સમજાવ્યું હતું કે ભારતીય સેનામાં હાથીઓ જ તેમની સૌથી મોટી તાકાત છે અને જો અગ્નિથી તેમને ડરાવવામાં આવે, તો તે સેના પોતાની જ જાળમાં ફસાઈ જશે. સેલ્યુકસે આ સાંભળીને ગ્રીક 'ફેલેન્ક્સ' (Phalanx) વ્યુહરચના તૈયાર કરી હતી, જેમાં સૈનિકો લાંબી બરછીઓ સાથે એકબીજાની અત્યંત નજીક રહીને અભેદ્ય દીવાલ જેવી રચના બનાવતા.
પરંતુ આચાર્ય ચાણક્યએ પાટલીપુત્રમાં બેઠા બેઠા જે રમત રમી હતી, તે સેલ્યુકસની કલ્પના બહાર હતી.
ચંદ્રગુપ્ત અને સૂર્યપ્રતાપ જ્યારે સિંધુના તટ પર પહોંચ્યા, ત્યારે તેમણે સીધું આક્રમણ કરવાને બદલે સેનાને વિખેરી નાખી. સૂર્યપ્રતાપે અડધા સૈન્ય સાથે રાત્રિના અંધકારમાં પહાડોના ગુપ્ત માર્ગો પકડ્યા, જ્યારે ચંદ્રગુપ્ત નદીના કિનારે રેતીના ઢગલાઓ વચ્ચે પોતાની છાવણી નાખી. યુદ્ધની શરૂઆત થઈ ત્યારે આકાશ ધનુષમાંથી છૂટેલા તીરોથી ઢંકાઈ ગયું હતું. સેલ્યુકસે જોયું કે મૌર્ય હાથીઓ ધીમે ધીમે આગળ વધી રહ્યા છે, તેણે તરત જ અગ્નિગોળા ફેંકતા યંત્રો શરૂ કરવાનો આદેશ આપ્યો.
ગ્રીક સૈનિકોને લાગ્યું કે હાથીઓ પાછા ભાગશે, પણ ચંદ્રગુપ્તની તાલીમ અલગ હતી. હાથીઓના શરીર પર લોખંડના એવા કવચ હતા જે અગ્નિથી સુરક્ષિત હતા અને તેમના કાનમાં ભરાવેલા રૂને કારણે તેઓ અવાજથી ભડક્યા નહીં. ઉલટું, સૂર્યપ્રતાપે પહાડોની ઉપરથી એવા પથ્થરો અને સળગતા લાકડાઓ નીચે ફેંક્યા કે સેલ્યુકસના પુરવઠાના રથો સળગી ઉઠ્યા.
મેદાનમાં ધૂળની એવી ડમરીઓ ઉડી કે મિત્ર અને શત્રુ વચ્ચેનો ભેદ પારખવો મુશ્કેલ હતો. આ અફરાતફરી વચ્ચે ચંદ્રગુપ્ત અને રુદ્રમણિ સામસામે આવી ગયા. રુદ્રમણિના ચહેરા પર ગદ્દારીનું અટ્ટહાસ્ય હતું. તેણે પોતાની લાંબી તલવાર હવામાં વીંઝી અને ચંદ્રગુપ્ત પર હુમલો કર્યો. ચંદ્રગુપ્તે અત્યંત ચપળતાથી એ વારને પોતાની ઢાલ પર ઝીલ્યો. તલવારોનો ટકરાવ વીજળીના કડાકા જેવો ગુંજ્યો. ચંદ્રગુપ્તે જોયું કે રુદ્રમણિ ફરીથી છળ કરવા માટે પોતાની કમરમાંથી ઝેરીલી કટાર કાઢી રહ્યો છે. તે પહેલા જ ચંદ્રગુપ્તે રુદ્રમણિના કાંડા પર એવો પ્રહાર કર્યો કે કટાર રેતીમાં પડી ગઈ. બીજા જ ક્ષણે ચંદ્રગુપ્તની તલવાર રુદ્રમણિની છાતીને આરપાર વીંધી ગઈ. ગદ્દાર રુદ્રમણિના અંતિમ શબ્દો ગળામાં જ અટકી ગયા અને તેનું શરીર સિંધુ નદીના લાલ થતા પાણીમાં ખાબક્યું. તેના મૃત્યુ સાથે મૌર્ય વંશના માર્ગમાં રહેલો વર્ષો જૂનો કાંટો હંમેશ માટે દૂર થયો.
બીજી તરફ સૂર્યપ્રતાપ ગ્રીક સેનાના મધ્ય ભાગમાં કાળ બનીને તૂટી પડ્યા હતા. તેમની પટ્ટા-તલવાર જે દિશામાં ફરતી, ત્યાં ગ્રીક સૈનિકોના અંગો હવામાં ઉછળતા હતા. સૂર્યપ્રતાપની પ્રચંડ શક્તિ જોઈને સેલ્યુકસના અંગરક્ષકો પણ પાછા હટવા લાગ્યા. સેલ્યુકસને સમજાયું કે આ કોઈ સામાન્ય બળવો નથી, પણ એક શક્તિશાળી રાષ્ટ્રનો ઉદય છે. મૌર્ય સૈનિકોએ ગ્રીક સૈન્યને ચારે બાજુથી ઘેરી લીધું હતું. આચાર્ય ચાણક્યની નીતિ મુજબ, દુશ્મનને એટલો ભીંસમાં લેવો કે તેની પાસે શરણાગતિ સિવાય કોઈ રસ્તો ના રહે. યુદ્ધના અંતિમ પ્રહરે સેલ્યુકસે સફેદ ધ્વજ ફરકાવ્યો. આ દ્રશ્ય ઐતિહાસિક હતું; જે ગ્રીકોએ અડધી દુનિયાને પરાજિત કરી હતી, તેઓ આજે એક ભારતીય સમ્રાટની સામે નતમસ્તક હતા.
