શું તમે જાણો છો કે લગ્નની કંકોતરી કેમ લાલ કે પીળી જ હોય છે? "
લગ્ન સંસ્કાર
Mansi Desai
Desai Mansi
Shastri
1 કન્કોત્રી લેખન
. વિધિની શરૂઆત અને ઇતિહાસ (History & Origin)
આ વિધિનો પાયો વૈદિક કાળ અને પુરાણોમાં રહેલો છે. હિન્દુ ધર્મમાં મુદગલ પુરાણ અને ગણેશ પુરાણ મુજબ, ભગવાન ગણેશને 'વિઘ્નહર્તા' અને 'પ્રથમ પૂજ્ય'નું વરદાન મળેલું છે.
ઐતિહાસિક પુરાવો: પ્રાચીન કાળમાં જ્યારે છાપકામ નહોતું, ત્યારે કુળગુરુ કે જ્યોતિષી પાસે શુભ મુહૂર્ત કઢાવીને હાથેથી કુમકુમ (કંકોતરી) દ્વારા પ્રથમ નિમંત્રણ પત્ર તૈયાર કરવામાં આવતો. આ પરંપરા 'શુભસ્ય શીઘ્રમ' (શુભ કાર્યમાં વિલંબ ન કરવો) ના સિદ્ધાંત પર આધારિત છે.
. શા માટે કરવામાં આવે છે? (The Reason)
વિઘ્ન નિવારણ: લગ્ન એ બે પરિવારોનું જોડાણ છે જેમાં અનેક અડચણો આવી શકે છે. ગણેશજી બુદ્ધિના દેવ છે, તેથી તેમની સ્થાપનાથી સમગ્ર પ્રસંગ દરમિયાન વાતાવરણ પવિત્ર અને શાંત રહે છે.
નિર્મળતાનું પ્રતીક: કંકોતરીમાં વપરાતું કુમકુમ સૌભાગ્યનું અને ચોખા (અક્ષત) અખંડિતતાનું પ્રતીક છે.
દેવોને નિમંત્રણ: કંકોતરી લેખનનો મુખ્ય અર્થ એ છે કે તમે માત્ર સંબંધીઓને જ નહીં, પણ દેવી-દેવતાઓને પણ તમારા આંગણે પધારવા વિનંતી કરો છો.
વિધિની પ્રક્રિયા (Ritual Process)
આ વિધિ સામાન્ય રીતે લગ્નના થોડા દિવસો પહેલા શુભ ચોઘડિયે કરવામાં આવે છે:
ગણેશ પૂજન: બાજઠ પર ગણેશજીની મૂર્તિ કે સોપારીના ગણેશ બનાવી સ્થાપન કરવામાં આવે છે.
શાહી પૂજન: કલમ અને શાહી (અથવા લાલ પેન/કુમકુમ) ની પૂજા થાય છે, કારણ કે 'લેખન' એ સરસ્વતીનું સ્વરૂપ છે.
પ્રથમ કંકોતરી: સૌથી પહેલી કંકોતરી ભગવાન ગણેશના નામે લખવામાં આવે છે, જેમાં "સુખકર્તા દુખહર્તા" ના ભાવ સાથે વિનંતી કરાય છે.
કુળદેવીનું સ્મરણ: ગણેશજી પછી બીજી કંકોતરી કુળદેવી અને પિતૃઓને અર્પણ કરવામાં આવે છે.
વૈજ્ઞાનિક અને સામાજિક પાસું
સામાજિક રીતે, આ વિધિ પરિવારના સભ્યોને એકસાથે લાવી જવાબદારીઓની વહેંચણી કરવાની શરૂઆત સૂચવે છે. મનોવૈજ્ઞાનિક રીતે, ગણેશ સ્થાપન કરવાથી યજમાનના મનમાં વિશ્વાસ જાગે છે કે હવે ઈશ્વર તેમની સાથે છે અને કાર્ય સફળ થશે.
આ પરંપરા મુજબ, આ પેલી કંકોતરી કાં તો ઘરના મંદિરમાં રાખવામાં આવે છે અથવા નજીકના ગણેશ મંદિરે જઈને અર્પણ કરવામાં આવે છે.
પત્રિકામાં 'કુમકુમ' અને 'હળદર'ના છાંટણા
માત્ર લખવું પૂરતું નથી, પરંતુ પત્રિકા પર હળદર અને કુમકુમના છાંટણા કરવામાં આવે છે.
