શું તમે જાણો છો કે સગાઈની વિધિમાં વરરાજાને શ્રીફળ જ કેમ આપવામાં આવે છે?
કેમ સગાઈને 'ચાંદલો માટલી' જ કહેવાય છે? #ચાંદલો માટલી - સગાઈની પ્રથમ પવિત્ર વિધિ
Mansi Desai
Desai Mansi
Shastri
ભાગ 2
ગુજરાતી સંસ્કૃતિમાં 'ચાંદલો માટલી' એ લગ્નના બંધનનો પ્રથમ અધિકૃત એકરાર છે. [૧.૨.૧, ૧.૨.૩] આ વિધિ માત્ર વ્યવહાર નથી, પણ બે પરિવારોના અતૂટ વિશ્વાસની શરૂઆત છે.
કેટલા વર્ષ જૂની પરંપરા અને ઇતિહાસ?
આ વિધિ હજારો વર્ષ જૂની વૈદિક પરંપરાનું આધુનિક સ્વરૂપ છે. પ્રાચીન કાળમાં જ્યારે 'વાગ્દાન' (વાચા આપવી) ની પરંપરા હતી, ત્યારે આ વિધિ દ્વારા કન્યાનો પક્ષ વરરાજાને સ્વીકારીને સંબંધ પાકો કરતો હતો. હિન્દુ લગ્ન વિધિઓનો પાયો ઋગ્વેદ અને મનુસ્મૃતિ જેવા ગ્રંથોમાં મળે છે, જેમાં સંબંધની જાહેરાત અને વડીલોના સાક્ષી ભાવે સ્વીકૃતિને મહત્વ અપાયું છે.
વૈજ્ઞાનિક કારણ (Scientific Reason)
તિલકનું મહત્વ: કપાળના મધ્ય ભાગમાં જ્યાં ચાંદલો (તિલક) કરવામાં આવે છે, ત્યાં આજ્ઞા ચક્ર આવેલું છે. કુમકુમનું તિલક કરવાથી મગજમાં શીતળતા રહે છે અને એકાગ્રતા વધે છે. તે વરરાજાના જીવનમાં નવી જવાબદારીઓ સ્વીકારવા માટે માનસિક રીતે તૈયાર થવાનું પ્રતીક છે.
માટલી (ગળપણ): માટલીમાં ગોળ કે મીઠાઈ આપવામાં આવે છે. આયુર્વેદ મુજબ, શુભ કાર્ય વખતે ગળપણ લેવાથી શરીરમાં સકારાત્મક હોર્મોન્સનો સ્ત્રાવ થાય છે, જે નવી શરૂઆત માટે ઉત્સાહ પ્રેરે છે.
સામાજિક કારણ (Social Reason)
સાર્વજનિક સ્વીકૃતિ: આ વિધિ દ્વારા સમાજ અને પરિવારની હાજરીમાં વરરાજાને 'જામાઈ' તરીકે સ્વીકારવામાં આવે છે.
નમ્રતાનું પ્રતીક: કન્યા પક્ષના ચાર મુખ્ય પુરૂષો વરરાજાને ત્યાં જાય છે, જે એ દર્શાવે છે કે કન્યાના પિતા પોતાની વહાલી દીકરીને સોંપવા માટે અત્યંત આદર સાથે વરરાજાનો સ્વીકાર કરે છે.
. વિધિની પ્રક્રિયા
આ વિધિમાં કન્યાના પિતા અને પરિવારના ચાર સભ્યો વરરાજાના ઘરે જાય છે. પિતા વરરાજાને ચાંદલો કરી, તેના હાથમાં પવિત્ર શ્રીફળ અને મીઠાઈ ભરેલી માટલી (હવે સ્ટીલના ડબ્બા કે પાત્ર પણ વપરાય છે) આપીને આશીર્વાદ આપે છે. આ જ પ્રસંગે ઘણીવાર લગ્નનું મુહૂર્ત પણ નક્કી કરવામાં આવે છે.
વૈદિક કાળ: આ પરંપરાનો મુખ્ય આધાર ઋગ્વેદ (૧૦.૮૫) ના 'વિવાહ સૂક્ત' અને ગૃહ્યસૂત્રોમાં રહેલો છે, જે હજારો વર્ષોથી લગ્ન વિધિઓના પાયા તરીકે ઓળખાય છે.
ઋગ્વેદ (Rigveda) - વિવાહ સૂક્ત
ઋગ્વેદ એ હિન્દુ ધર્મનો સૌથી પ્રાચીન ગ્રંથ છે. તેના આધારે જ તમામ વિધિઓ રચાયેલી છે.
