એક પ્રેમકહાણી, ધર્મપરિવર્તન, મોનાકોનો મહેલ અને બરોડા સ્ટેટની ખાલી તિજોરી! 👑💎
1943માં બરોડા (વડોદરા)ના મહારાજા પ્રતાપસિંહ ગાયકવાડની મદ્રાસના એક રેસકોર્સમાં એક પરિણીત મહિલા સાથે મુલાકાત થાય છે, અને તે મહિલા હતાં વય્યુરના જમીનદારના પત્ની સીતા દેવી.
ભારતીય સમાજમાં પહેલાં પણ એવું હતું અને આજે પણ છે કે કોઈ પરિણીત ભારતીય પુરુષ બીજી પરિણીત મહિલા સાથે રહી શકતો નથી. પરંતુ બરોડાના મહારાજા અને સીતા દેવી એકબીજાને પ્રેમ કરતા હતા, તેથી તેમણે સાથે રહેવાનું અને લગ્ન કરવાનું વિચાર્યું. આ માટે તેમણે પોતાના કાનૂની સલાહકારો સાથે વાત કરી. બંને પોતાના વકીલો સાથે ચર્ચા કરે છે અને એ પરિણામ પર આવે છે કે સીતા દેવીએ પોતાનો ધર્મ બદલીને ઈસ્લામ કબૂલ કરવો પડશે.
ત્યારબાદ સીતા દેવી ઈસ્લામ ધર્મ અંગીકાર કરે છે અને પોતાના જમીનદાર પતિને પણ ઈસ્લામ કબૂલ કરવા કહે છે. થોડા દિવસો સુધી તો જમીનદારે આ વાત પર કોઈ પ્રતિક્રિયા આપી નહીં, પરંતુ થોડા અઠવાડિયા પછી એ બંનેના છૂટાછેડા થઈ જાય છે અને સીતા દેવી મુક્ત થઈ જાય છે.
જેવા સીતા દેવીના છૂટાછેડા થાય છે, કે તરત જ તેઓ આર્ય સમાજના રીતિ-રિવાજ મુજબ ફરીથી હિન્દુ ધર્મમાં પાછા આવી જાય છે. અને પછી સીતા દેવી તથા બરોડાના મહારાજાના લગ્ન થાય છે. બરોડાના મહારાજાના આ બીજાં લગ્ન હતા; આ પહેલાં પણ તેમનાં લગ્ન થઈ ચૂક્યાં હતાં અને પહેલી પત્નીથી તેમને ચાર બાળકો હતાં.
આ બધો ડ્રામા દૂર બેઠેલા અંગ્રેજો જોઈ રહ્યા હતા અને તેઓ જાણતા હતા કે ભારતીય રાજાઓ કેટલા અણધાર્યા હોય છે. ત્યારબાદ ભારતના વાઇસરોયે બરોડાના મહારાજાને સમન મોકલ્યું. વાઇસરોયે મહારાજાને કહ્યું કે બરોડા સ્ટેટના કાયદા મુજબ, પહેલી પત્ની હયાત હોય ત્યાં સુધી તેઓ બીજાં લગ્ન કરી શકે નહીં. આ કાયદો પ્રતાપસિંહના દાદા મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડે બનાવ્યો હતો કે પહેલી પત્નીના જીવતેજીવ બીજાં લગ્ન ન થઈ શકે, પહેલી પત્નીનું અવસાન થાય ત્યારે જ બીજાં લગ્ન કરી શકાય.
વાઇસરોયે મહારાજાને કહ્યું કે તમે કાયદો તોડ્યો છે. ત્યારે મહારાજાએ જવાબ આપ્યો:
"જ્યારે મેં સીતા દેવી સાથે લગ્ન કર્યા, ત્યારે તેઓ એક પુખ્ત વયના હિન્દુ મહિલા હતા અને કોઈની સાથે જોડાયેલા નહોતા તેથી હું કોઈ કાયદો તોડી રહ્યો નથી. અને રહી વાત બરોડા સ્ટેટના કાયદાની, તો મેં એમની સાથે લગ્ન બરોડામાં જ કર્યા છે, તેથી બરોડાનો મહારાજા હોવાના નાતે હું મારી જાતને આ કાયદામાંથી મુક્ત કરું છું."