કારણ: આયુર્વેદિક અને આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિએ હળદર શુદ્ધિનું પ્રતીક છે અને કુમકુમ ઉર્જાનું. તે દર્શાવે છે કે આ નિમંત્રણ પવિત્રતા અને પ્રેમ સાથે મોકલવામાં આવ્યું છે.
પ્રથમ કંકોતરી કોને? (The Sequence)
પરંપરા મુજબ કંકોતરી આપવાનો એક ચોક્કસ ક્રમ છે:
પ્રથમ: ઈષ્ટદેવ/ગણેશજીને.
દ્વિતીય: કુળદેવીને.
તૃતીય: પિતૃઓને (ઘણી જગ્યાએ મંદિરમાં પિતૃઓના સ્થાને પત્રિકા મૂકાય છે)
ચતુર્થ: ઘરના મોભી અથવા મોસાળ પક્ષને (મામાને).
શ્રી' લખવાનું મહત્વ
કંકોતરીની શરૂઆતમાં હંમેશા "શ્રી" લખાય છે.
પુરાવો: 'શ્રી' એ લક્ષ્મીજીનું સ્વરૂપ છે. શાસ્ત્રો મુજબ, ગણેશ (બુદ્ધિ) ની સાથે લક્ષ્મી (સંપત્તિ અને સૌભાગ્ય) હોય તો જ જીવન સુખમય બને. આથી લેખન કાર્યમાં 'શ્રી ગણેશાય નમઃ' દ્વારા બંને દેવોને સાંકળવામાં આવે છે.
કંકોતરીના ખૂણા વાળવાની પ્રથા
જૂના જમાનામાં જ્યારે કંકોતરી રૂબરૂ આપવા જવાનું થતું, ત્યારે તેના ખૂણા થોડા વાળવામાં આવતા.
સામાજિક કારણ: તે એ વાતનું પ્રતીક હતું કે આ પત્રિકા કોઈ શોકનો સંદેશ નથી પણ મંગળ પ્રસંગનું નિમંત્રણ છે. જોકે હવે આધુનિક કાર્ડ્સમાં તેની જરૂર રહેતી નથી, પણ વિધિ વખતે હજુ પણ આ પરંપરા પળાય છે.
જ્યોતિષીય પાસું
ગણેશ સ્થાપન બાદ જ લગ્નનો 'ગ્રહશાંતિ' અને 'મંડપ મુહૂર્ત' નો ગાળો શરૂ થાય છે. એકવાર ગણેશજી સ્થપાઈ જાય પછી તે ઘર 'સૂતક' કે અન્ય અશુદ્ધિઓથી મુક્ત મનાય છે કારણ કે સાક્ષાત્ દેવ ત્યાં બિરાજમાન છે.
વિધિનો સમયગાળો અને ઇતિહાસ
કેટલા વર્ષ જૂની: આ પરંપરા વેદકાળથી ચાલી આવે છે, જે અંદાજે ૫૦૦૦ વર્ષ કરતાં પણ વધુ જૂની છે.
શરૂઆત: તેની મૂળ શરૂઆત વૈદિક કાળમાં થઈ હતી. [૧] પ્રાચીન સમયમાં જ્યારે છાપકામ (Printing) ની સુવિધા નહોતી, ત્યારે હસ્તપ્રત તરીકે 'કુમકુમ પત્રિકા' તૈયાર કરી દેવો અને સ્વજનોને આમંત્રણ મોકલવાની શરૂઆત થઇ હતી
આ વિધિના પુરાવાઓ આપણા પ્રાચીન ગ્રંથોમાં મળે છે:
ઋગ્વેદ અને ગૃહ્યસૂત્રો: ઋગ્વેદ (૧૦.૮૫) માં વિવાહ સૂક્ત અને વિવિધ ગૃહ્યસૂત્રો (જેમ કે આશ્વલાયન અને પારસ્કર) માં વિવાહ પૂર્વેના માંગલિક કાર્યો અને ગણેશ પૂજનનું વર્ણન છે.
પુરાણો: ગણેશ પુરાણ અને મુદગલ પુરાણ મુજબ, કોઈપણ કાર્ય 'નિર્વિઘ્ન' પૂર્ણ થાય તે માટે ગણેશજીને પ્રથમ નિમંત્રણ આપવાની પરંપરા સ્થાપિત થઈ છે.
ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો: પ્રાચીન રાજવીઓના લગ્ન પ્રસંગોમાં સુવર્ણ કે રજત પતરા પર કોતરાવેલી પત્રિકાઓના ઉલ્લેખ પણ ઇતિહાસમાં મળે છે.
આ વિધિમાં કોણ બેસી શકે?
