नागवंशीय राजे आणि महार समाज
महार हे प्राचीन नाग लोकांचे/ वंशाचे वंशज आहेत, असा एक प्रमुख सिद्धांत आहे.
१. ऐतिहासिक आणि सामाजिक पुरावे
मूळ रहिवासी आणि शासकः काही इतिहासकारांच्या मते, महार हे महाराष्ट्राचे (प्राचीन महारट्ठ) मूळ रहिवासी (भूमिपुत्र) आणि एकेकाळी राज्यकर्ते होते.
नाग उपाधीः प्राचीन नाग लोक आणि राजे त्यांच्या नावापुढे 'नाग' ही उपाधी लावत असत.
मध्ययुगीन काळात, महारांमध्ये त्यांच्या नावापुढे 'नाक' हा शब्द वापरण्याची परंपरा होती (उदा. यशनाक, रामनाक, सिदनाक). अनेक विद्वानांच्या मते, हा 'नाक' हा शब्द 'नाग' शब्दाचाच अपभ्रंश (बदललेले रूप) आहे.
लेण्यांमधील उल्लेखः महाराष्ट्रातील प्राचीन बौद्ध लेण्यांच्या (उदा. कार्ला, कान्हेरी) शिलालेखांमध्ये 'नाक' उपाधी असलेल्या व्यक्तींचा उल्लेख आढळतो, या व्यक्ती बौद्ध धर्माला मोठ्या प्रमाणात दानधर्म करणाऱ्या होत्या. काही विद्वानांच्या मते, हे लोक महार समाजाचे पूर्वज होते.
आजची ओळखः महाराष्ट्रासह आंध्रप्रदेश, मध्यप्रदेश, कर्नाटक आणि गुजरातमध्येही महार समाज आजही स्वतःला नागवंशीय किंवा सोमवंशीय मानतो.
नागपूजाः अनेक महार (आजचे बौद्ध) आजही नागाला आपले दैवत मानून त्याची पूजा करतात, जे त्यांच्या नागवंशाशी जोडलेल्या मूळ संस्कृतीचे प्रतीक आहे.
२. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे मत
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी 'अस्पृश्य मूळचे कोण?' (Who Were the Untouchables?) या आपल्या ग्रंथात आणि अनेक भाषणांमध्ये हा सिद्धांत प्रामुख्याने मांडला आहेः
नाग लोकः नाग हे मूळचे अनार्य (Non-Aryan) लोक होते आणि त्यांची संस्कृती उच्च दर्जाची होती. भारतातील अनेक राजघराण्यांशी (उदा. वाकाटक, पल्लव, गुप्त) त्यांचे वैवाहिक संबंध होते.
बौद्ध धर्म स्वीकारः नाग लोकांनी बौद्ध धम्माचा स्वीकार केला होता. त्यामुळे त्यांनी वैदिक संस्कृतीचा आणि आर्यांच्या देवतेचा (उदा. इंद्राचा विरोधी 'अहिवित्त' नागदेव) विरोध केला.
अस्पृश्यताः बौद्ध धर्म स्वीकारल्यामुळे आणि वैदिक संस्कृतीला विरोध केल्यामुळे नाग लोकांना समाजाने बहिष्कृत केले आणि कालांतराने त्यांना अस्पृश्य बनवले गेले. याच नागवंशीय लोकांना महाराष्ट्रात 'महार' या नावाने ओळखले जाऊ लागले.
महाराष्ट्राशी संबंध
महार समाजाचा नागवंशाशी जोडला गेलेला हा इतिहास महाराष्ट्र या प्रदेशाच्या नावाशी देखील जोडला जातोः
'महारट्ठ' (Maha-Ratta): काही विद्वानांनुसार, महार लोकांच्या मोठ्या संख्येमुळे किंवा त्यांचे तत्कालीन राजकीय, प्रशासकीय महत्त्व (गावप्रमुख, वेसकर म्हणून) यामुळे या प्रदेशाला 'महार-राष्ट्र' किंवा 'महारट्ठ' असे नाव पडले आणि यातूनच महाराष्ट्र हे नाव रूढ झाले.
थोडक्यात, अनेक ऐतिहासिक आणि सामाजिक सिद्धांतानुसार, महार समाज हा प्राचीन नागवंशीय राजांचा व लोकांचा वंशज आहे आणि या संबंधामुळेच त्यांची मूळ ओळख आणि बौद्ध धर्माचा स्वीकार स्पष्ट होतो.
अक्षय सावंत