વાઇસરોયે પોતાના કાનૂની સલાહકાર સાથે વાત કરી તો તેમણે કહ્યું કે મહારાજા સાચું કહી રહ્યા છે, તેઓ ચાહે તો આવું કરી શકે છે. બ્રિટિશ સરકાર આ બાબતે કંઈ કરી શકે તેમ નહોતી, પરંતુ તેમણે એક કામ જરૂર કર્યું—તેમણે મહારાણી સીતા દેવીને 'હર હાઇનેસ' (Her Highness) નો ઈલકાબ આપવાની મનાઈ કરી દીધી. પરંતુ તેનાથી બરોડાના મહારાજા અને સીતા દેવીને કોઈ ફરક ન પડ્યો.
જ્યારે પણ બરોડામાં કોઈ સત્તાવાર કાર્યક્રમ યોજાતો અને બ્રિટિશ અધિકારીઓ ત્યાં આવતા, ત્યારે જેવી મહારાણી સીતા દેવીની એન્ટ્રી થતી કે તરત જ બ્રિટિશ અધિકારીઓ કાર્યક્રમ છોડીને ચાલ્યા જતા હતા.
1946માં જ્યારે બીજું વિશ્વયુદ્ધ સમાપ્ત થયું, ત્યારે મહારાજા અને મહારાણીએ યુરોપ જવાનું વિચાર્યું. તેઓ મોનાકો પહોંચ્યા. બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન મોનાકો જ એક એવી જગ્યા હતી જે યુદ્ધના હુમલાઓથી બચેલી હતી. આ દંપતી મોનાકો પહોંચીને ત્યાં એક ખૂબ જ આલીશાન મહેલ ખરીદે છે.
જ્યારે બરોડાના મહારાજા ભારતથી યુરોપ જવા નીકળ્યા, ત્યારે પોતાની તિજોરીમાંથી ઘણી કિંમતી ચીજો સાથે લઈ ગયા હતા—જેમ કે દાગીના, હીરા, પન્ના , મોતીની શેતરંજી અને બીજી અસંખ્ય મોંઘી વસ્તુઓ. બરોડાના મહારાજા હોવાને નાતે કોઈએ તેમને એવો પ્રશ્ન પણ ન પૂછ્યો કે તમે આ બધો ખજાનો યુરોપ કેમ લઈ જઈ રહ્યા છો. એ સમયે બરોડા સ્ટેટનો ખજાનો દુનિયાના સૌથી મોંઘા ખજાનાઓમાંથી એક હતો અને મહારાજા પ્રતાપસિંહ દુનિયાના આઠમા સૌથી અમીર વ્યક્તિ હતા.
યુરોપ પહોંચીને આ દંપતીએ ફરવામાં, શોપિંગ કરવામાં અને રોયલ પાર્ટીઓમાં લાખો ડૉલર ખર્ચી નાખ્યા.
1947માં ભારત આઝાદ થયું ત્યારે તમામ દેશી રજવાડાં ભારતીય સંઘમાં ભળી ગયાં, જેમાં બરોડા પણ સામેલ હતું. જ્યારે ભારત સરકારે બરોડાની તિજોરીનો કબજો લીધો અને સરકારી ખજાના તથા મહારાજાના અંગત ઘરેણાંને અલગ કરવાનું શરૂ કર્યું, ત્યારે સરકારી અધિકારીઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા કે તિજોરીમાં તો કંઈ બચ્યું જ નહોતું! બધો જ ખજાનો સીતા દેવી સાથે મોનાકો જઈ ચૂક્યો હતો.
ભારત સરકારે મહારાજા પર ખૂબ દબાણ કર્યું કે તમામ કિંમતી વસ્તુઓ ભારતમાં પાછી લાવવામાં આવે. પરંતુ બીજી તરફ, મહારાજા અને મહારાણી યુરોપમાં પોતાની અંધાધૂંધ પાર્ટીઓમાં મિલિયન્સ ખર્ચી રહ્યા હતા અને તેમને ભવિષ્યની કોઈ પરવા નહોતી.
