गावाच्या शेवटच्या टोकाला एक साधी, पण खोल विहीर होती. विहिरीभोवती वडाची सावली आणि शेजारीच जुनी शाळा होती. ही शाळा म्हणजे गावाचा जीव. आणि त्या शाळेचा आत्मा होते गुरुजी – रामकाका.
रामकाका म्हणजे चालतं बोलतं विद्यापीठ होतं. त्यांनी पन्नास वर्षं मुलांना शिकवलं होतं. त्यांचा आवाज धीमा पण प्रभावी, त्यांचं बोलणं थेट मनाला भिडणारं, आणि त्यांचा अनुभव म्हणजे विद्यार्थ्यांसाठी खजिना होता. ते म्हणायचे, "शिकवणं म्हणजे फक्त पुस्तकं वाचवणं नाही, तर जीवन शिकवणं होय."
शाळेच्या प्रत्येक वर्गात त्यांच्या शिकवण्याचा प्रभाव होता. पण त्यांचं विशेष प्रेम होतं – शिवावर.
शिवा होता एक गरीब शेतकऱ्याचा मुलगा. त्याच्या अंगात जिद्द होती, डोळ्यांत तेज आणि मनात अपार कुतूहल. त्याचं घर लांब, शाळेपासून तीन किलोमीटर दूर. पण तो रोज वेळेआधी शाळेत यायचा. कधीच उशीर नाही, कधीच अनुपस्थित नाही. त्याने कधी वह्यांची तक्रार केली नाही, ना कधी पेन्सिलच्या कमतरतेची. त्याच्या सगळ्या गरजा पूर्ण व्हायच्या गुरुजींच्या प्रेमातून आणि स्वतःच्या चिकाटीमधून.
एकदा, विहिरीच्या काठावर बसून गुरुजी शिकवत असताना शिवाने विचारलं,
“गुरुजी, तुम्ही नेहमी सांगता शिक्षक म्हणजे विहीर… पण विहीर काय देतं?”
गुरुजी थोडं हसले, “बाळा, विहीर स्वतःहून काही देत नाही. ती फक्त साठवते. त्या विहिरीतून जो पाणी काढतो, त्याला शितलता मिळते, समाधान मिळतं, आणि तहान भागते.”
शिवा पुन्हा विचारतो, “मग आम्ही काय?”
गुरुजी उत्तरले, “विद्यार्थी म्हणजे पोहरा. जो जितका खोल जाईल, जितका प्रयत्न करेल, तो तितकं पाणी घेऊन येईल.”
हा संवाद शिवाच्या मनात खोलवर घर करून राहिला. त्याने ठरवलं की आपण फक्त ज्ञान घेणार नाही, तर त्यात खोल जाऊन अर्थ शोधणार.
वर्षं सरली. शाळेत बदल झाले. सरकारच्या नव्या योजना, डिजिटल शिक्षण, नव्या पद्धतींनी शिकवणं सुरू झालं. गावातही एक खासगी शाळा आली. रंगीत युनिफॉर्म, एसी वर्ग, प्रोजेक्टर… आणि जाहिरातींनी भरलेली भिंती.
गावातले अनेक पालक आकर्षित झाले. त्यांना वाटलं – "इथेच खरी शाळा आहे." काही शिक्षकही त्या शाळेकडे वळले. शिवा, जो आता दहावीत होता, त्यालाही तिथे प्रवेश मिळाला. सुरुवातीला सगळं नवीन वाटलं – चमकदार, आकर्षक. पण हळूहळू त्याला जाणवू लागलं, की ज्ञानाची खोली हरवते आहे. वर्गात विचारण्याची मुभा नाही, सगळी शिकवणी फॉर्म्युला प्रमाणे, आणि शिक्षक फक्त अभ्यासक्रम संपवण्यासाठी धडपडत होते.
एके दिवशी सुट्टीत तो पुन्हा जुन्या शाळेत गेला. विहिरीकाठी गुरुजी झोपले होते, थकलेले, पण चेहरा शांत. शिवा त्यांच्या पायाशी बसला.
“गुरुजी, तिथे विहीर नाही… आणि आमचे पोहरे उथळ झालेत.”
गुरुजी डोळे उघडत म्हणाले, “जिथे विचार नाही, तिथे ज्ञान टिकत नाही. पाणी असलं तरी पोहरा जर कमकुवत असेल, तर ते कधीच वर येत नाही.”
शिवाला जाणवून गेलं – खरं शिक्षण हे साधेपणात आहे, विचारात आहे, अनुभवात आहे. त्या दिवशी त्याने ठरवलं – परत जुन्याच शाळेत शिकायचं. आता मात्र तो विद्यार्थ्यांसोबत शिकवणारा झाला होता.
शिवाने दहावीची परीक्षा गावात पहिल्या क्रमांकाने उत्तीर्ण केली. त्याच्या यशाचं श्रेय त्याने गुरुजींना दिलं. “गुरुजी, तुमच्यामुळे मी पाणी शोधलं. पण अजून तहान आहे.”
गुरुजींच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू ओघळले. “शिवा, ज्या माणसाला तहान असते, तोच पुढे जाऊ शकतो. पाणी मिळालं की बसणं हे शिक्षण नाही, तहान कायम ठेवणं हे खरे शिक्षण आहे.”
शिवा पुढे शिक्षक बनला. शहरात, एका शाळेत तो शिकवू लागला. पण दर उन्हाळी सुट्टीत तो गावात यायचा. गुरुजी आता खूप म्हातारे झाले होते, शरीर थकलं होतं, पण त्यांचा विचार आजही तितकाच ताजा होता.
गुरुजींना शेवटच्या काळात शिवाने विचारलं, “गुरुजी, तुमच्या ज्ञानाची विहीर आता कोणी सांभाळेल?”
गुरुजी म्हणाले, “ती विहीर आता तुझ्यात आहे, शिवा. तूच विहीर आहेस… आणि तुझ्या विद्यार्थ्यांचे पोहरे तुझ्या ज्ञानावर अवलंबून आहेत.”
त्या दिवशी गुरुजींचा शेवटचा श्वास घेतला गेला, पण त्यांनी मागे ठेवलं एक विचारांचं पाणी – शाश्वत, निर्मळ आणि अनंत.
आज त्या शाळेच्या गेटवर एक फलक आहे – “शिवा गुरुजींची ज्ञानविहीर”. विहिरीजवळ एक लहान सभामंडप आहे. तिथं दर रविवारी गावातील मुले गोळा होतात. तिथे आज ना पाठांतर चालतं, ना परीक्षेचं टेन्शन… तिथे चालतो विचारांचा प्रवाह. प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या हाती एक पोहरा असतो – जिज्ञासेचा, प्रयत्नांचा, आणि स्वावलंबनाचा.
कारण शिक्षक म्हणजे ज्ञानाची विहीर असतो… आणि विद्यार्थ्यांनी पोहरा बनवून त्यातून किती पाणी काढायचं, हे त्यांच्या हातात असतं.