કંકોતરી લેખન અને ગણેશ સ્થાપનની વિધિમાં મુખ્યત્વે નીચે મુજબના વ્યક્તિઓ બેસે છે
યજમાન: વર અથવા કન્યાના પિતા અને માતા મુખ્ય યજમાન તરીકે પૂજામાં બેસે છે.
પરિવારના વડીલો: જો માતા-પિતા ન હોય તો ઘરના વડીલ દંપતી (જેમ કે દાદા-દાદી અથવા કાકા-કાકી) આ વિધિ કરી શકે છે.
ગોર મહારાજ (બ્રાહ્મણ): વિધિ વિધાનપૂર્વક કરાવવા માટે શાસ્ત્રોના જાણકાર બ્રાહ્મણનું હોવું અનિવાર્ય છે.
વર-કન્યા: ઘણી જ્ઞાતિઓમાં વર કે કન્યા પોતે પણ ગણેશ સ્થાપન વખતે હાજર રહી પૂજામાં સહભાગી થાય છે
ઋગ્વેદ (Rigveda)
સંદર્ભ: ઋગ્વેદના ૧૦મા મંડળનું ૮૫મું સૂક્ત (૧૦.૮૫), જેને 'વિવાહ સૂક્ત' કહેવાય છે.
વિગત: આ સૂક્તમાં સૂર્યા અને સોમના લગ્નનું વર્ણન છે, જે આજના લગ્નની તમામ વિધિઓનો પાયો છે.
મહત્વનો મંત્ર: ઋગ્વેદ ૧૦.૮૫.૪૪ માં મંગળકારી દૃષ્ટિ અને સૌભાગ્ય માટેની પ્રાર્થના છે.
આશ્વલાયન ગૃહ્યસૂત્ર (Aswalayana Grihya Sutra)
સંદર્ભ: પ્રથમ અધ્યાય (Adhyaya 1), કંડિકા ૭ અને ૮.
વિગત: આ પ્રકરણમાં લગ્ન પૂર્વેના મુહૂર્ત, વિવાહની વિધિઓ અને 'પાણિગ્રહણ' (હસ્તમેલાપ) ની વિગતવાર સમજૂતી છે.
પેજ નંબર: વિવિધ પ્રકાશનો મુજબ સામાન્ય રીતે પેજ ૮૦ થી ૧૨૦ ની વચ્ચે આ વિષયવસ્તુ જોવા મળે છે.
પારસ્કર ગૃહ્યસૂત્ર (Paraskara Grihya Sutra)
સંદર્ભ: પ્રથમ કાંડ (Kanda 1), કંડિકા ૪ થી ૮.
વિગત: આ ગ્રંથમાં લગ્ન વિધિ, લાજા હોમ અને સપ્તપદીના મંત્રોનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ છે.
પેજ નંબર: સામાન્ય રીતે પેજ ૨૬૦ થી ૨૮૦ ના ગાળામાં આ વિધિઓનું વર્ણન મળે છે.
ગણેશ પુરાણ અને મુદગલ પુરાણ
સંદર્ભ: ગણેશ પુરાણ (ઉપાસના ખંડ - ૧૩૮-૧૪૮) અને મુદગલ પુરાણ.
વિગત: આ ગ્રંથોમાં ગણેશજીને 'પ્રથમ પૂજ્ય' માનવાનો અને કોઈપણ શુભ કાર્યના પ્રારંભે તેમનું આહવાન કરવાનો મહિમા વર્ણવવામાં આવ્યો છે. [૧.૬.૧, ૧.૬.૪] આના આધારે જ લગ્નની પ્રથમ કંકોતરી ગણેશજીને અર્પણ કરવાની પ્રથા શરૂ થઈ છે.
આ સંપૂર્ણ માહિતી ને શેર કરજો 🙏❤️
#લગનસંસ્કાર
#લગ્નવિધિમાનસીદેસાઈશાસ્ત્રી
#લગનસંસ્કારમાનસીદેસાઈશાસ્ત્રી
#GujaratiWedding
#SanatanDharma
#IndianCulture
#ViralPost
#KnowledgeIsPower
#HistoryOfIndia
#લગ્નવિધિ
#કંકોતરી
#ગણેશસ્થાપન
#ઐતિહાસિકસંશોધન
#ઋગ્વેદ #અનેરી
#વૈદિકપરંપરા
#Gujarat
#AapnuGujarat
#GujaratiSahitya
#Matrubharti
#GujaratiTradition
#GarviGujarat
#લગ્નવિધિ_એક_ઐતિહાસિક_પ્રવાસ #Aneri
#GujaratiSahitya
#ViralPost #AapnuGujarat #GujaratiWedding
