🎖️ પ્રકરણ ૧૪: વ્યુહરચના અને વાસ્તવિકતાનો સંગમ
સાંજનો સુવર્ણ સમય હતો. સૂર્ય ધીમે-ધીમે ક્ષિતિજમાં ઓગળી રહ્યો હતો અને આખું આકાશ કેસરીયા રંગની ભવ્ય આભાથી ઝળહળી રહ્યું હતું. યશ અને વિસ્મય બગીચાના એ જ જૂના બાંકડા પર બેઠા હતા, જ્યાં વર્ષો પહેલાં હરગોવનદાસે યશને જીવનનો મર્મ સમજાવ્યો હતો. વિસ્મયની આર્મીની વર્દી અને તેના ખભા પર ચમકતા લેફ્ટનન્ટના 'સ્ટાર્સ' જોઈને યશના મનમાં હજુ પણ એક પ્રશ્ન સતત ઘોળાઈ રહ્યો હતો.
યશે વિસ્મય તરફ ફરીને ગંભીરતાથી પૂછ્યું, "બેટા, આજે આપણે પિતા-પુત્ર નહીં પણ બે મિત્રોની જેમ વાત કરીએ. મને એ કહે કે તેં આટલી મોટી તૈયારી અમને કોઈને જાણ સુધ્ધાં થયા વગર કેવી રીતે કરી? મને તો એમ હતું કે તું એન્જિનિયરિંગના અભ્યાસમાં વ્યસ્ત છે. તેં સેનામાં જોડાવા માટેનું આખું મિશન આટલું ગુપ્ત કેવી રીતે રાખ્યું?"
વિસ્મયે પિતાના કરચલીવાળા હાથ પર પોતાનો મજબૂત હાથ મૂક્યો અને મૃદુ હાસ્ય સાથે બોલ્યો, "પપ્પા, તમે જ તો મને શીખવ્યું છે કે કોઈ પણ મોટું કામ કરવું હોય તો તેની 'બ્લુ-પ્રિન્ટ' (નકશો) પહેલા મગજમાં તૈયાર હોવી જોઈએ. મેં બસ તમારા જ શીખવાડેલા રસ્તે કામ કર્યું."
યશ હજુ પણ ઉત્સુકતાથી સાંભળી રહ્યો હતો, તેણે કહ્યું, "બેટા, મને કંઈક સમજાય એવું વિગતવાર બોલ." ત્યારે વિસ્મયે આગળ સમજાવ્યું:
"પપ્પા, જ્યારે તમે મને સિવિલ એન્જિનિયરિંગમાં એડમિશન લેવા કહ્યું, ત્યારે શરૂઆતમાં મને થોડો સંકોચ થયો હતો કારણ કે મારું લક્ષ્ય તો સેનામાં જવાનું હતું. પણ મેં સંશોધન કર્યું તો મને Technical Entry Scheme (TGC - Technical Graduate Course) વિશે જાણવા મળ્યું. મને સમજાયું કે જો હું એન્જિનિયર બનીશ, તો હું સેનામાં સીધો લેફ્ટનન્ટ (Lieutenant) તરીકે જોડાઈ શકીશ. એટલે કે તમારી ઈચ્છા પણ પૂરી થતી હતી અને મારું લક્ષ્ય પણ સચવાતું હતું."
યશ આશ્ચર્યચકિત થઈ પૂછવા લાગ્યો, "પણ તેં પરીક્ષાઓ અને ઇન્ટરવ્યુની તૈયારી ક્યારે કરી? તું તો આખો દિવસ કોલેજમાં અને સાંજ પડે મારી સાથે સાઈટ પર પ્રોજેક્ટ્સ જોવામાં વ્યસ્ત રહેતો હતો."
