माउंट कैलास हे नाव ऐकताच अनेकांच्या मनात एक गूढ, श्रद्धा आणि प्रश्न यांचे मिश्र भाव उमटतात. जगातील अनेक उंच पर्वत मानवाने सर केले आहेत. एव्हरेस्ट, के–टू, कांचनजंगा यांसारख्या शिखरांवर हजारो गिर्यारोहक गेले आहेत. पण माउंट कैलास आजही “अस्पर्शित” आहे. हा पर्वत उंचीने एव्हरेस्टपेक्षा कमी असूनही आजपर्यंत कोणताही मानव त्याच्या शिखरावर गेलेला नाही. यामागे केवळ धार्मिक श्रद्धा आहे की यामागे काही वेगळे कारण दडलेले आहे, हा प्रश्न अनेक वर्षांपासून विचारला जात आहे.
माउंट कैलास तिबेटमधील एक पर्वत आहे. हिंदू, बौद्ध, जैन आणि बोन धर्मात या पर्वताला अतिशय पवित्र मानले जाते. हिंदू धर्मात कैलास हे भगवान शंकराचे निवासस्थान मानले जाते. बौद्ध धर्मात हा पर्वत “मेरु” या संकल्पनेशी जोडला जातो. जैन धर्मात पहिल्या तीर्थंकर ऋषभदेव यांना येथे मोक्ष मिळाल्याचे मानले जाते. त्यामुळे हा पर्वत केवळ भौगोलिक रचना नसून अनेक संस्कृतींच्या श्रद्धेचा केंद्रबिंदू आहे.
या श्रद्धेमुळेच माउंट कैलास चढण्यास आजवर कोणत्याही धर्माने परवानगी दिलेली नाही. चीन सरकारनेही या पर्वतावर गिर्यारोहणास बंदी घातलेली आहे. पण केवळ धार्मिक कारणेच यामागे आहेत असे नाही. अनेक गिर्यारोहकांनी स्वतःहून या पर्वतावर चढण्यास नकार दिला आहे. प्रसिद्ध गिर्यारोहक रेनहोल्ड मेसनर यांनी स्पष्ट सांगितले होते की “कैलास चढणे म्हणजे केवळ पर्वत जिंकणे नाही, तर श्रद्धेचा अपमान करणे आहे.”
काही वैज्ञानिक आणि संशोधक मात्र वेगळा दृष्टिकोन मांडतात. त्यांच्या मते माउंट कैलासची रचना नैसर्गिक पर्वतांसारखी नाही. त्याचा आकार चारही बाजूंनी जवळपास सममित आहे. काही जण तर याला “मानवनिर्मित पिरॅमिड” असल्याचा दावा करतात. रशियन संशोधकांनी असा दावा केला की कैलास आणि इजिप्तमधील गिझा पिरॅमिड्स यांच्यात काही भौगोलिक आणि गणितीय समानता आहे. अर्थात, या दाव्यांना ठोस वैज्ञानिक पुरावे नाहीत, पण त्यामुळे कैलासभोवतीचे गूढ अधिक वाढते.
कैलास पर्वताजवळ मानसरोवर आणि राक्षसताल अशी दोन तलाव आहेत. मानसरोवराचे पाणी गोड आणि शांत आहे, तर राक्षसतालाचे पाणी खारट आणि निर्जीव आहे. दोन्ही तलाव एकमेकांच्या अगदी जवळ असूनही त्यांचा स्वभाव पूर्णपणे वेगळा आहे. हे दृश्य अनेक यात्रेकरूंना अचंबित करते. काही लोक याला चांगल्या–वाईट शक्तींचे प्रतीक मानतात, तर काही वैज्ञानिक यामागे भूगर्भीय कारणे शोधतात.
काही प्रवासी आणि साधक असेही सांगतात की कैलास परिसरात वेळ वेगळ्या गतीने जातो. काहींनी दावा केला आहे की काही तासांतच त्यांचे केस किंवा नखं वेगाने वाढली. याला “टाइम वॉर्पिंग” असे नाव दिले जाते. अर्थात, हे अनुभव वैयक्तिक असून त्याची वैज्ञानिक पुष्टी झालेली नाही. पण अशा कथांमुळे कैलासचे गूढ अधिक गडद होते.
महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे माउंट कैलासवर आजही आधुनिक तंत्रज्ञानाचा फारसा वापर होत नाही. अनेक वेळा ड्रोन, हेलिकॉप्टर किंवा उपग्रह चित्रणात या पर्वताच्या आसपास विचित्र अडथळे आढळल्याचे सांगितले जाते. यामागे हवामान, चुंबकीय क्षेत्र किंवा सैनिकी निर्बंध अशी कारणे असू शकतात. चीनसाठी हा भाग अत्यंत संवेदनशील असल्याने तोथे कठोर नियंत्रण ठेवले जाते.
चीनने अलीकडच्या काळात कैलास परिसरात विशेष लक्ष देण्यास सुरुवात केली आहे. रस्ते, सुविधा आणि पर्यटकांसाठी काही पायाभूत कामे होत असली तरी, मुख्य पर्वताभोवती अजूनही कडक नियम आहेत. भारत, नेपाळ आणि तिबेट या तिन्ही भागांशी कैलासचे धार्मिक आणि राजकीय महत्त्व जोडलेले आहे. त्यामुळे कैलास हा केवळ श्रद्धेचा विषय नसून भू-राजकारणाचाही भाग आहे.
कैलास न चढण्यामागे एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे मानवाच्या मर्यादा. प्रत्येक गोष्ट जिंकावीच, जिंकता येईलच असे नाही, हे कैलास आपल्याला शिकवतो. एव्हरेस्ट जिंकला म्हणजे मानव सर्वशक्तिमान झाला, अशी भावना काही काळ निर्माण झाली होती. पण कैलास आजही मानवाला थांबवतो. हा पर्वत सांगतो की निसर्ग आणि श्रद्धा यांच्या काही सीमा असतात.
आजच्या काळात, जेव्हा प्रत्येक गोष्टीचे व्यावसायिकीकरण होत आहे, तेव्हा कैलास अजूनही त्या प्रवाहापासून दूर आहे. ना तिथे मोठे रिसॉर्ट्स आहेत, ना साहसी पर्यटनाचा गाजावाजा. लोक आजही तिथे जातात ते परिक्रमा करण्यासाठी, आत्मचिंतनासाठी आणि श्रद्धेसाठी. कदाचित याच कारणामुळे कैलास आजही जिवंत आहे, जपलेला आहे.
माउंट कैलास खरंच गूढ आहे का, मानवनिर्मित आहे का, तिथे काही अद्भुत शक्ती आहेत का, याची ठोस उत्तरं आजही नाहीत. पण एक गोष्ट नक्की आहे. हा पर्वत मानवाला नम्र राहायला शिकवतो. सर्व प्रश्नांची उत्तरं आपल्या हातात नसतात, हे स्वीकारायला शिकवतो.
कदाचित म्हणूनच माउंट कैलास आजवर कुणी जिंकलेला नाही. आणि कदाचित म्हणूनच तो आजही श्रद्धा, गूढ आणि शांततेचे प्रतीक म्हणून उभा आहे.