સંદર્ભ: ૧૦મો મંડળ, સૂક્ત ૮૫ (૧૦.૮૫).
પાના નંબર: સંસ્કરણ મુજબ અલગ હોઈ શકે છે, પરંતુ મોટાભાગના પ્રકાશનોમાં ૧૦મા મંડળ ના અંતિમ ભાગમાં (અંદાજે પેજ ૫૦૦-૫૨૦ની આસપાસ) આ સૂક્ત જોવા મળે છે.
પુરાવો: તેમાં સૂર્યા અને સોમના વિવાહનું વર્ણન છે, જે લગ્નની દરેક પરંપરાનો મૂળ સ્ત્રોત છે.
આશ્વલાયન ગૃહ્યસૂત્ર (Ashvalayana Grihya Sutra)
ગૃહ્યસૂત્રોમાં ઘરના સંસ્કારોનું વિસ્તૃત વર્ણન છે.
સંદર્ભ: પ્રથમ અધ્યાય (Adhyaya 1), કંડિકા ૭ અને ૮.
પાના નંબર: મૂળ સંસ્કૃત આવૃત્તિઓમાં સામાન્ય રીતે પેજ ૮૦ થી ૧૨૦ ની વચ્ચે લગ્ન વિધિઓ અને 'પાણિગ્રહણ' (હસ્તમેલાપ) ના મંત્રો જોવા મળે છે.
માટલી' શબ્દનું રહસ્ય અને ઉત્ક્રાંતિ
ઐતિહાસિક તથ્ય: પ્રાચીન સમયમાં ધાતુના વાસણો મોંઘા હતા, તેથી માટીની નાની માટલી (કુલેર) માં ગોળ અને ધાણા ભરીને આપવામાં આવતા. માટીને પૃથ્વીનું તત્વ માનવામાં આવે છે, જે 'સ્થિરતા' સૂચવે છે. એટલે કે આ સંબંધ માટી જેવો અટલ અને પવિત્ર રહેશે.
આજના સમયમાં: આજે માટલીનું સ્થાન સ્ટીલના ડબ્બા કે સિલ્વરના પાત્રોએ લીધું છે, પણ વિધિનું નામ હજુ પણ 'માટલી' જ રહ્યું છે.
આજના સમયમાં: આજે માટલીનું સ્થાન સ્ટીલના ડબ્બા કે સિલ્વરના પાત્રોએ લીધું છે, પણ વિધિનું નામ હજુ પણ 'માટલી' જ રહ્યું છે.
શ્રીફળ' (નાળિયેર) ના ૪ ભાગ અને તેનું વિજ્ઞાન
ચાંદલો કર્યા પછી વરરાજાને શ્રીફળ અપાય છે. શાસ્ત્રોમાં શ્રીફળને 'શ્રી' એટલે કે લક્ષ્મીનું સ્વરૂપ અને માનવ મસ્તિષ્કનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.
પુરાવો: આશ્વલાયન ગૃહ્યસૂત્ર મુજબ, ફળ આપવું એ 'ફળશ્રુતિ' (પરિણામ) નું પ્રતીક છે. કન્યા પક્ષ વરરાજાને શ્રીફળ આપીને સ્વીકારે છે કે તેઓ પોતાની દીકરીના જીવનની સુખ-સમૃદ્ધિ હવે વરરાજાના હાથમાં સોંપે છે.
ચાર જણા' કેમ જાય છે?
સામાન્ય રીતે ચાંદલો કરવા કન્યાના પિતા સાથે બીજા ૩ પુરુષો (કુલ ૪) જાય છે.
સામાજિક કારણ: આ 'ચાર' એ ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ એમ ચાર પુરુષાર્થનું પ્રતીક છે. કન્યા પક્ષ એવો સંદેશ આપે છે કે અમે આ ચારેય પુરુષાર્થમાં તમારા પક્ષ સાથે ઊભા રહીશું.
દક્ષિણાનું આધ્યાત્મિક મહત્વ
ચાંદલો કરતી વખતે વરરાજાને જે રોકડ રકમ (દક્ષિણા) આપવામાં આવે છે, તે માત્ર પૈસા નથી.
શાસ્ત્રીય ઉલ્લેખ: મનુસ્મૃતિ અને પારસ્કર ગૃહ્યસૂત્ર (કાંડ ૧, કંડિકા ૪-૮) મુજબ, કોઈપણ સંકલ્પ કે વાગ્દાન દક્ષિણા વગર અધૂરું ગણાય છે. દક્ષિણા એ 'વચનબદ્ધતા'નો પુરાવો છે.