વિસ્મયે ખુલાસો કર્યો, "પપ્પા, તમે મને સાઈટ પર લઈ જઈને જે પાયાના કન્સેપ્ટ શીખવતા હતા—જેમ કે જમીનનું પરીક્ષણ, પુલનું માળખું મજબૂત કરવાની રીત અને વિષમ પરિસ્થિતિમાં બાંધકામના પડકારો—એ જ બધું આર્મીના SSB (Services Selection Board) ઇન્ટરવ્યુમાં પૂછવામાં આવતું હતું. જ્યારે હું તમારી સાથે સાઈટ પર ઈંટો અને સિમેન્ટની વાતો કરતો હતો, ત્યારે મારા મનમાં એ વિચાર ચાલતો હતો કે 'આ જ જ્ઞાનનો ઉપયોગ કરીને હું સરહદ પર મજબૂત બંકરો અને રસ્તાઓ કેવી રીતે બનાવીશ?'"
વિસ્મયે આગળ વધતા કહ્યું, "તમે મને એન્જિનિયર બનાવ્યો એ મારા માટે વરદાન સાબિત થયું. આર્મીને એવા એન્જિનિયરોની જરૂર હોય છે જે પહાડો અને ખીણોમાં રસ્તાઓ બનાવી શકે. એટલે જ મેં કોલેજના છેલ્લા વર્ષમાં ચુપચાપ ફોર્મ ભરી દીધું હતું. અને નવાઈની વાત તો એ છે કે એ ફોર્મ પર તમારા હસ્તાક્ષર પણ હતા! મારે કોઈ અલગ તાલીમની જરૂર ન પડી કારણ કે તમે મને સાઈટ પર પહેલેથી જ 'પ્રેક્ટિકલ એન્જિનિયર' બનાવી દીધો હતો."
યશ એકાએક ચોંકીને પૂછવા લાગ્યો, "મેં? મેં ક્યારે તને આવા કોઈ ફોર્મ પર સહી કરી આપી? આવું કદાપિ બને જ નહીં, નક્કી તારી કોઈ ભૂલ થાય છે!"
વિસ્મયે હસતા હસતા ખુલાસો કર્યો, "પપ્પા, યાદ કરો! મારા કોલેજના છેલ્લા વર્ષમાં એક સવારે તમે ઓફિસ જવા માટે ખૂબ ઉતાવળમાં હતા. ત્યારે મેં તમને ફોર્મ પર સહી કરવા વિનંતી કરી હતી. તમે કહ્યું હતું કે, 'અત્યારે હું મોડો પડું છું, અર્જન્ટ મિટિંગ છે, સાંજે કરી દઈશ.' પણ મેં જ્યારે કહ્યું કે પપ્પા આજે જ આનો છેલ્લો દિવસ છે, ત્યારે તમે ફટાક દઈને ફોર્મ હાથમાં લીધું અને સહી કરી દીધી. મેં તમને કહ્યું પણ હતું કે એકવાર જોઈ તો લો! ત્યારે તમે ઉતાવળમાં જ એટલું બોલ્યા હતા કે, 'બેટા, તારા અભ્યાસ અને કરિયર માટે તું જે કંઈ પણ કરી રહ્યો હોય, તે તારી સમજ પ્રમાણે યોગ્ય જ હશે. મને તારા પર સંપૂર્ણ વિશ્વાસ છે.' એ સહી આર્મી ટેકનિકલ એન્ટ્રીના ફોર્મ પર હતી!"
યશ તો ખરેખર માથું ખંજવાળવા લાગ્યો અને પછી સ્મિત સાથે વિચાર્યું કે ચાલો, એમાં પણ કોઈ કુદરતનો સંકેત જ હશે.
બગીચાના શાંત વાતાવરણમાં સંવાદ આગળ વધ્યો. યશ હજુ પણ એન્જિનિયરિંગ અને આર્મીના આ સમન્વયને સમજવાની કોશિશ કરી રહ્યો હતો. વિસ્મયે પિતાની મૂંઝવણ જોઈ ફરી ગંભીરતાથી વાત શરૂ કરી:
"પપ્પા, તમે હંમેશાં કહ્યું છે કે દેશની પ્રગતિ તેના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર નિર્ભર છે. તમે અહીં રહીને પ્રમાણિકતા અને નીતિ સાથે મજબૂત ઈમારતો ચણીને દેશના વિકાસમાં યોગદાન આપી રહ્યા છો. બસ, એ જ રીતે સેનામાં જવાનો અર્થ માત્ર સરહદ પર લડાઈ કરવી એવો જ નથી હોતો."