આ જ વર્તણૂકના કારણે, નાણાકીય ગેરરીતિઓ, બેફામ ખર્ચ અને રાજ્યનો ખજાનો બહાર લઈ જવાના આરોપ હેઠળ ભારત સરકારે મહારાજા પ્રતાપસિંહે ગાદી પરથી હટાવી દીધા.
ત્યારબાદના વર્ષોમાં મહારાજા પ્રતાપસિંહે યુરોપમાં જ પોતાનો દેશવટો વિતાવ્યો. 1956માં સીતા દેવી સાથે તેમના છૂટાછેડા થઈ ગયા અને 1968માં તેમનું અવસાન થયું.
મહારાજા જે ઘરેણાં મોનાકો લઈ ગયા હતા, તેને સીતા દેવીએ ધીમે ધીમે પોતાના નામે કરાવી લીધાં. 1940ના દાયકાના અંતથી લઈને 60ના દાયકા સુધીના રેકોર્ડ જણાવે છે કે ન્યૂયોર્ક અને પેરિસની પ્રખ્યાત 'વૅન ક્લીફ એન્ડ આર્પેલ્સ' (Van Cleef & Arpels) બ્રાંચમાં સીતા દેવીએ ઘણા કિંમતી રત્નો અને દાગીનાઓનું રિમાઉન્ટિંગ (એક દાગીનામાંથી હીરા કાઢીને બીજા ઘરેણામાં જડાવવું) કરાવ્યું હતું. આ રીતે તેમણે બરોડા રાજ્યના હજારો દાગીના પોતાના નામે કરી લીધા.
1953માં સીતા દેવીએ કેબોચન પન્ના અને રેડ કટ હીરા જડેલી પોતાની એક ઝાંઝર વેચી હતી, જેને અમેરિકન ઝવેરી હેરી વિન્સ્ટને ખરીદી હતી. હેરી વિન્સ્ટને એ ઝાંઝરમાંથી એક ખૂબ જ સુંદર હાર બનાવીને **'ડચેસ ઓફ વિન્ડસર'**ને વેચ્યો.
1957માં ન્યૂયોર્કની એક હાઈ-સોસાયટી પાર્ટીમાં ડચેશે આ જ નેકલેસ પહેર્યો હતો અને બધા તેના વખાણ કરી રહ્યા હતા. ત્યારે ત્યાં પહોંચેલા સીતા દેવીએ મોટેથી ટિપ્પણી કરી: "આ પન્ના અને હીરા મારા પગમાં વધારે સુંદર લાગતા હતા!" આ સાંભળીને ડચેસ ખૂબ જ શરમજનક અનુભવ કરવા લાગ્યાં અને તેમણે પાછળથી આ નેકલેસ ઝવેરીને પાછો આપી દીધો.
દાગીનાના ઇતિહાસકારોનું માનવું છે કે સીતા દેવીની આ વૈભવી લાઈફસ્ટાઈલ વધારે સમય ન ટકી. છૂટાછેડા પછી તેમણે મોનાકોની નાગરિકતા લઈ લીધી અને ભારત સાથેના સંબંધો કાપી નાખ્યા.
આગળ જતાં સીતા દેવીની સ્થિતિ વધુ ખરાબ થઈ. તેઓ ટેક્સ અધિકારીઓથી બચવા ભાગતાં રહ્યાં. તેમનો પુત્ર પ્રિન્સી ડ્રગ્સ અને દારૂનો આદી બની ગયો હતો. 1985માં પોતાના 40મા જન્મદિવસે પ્રિન્સીએ આત્મહત્યા કરી લીધી.
પુત્રના દુઃખદ અવસાન પછી સીતા દેવીનું જીવન વધુ કષ્ટદાયક બની ગયું અને 1989માં તેમનું પણ અવસાન થઈ ગયું.