કન્યા પક્ષે જ વરના ઘરે જવું - કેમ?
આ વિધિમાં કન્યા પક્ષ વરના ઘરે જાય છે.
ઐતિહાસિક કારણ: પ્રાચીન કાળમાં કન્યાને 'રત્ન' માનવામાં આવતી. રત્ન લેવા માટે પારખુએ આવવું પડે, પણ ભારતીય સંસ્કૃતિમાં કન્યાના પિતા વરરાજાને માન આપવા પોતે સામે ચાલીને જાય છે, જે પિતાની નમ્રતા અને વરરાજાના કુળ પ્રત્યેનો આદર દર્શાવે છે.
જ્યોતિષીય પાસું
ચાંદલો માટલી વિધિ હંમેશા લાભ કે અમૃત ચોઘડિયામાં જ કરવામાં આવે છે.
કારણ: જ્યોતિષ શાસ્ત્ર મુજબ, આ વિધિથી લગ્નનો 'પ્રારંભ' થાય છે, તેથી ગ્રહોની સ્થિતિ અનુકૂળ હોય તે અત્યંત જરૂરી છે જેથી ભવિષ્યમાં કોઈ વિઘ્ન ન આવે.
પંચામૃત' અને 'ગોળ-ધાણા'નું વિજ્ઞાન
ચાંદલો માટલી વિધિ વખતે વરરાજાને ગોળ અને ધાણા ખવડાવવામાં આવે છે
વૈજ્ઞાનિક કારણ: ગોળ ત્વરિત ઉર્જા (Energy) આપે છે અને ધાણા પાચન શક્તિ વધારે છે. આયુર્વેદ મુજબ, કોઈપણ નવા સંબંધની શરૂઆત માનસિક શાંતિ અને શારીરિક ઉર્જા સાથે થાય તે માટે આ મિશ્રણ ઉત્તમ છે.
વાગ્દાન' - વચનનો મહિમા
શાસ્ત્રોમાં આ વિધિને 'વાગ્દાન' (વાચાનું દાન) કહેવામાં આવે છે.
ઐતિહાસિક પુરાવો: પ્રાચીન સમયમાં જ્યારે લેખિત કરારો નહોતા, ત્યારે આ વિધિમાં કન્યાના પિતા વરના પિતાને વચન આપતા કે "હુંમારી પુત્રી તમારા પુત્રને આપવા સંમત છું." આ વચન અટલ મનાતું હતું.
પીળી માટલી' અને 'કુમકુમ'
માટલી પર જે પીળું વસ્ત્ર કે દોરો બાંધવામાં આવે છે તે 'ગુરુ' ગ્રહનું પ્રતીક છે.
જ્યોતિષીય કારણ: ગુરુ એ લગ્ન જીવન અને સુખનો કારક છે. [૧.૨.૪] પીળો રંગ જ્ઞાન અને પવિત્રતા દર્શાવે છે, જ્યારે લાલ ચાંદલો (મંગળ) ઉત્સાહ અને પ્રેમનું પ્રતીક છે. [૧.૭.૪] આ બંનેનું મિલન સંબંધને દીર્ઘાયુ બનાવે છે.
સર્વજન સાક્ષી' (સામાજિક પુરાવો)
આ વિધિમાં માત્ર પરિવાર જ નહીં, પણ સમાજના મોભીઓની હાજરી અનિવાર્ય મનાતી.
કારણ: તે સમયમાં આ એક 'સાર્વજનિક ઘોષણા' હતી કે હવે આ બે પરિવારો વેવાઈ બન્યા છે. આનાથી સામાજિક સ્વીકૃતિ મળતી અને સંબંધને કાયદેસરતા મળતી.
#લગનસંસ્કાર
#લગ્નવિધિમાનસીદેસાઈશાસ્ત્રી
#લગનસંસ્કારમાનસીદેસાઈશાસ્ત્રી
#GujaratiWedding
#SanatanDharma
#IndianCulture
#ViralPost
#KnowledgelsPower
#HistoryOfIndia
#લગ્નવિધિ
#કંકોતરી
#ગણેશસ્થાપન
#ઐતિહાસિકસંશોધન
#ઋગ્વેદ
#અનેરી
#વૈદિકપરંપરા
#Gujarat
#AapnuGujarat
#AapnuGujarat
#GujaratiSahitya
#Matrubharti
#GujaratiTradition
#GarviGujarat
#લગ્નવિધિ_એક_ઐતિહાસિક_પ્રવાસ #Aneri
#GujaratiSahitya
#ViralPost #AapnuGujarat
#GujaratiWedding