વિસ્મયે આગળ સમજાવ્યું, "સેનાને પણ હોશિયાર, કર્તવ્યનિષ્ઠ અને સક્ષમ ઇજનેરોની તેટલી જ જરૂર છે. દેશની સુરક્ષા અર્થે સરહદો પર મજબૂત બંકરો, વ્યૂહાત્મક પુલો અને સૈનિકો માટે સુરક્ષિત આવાસો બનાવવા માટે એન્જિનિયરિંગનું કૌશલ્ય અનિવાર્ય છે. ખાસ કરીને કટોકટીના સમયે, જ્યારે યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ હોય, ત્યારે દુર્ગમ પહાડોમાં પણ સેના સુધી સામગ્રી અને શસ્ત્રો ઝડપથી પહોંચી શકે તેવા માર્ગોનું નિર્માણ કરવું એ એક મોટી જવાબદારી છે."
વિસ્મયે થોડા ગર્વ સાથે ઉમેર્યું, "પપ્પા, જે રીતે તમે શહેરોમાં વિકાસના રસ્તાઓ કંડાર્યા છે, હું સરહદો પર રક્ષણના માર્ગો બનાવવા માંગું છું. જો રસ્તા મજબૂત હશે, તો જ આપણી સેના દુશ્મન સુધી પહોંચી શકશે. હું ત્યાં રહીને મારી સેવા આપવા માંગું છું. તમારી શીખવેલી ઇજનેરી વિદ્યાનો ઉપયોગ હું ભારત માતાના રક્ષણ માટે કરવા માંગું છું. એ રીતે જોતા, તમારી ઈચ્છા અને મારું સપનું—બંને એક જ દિશામાં છે."
યશ આ સાંભળી અવાક થઈ ગયો. તેને અત્યાર સુધી એમ હતું કે વિસ્મયનું જ્ઞાન વેડફાઈ જશે, પણ આજે તેને સમજાયું કે વિસ્મયે તો તેના જ્ઞાનને રાષ્ટ્ર સેવા માટેના એક શક્તિશાળી સાધનમાં ફેરવી દીધું હતું. યશની આંખોમાં હર્ષના આંસુ આવી ગયા. તેણે વિસ્મયની પીઠ થાબડતા કહ્યું:
"બેટા, તેં તો 'એક કાંકરે બે પક્ષી' માર્યા! મને એમ હતું કે હું તને બિઝનેસ શીખવાડી રહ્યો છું, પણ તું તો એ જ બિઝનેસનો ઉપયોગ સેનાનો માર્ગ મોકળો કરવા માટે કરી રહ્યો હતો. મને ગર્વ છે કે તું માત્ર એક સૈનિક જ નહીં, પણ એક 'સર્જક સૈનિક' (Engineer Officer) બનીને જઈ રહ્યો છે. તેં જે અદભૂત સંતુલન જાળવ્યું છે, તે કોઈ કુશળ એન્જિનિયર જ કરી શકે."
વિસ્મયે ગર્વથી અંતમાં ઉમેર્યું, "પપ્પા, તમારી તાલીમ વગર હું લેફ્ટનન્ટ ન બની શક્યો હોત. તમે મને જમીન સાથે જોડાયેલા રહેવાનું શીખવ્યું, અને આજે હું એ જ માતૃભૂમિની રક્ષા કરવા જઈ રહ્યો છું. હવે હું ત્યાં BRO (Border Roads Organization) માં મારું એન્જિનિયરિંગ કૌશલ્ય બતાવીશ."