યુદ્ધના મેદાનમાં સંધિની ચર્ચાઓ શરૂ થઈ. ચંદ્રગુપ્ત અને સૂર્યપ્રતાપ વિજયી મુદ્રામાં સેલ્યુકસની સામે ઊભા હતા. સેલ્યુકસ નિકેટરે શસ્ત્રો નીચે મૂક્યા અને સ્વીકાર્યું કે ભારત પર વિજય મેળવવો અશક્ય છે. આચાર્ય ચાણક્યના સૂચન મુજબ ચંદ્રગુપ્તે એક ઉદાર પણ મુત્સદ્દીગીરીથી ભરેલી સંધિનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો. આ સંધિએ ભારતનો નકશો બદલી નાખ્યો. સેલ્યુકસે હિરાત, કંદહાર અને બલુચિસ્તાન જેવા વિશાળ પ્રદેશો મૌર્ય સામ્રાજ્યને સોંપી દીધા. બદલામાં ચંદ્રગુપ્તે પશ્ચિમી સીમાઓને કાયમી સુરક્ષિત કરવા માટે સેલ્યુકસની પુત્રી હેલના સાથે લગ્ન કરવાનો પ્રસ્તાવ સ્વીકાર્યો. આ માત્ર લગ્ન નહોતા, પણ બે સંસ્કૃતિઓનું મિલન અને રાજકીય સ્થિરતાની ગેરંટી હતી. ચંદ્રગુપ્તે ઉદારતા બતાવીને સેલ્યુકસને ૫૦૦ યુદ્ધ હાથીઓ ભેટમાં આપ્યા, જે સેલ્યુકસને તેની પશ્ચિમી સીમાઓ બચાવવામાં મદદરૂપ થવાના હતા.
જ્યારે વિજયી સેના પાટલીપુત્ર પાછી ફરી, ત્યારે સમગ્ર નગર ફૂલોથી ઢંકાઈ ગયું હતું. સુવર્ણા અને અન્ય રાજમાતાઓએ આરતી ઉતારીને બંને ભાઈઓનું સ્વાગત કર્યું. હેલનાએ જ્યારે પ્રથમવાર ભારતીય ધરતી પર પગ મૂક્યો, ત્યારે તેને અહીંની ભવ્યતા અને સંસ્કારો જોઈને નવાઈ લાગી. આચાર્ય ચાણક્યએ રાજદરબારમાં ગર્જના કરી કે આજથી ભારતની સીમાઓ હિન્દુકુશ પર્વતમાળા સુધી વિસ્તરી છે.
અખંડ ભારતનું સપનું હવે હકીકત બની ચૂક્યું હતું. ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય હવે માત્ર મગધના રાજા નહોતા, પણ તેઓ પ્રથમ ભારતીય ચક્રવર્તી સમ્રાટ હતા. સૂર્યપ્રતાપે ગર્વથી પોતાના નાના ભાઈના સિંહાસન સામે પોતાની તલવાર ઝુકાવી, જે એ વાતનો પુરાવો હતો કે જ્યાં સુધી ભાઈઓનો સાથ અને ગુરુનું માર્ગદર્શન છે, ત્યાં સુધી આ અખંડ ભારત અજેય છે.
મૌર્ય સામ્રાજ્યનો આ વિજય માત્ર લશ્કરી તાકાતનો નહોતો, પણ સત્ય અને ન્યાયનો હતો. આચાર્ય ચાણક્યએ ચંદ્રગુપ્તને કહ્યું કે રાજાએ ક્યારેય વિજયના નશામાં ચૂર ના થવું જોઈએ, કારણ કે સાચું શાસન તો હવે શરૂ થાય છે—પ્રજાના કલ્યાણનું શાસન. ચંદ્રગુપ્તે પ્રતિજ્ઞા લીધી કે તે એક એવા ભારતનું નિર્માણ કરશે જ્યાં વિદ્યા અને વીરતાનો સંગમ હોય.
પાટલીપુત્રની બજારોમાં ફરીથી ધમધમાટ શરૂ થયો, ગ્રીક અને ભારતીય વેપારીઓ એકબીજા સાથે વહેવાર કરવા લાગ્યા, અને તક્ષશિલાના જ્ઞાનની જ્યોત હવે મગધના મહેલોમાં પણ પ્રકાશ ફેલાવવા લાગી. આ એક એવા યુગની શરૂઆત હતી જેણે ભારતને સુવર્ણ પંખી બનાવવાનો માર્ગ પ્રશસ્ત કર્યો.
