જીવન પથ
-રાકેશ ઠક્કર
ભાગ-૭૪
‘પ્રાર્થનાનો ઉદ્દેશ ઈશ્વરને બદલવાનો નથી, પરંતુ પ્રાર્થના કરનાર વ્યક્તિના સ્વભાવ અને દ્રષ્ટિકોણને બદલવાનો છે.’
આ સુવિચાર આજના અતિશય અપેક્ષાઓથી ભરેલા યુગમાં પ્રાર્થનાનો સાચો અર્થ સમજાવે છે. આપણે બધા જ્યારે પણ મુશ્કેલીમાં હોઈએ કે મંદિર-ધાર્મિક સ્થળોએ જઈએ ત્યારે ઈશ્વર પાસે લાંબી યાદી લઈને બેસી જઈએ છીએ કે મારે આ જોઈએ છે અને પેલું બદલી નાખો. આપણે ભગવાનને આપણા 'ઈચ્છાપૂર્તિના વ્યાપારી' માની લઈએ છીએ, જે આપણી દરેક જીદ પૂરી કરવા માટે બેઠા છે.
પ્રાર્થના એ કોઈ 'સોદાબાજી' નથી, પણ મનને શાંત કરવાની અને ભીતર ડોકિયું કરવાની એક પવિત્ર ક્ષણ છે. ઈશ્વરને આપણી કોઈ ભલામણ કે સલાહની જરૂર નથી, કારણ કે તે સર્વજ્ઞ છે. બદલાવની જરૂર ઈશ્વરને નહીં, પણ આપણને ખુદને છે. ઈશ્વર પાસે માંગવા કરતાં પોતાની જાતને સુધારવાની પ્રાર્થના કરવી એ જ સાચી ભક્તિ છે. જ્યારે તમે પ્રાર્થના કરો છો ત્યારે તમારો અહંકાર ઓગળે છે અને મનમાં નમ્રતા આવે છે.
આજના આધુનિક યુગમાં આપણે ભાગદોડમાં એટલા વ્યસ્ત થઈ ગયા છીએ કે આપણી પાસે પોતાની જાત સાથે વાત કરવાનો સમય નથી. આપણે ભગવાન પાસે જઈને કહીએ છીએ કે હે ભગવાન, દુનિયાને બદલી નાખો, પેલા લોકોની માનસિકતા સુધારી દો. પણ આપણે ક્યારેય એ નથી કહેતા કે હે પ્રભુ, મારા મનમાં રહેલી કડવાશ, ઈર્ષ્યા અને સ્વાર્થને દૂર કરો.
પ્રાર્થના એ અરીસો છે, જે આપણને આપણી ખામીઓ બતાવે છે. જ્યારે તમે આંખો બંધ કરીને બેસો છો, ત્યારે બહારનો ઘોંઘાટ બંધ થાય છે અને અંદરનો અવાજ સાંભળવા મળે oછે. "જે પોતાની જાતને બદલે છે, તેને ઈશ્વર પણ મદદ કરે છે." પ્રાર્થના તમને ક્રોધમાંથી શાંતિ તરફ, અહંકારમાંથી નમ્રતા તરફ અને સ્વાર્થમાંથી પરોપકાર તરફ લઈ જાય છે. જે પ્રાર્થના કર્યા પછી પણ માણસનો સ્વભાવ કઠોર રહે, તે પ્રાર્થના માત્ર દેખાડો બની જાય છે. સાચી પ્રાર્થના તો એ છે જે તમારા સ્વભાવને મધુર અને દ્રષ્ટિકોણને વિશાળ બનાવી દે.
આ વાતને સમજવા માટે એક અત્યંત સુંદર અને પ્રેરક પ્રસંગ જોઈએ. એક ખૂબ જ ચિંતિત અને ગુસ્સાવાળો યુવાન હતો, જેનું નામ અજય હતું. અજયના પરિવાર સાથે અને મિત્રો સાથે હંમેશા ઝઘડા થતા, કારણ કે તેને દરેક વ્યક્તિમાં દોષ દેખાતા હતા.
એક દિવસ તે એક વૃદ્ધ સંત પાસે ગયો અને બોલ્યો, "મહારાજ, હું રોજ મંદિરે જઈને ભગવાન પાસે પ્રાર્થના કરું છું કે મારા દુશ્મનો અને મને પરેશાન કરનારા લોકો સુધરી જાય, પણ કોઈ ફરક નથી પડતો." સંતે સ્મિત કર્યું અને અજયને એક દિવસ પોતાની સાથે બેસવા કહ્યું.
બીજા દિવસે સંત અજયને એક અરીસાની સામે લઈ ગયા અને પૂછ્યું, "અજય, આ અરીસામાં તને કોણ દેખાય છે?" અજયે કહ્યું, "હું દેખાવું છું." સંતે કહ્યું, "બસ, પ્રાર્થના પણ આ અરીસા જેવી છે. તું દુનિયાને બદલવાની પ્રાર્થના કરવાને બદલે એ પ્રાર્થના કર કે તારું પોતાનું મન શુદ્ધ થાય. જ્યારે તું તારો દ્રષ્ટિકોણ બદલીશ, ત્યારે તને આખી દુનિયા બદલાયેલી દેખાશે."
અજયને એ દિવસે સમજાયું કે તે અત્યાર સુધી ખોટી દિશામાં પ્રાર્થના કરી રહ્યો હતો. તેણે ગુસ્સો છોડવાની અને નમ્ર બનવાની પ્રાર્થના કરવાનું શરૂ કર્યું, જેનાથી તેના બધા જ સંબંધો સુધરી ગયા.
આ પ્રસંગ આપણને શીખવે છે કે પ્રાર્થના એ ઈશ્વરને રીઝવવાનું સાધન નથી, પણ પોતાના આત્માને મજ્બૂત અને પવિત્ર બનાવવાનું માધ્યમ છે. જ્યારે તમે પ્રાર્થના કરો છો ત્યારે તમે સ્વીકારો છો કે તમે અપૂર્ણ છો અને તમારે સુધારાની જરૂર છે.
આજના જીવનનો સાર એ જ છે કે પ્રાર્થનાને માંગણીનું સાધન ન બનાવો, પણ તેને સ્વભાવ બદલવાની સાધના બનાવો. જ્યારે તમારો દ્રષ્ટિકોણ બદલાય છે, ત્યારે મુશ્કેલીઓ એ જ રહે છે પણ તેને જોવાની તમારી રીત બદલાઈ જાય છે. આજે રાત્રે જ્યારે તમે પ્રાર્થના કરો, ત્યારે કોઈ ચીજવસ્તુ કે સફળતા માંગવાને બદલે એટલું જ માંગજો કે હે પ્રભુ, મને એવો સ્વભાવ આપો જે દરેકને સ્વીકારી શકે અને દરેક પરિસ્થિતિમાં શાંત રહી શકે. આ જ સાચી પ્રાર્થના છે અને આ જ જીવનનું સૌથી મોટું જ્ઞાન છે.
