જીવન પથ
-રાકેશ ઠક્કર
ભાગ-૪૪
‘ખુશીનો પહેલો નુસખો એ છે કે ભૂતકાળનું વધુ ચિંતન કરવાથી બચવું.’
આ વિચાર આજના એવા માનવી માટે અમૃત સમાન છે જે વર્તમાનમાં જીવવાનું ભૂલીને કાં તો ગઈકાલના પસ્તાવામાં અથવા આવતીકાલની ચિંતામાં ડૂબેલો રહે છે. કહેવાય છે કે 'ગઈ ગુજરી ભૂલી જવી' એ જ સુખી જીવનની ચાવી છે. છતાં આપણું મન વારંવાર એ જૂના પહાડો પર ચઢવાની કોશિશ કરે છે જે હવે ક્યાંય અસ્તિત્વમાં નથી.
આજના ભાગદોડભર્યા જીવનમાં આપણી પાસે ભૌતિક સુખ-સુવિધાઓ તો વધી છે પણ માનસિક શાંતિ ઘટી છે. કારણ કે આપણે આપણા મનને 'ગઈકાલના ડસ્ટબિન' માં ફેરવી નાખ્યું છે. આપણે સોશિયલ મીડિયા પર 'થ્રોબેક' (Throwback) ના નામે જૂની યાદોને વાગોળવામાં એટલા મશગૂલ થઈ જઈએ છીએ કે આજની સુંદર ક્ષણ આપણી નજર સામેથી લપસી જાય છે.
જીવનમાં ‘જે થઈ ગયું તે થઈ ગયું’ ને સ્વીકારી લેવાની કળા જે શીખી જાય છે તેને ખુશ રહેવા માટે કોઈ બીજા નુસખાની જરૂર નથી પડતી. જે ગયું તે આપણા નિયંત્રણમાં નથી પણ જે અત્યારે આપણી પાસે છે તે આપણી મિલકત છે.
એક સમયની વાત છે, એક સાધુ પોતાના શિષ્ય સાથે પહાડોના પ્રવાસે હતા. રસ્તામાં એક નાનકડી નદી આવતી હતી. જ્યાં પાણીનો પ્રવાહ થોડો વધુ હતો. ત્યાં એક યુવતી ઊભી હતી. જે નદી પાર કરવા માટે ડરી રહી હતી. સાધુએ કોઈ પણ જાતના સંકોચ વગર તે યુવતીને પોતાના ખભા પર બેસાડીને નદી પાર કરાવી દીધી. સામે કિનારે પહોંચ્યા પછી યુવતીએ આભાર માન્યો અને તે પોતાના રસ્તે ગઈ. શિષ્ય આ બધું જોઈ રહ્યો હતો પણ તે અંદરથી થોડો અસ્વસ્થ હતો. તેના મનમાં વિચાર આવ્યો કે, ‘ગુરુજી તો સન્યાસી છે, તેમણે કોઈ યુવતીને સ્પર્શ પણ ન કરવો જોઈએ. તો ખભા પર બેસાડીને નદી કેવી રીતે પાર કરાવી?’
પ્રવાસ આગળ વધ્યો. એક કલાક, બે કલાક અને આખરે ચાર કલાક વીતી ગયા પણ શિષ્યનું મન હજુ એ જ ઘટનામાં અટવાયેલું હતું. તે સતત એ જ દ્રશ્ય યાદ કરતો હતો અને અંદરથી બળતો હતો. આખરે તેનાથી રહેવાયું નહીં અને તેણે પૂછ્યું, ‘ગુરુજી, મને માફ કરજો. પણ તે નદી પાસે તમે જે કર્યું તે આપણા નિયમોની વિરુદ્ધ નથી? તમે તે સ્ત્રીને ખભા પર કેમ બેસાડી હતી?’
સાધુએ ખૂબ જ શાંતિથી હસીને જવાબ આપ્યો, ‘બેટા, મેં તો તે યુવતીને ચાર કલાક પહેલા જ નદીના કિનારે ઉતારી દીધી હતી પણ તેં તેને હજુ સુધી તારા મનના ખભા પર બેસાડી રાખી છે!’
આ સાંભળીને શિષ્યની આંખો ખુલી ગઈ. તેને સમજાયું કે જે ઘટના માત્ર બે મિનિટની હતી અને ચાર કલાક પહેલા પૂરી થઈ ગઈ હતી. તેનું ચિંતન કરીને તેણે પોતાના આખા પ્રવાસનો આનંદ ગુમાવી દીધો હતો. શિષ્ય ભૂતકાળમાં જીવી રહ્યો હતો જ્યારે સાધુ વર્તમાનમાં હતા. આપણે બધા પણ આ શિષ્ય જેવા જ છીએ. કોઈએ આપણું અપમાન કર્યું હોય, આપણે કોઈ ભૂલ કરી હોય કે નિષ્ફળતા મળી હોય તે ઘટના તો ક્યારની વીતી ગઈ હોય છે. પણ આપણે તેને મનના ખભા પર બેસાડીને વર્ષો સુધી ફરતા રહીએ છીએ. આ 'મેન્ટલ લોડ' (માનસિક ભાર) જ આપણને ક્યારેય હળવાશ અને ખુશીનો અનુભવ થવા દેતો નથી.
કહેવાય છે કે ‘વીતી તાહી બિસાર દે, આગે કી સુધ લે.’ એટલે કે જે વીતી ગયું છે તેને ભૂલી જાવ અને જે આગળ આવવાનું છે તેની સંભાળ લો. આપણું મન એક બગીચા જેવું છે. જો તમે તેમાં ગઈકાલના કરમાયેલા ફૂલો જ જોયા કરશો તો આજે જે નવી કળીઓ ખીલી છે તેની સુગંધ તમે ક્યારેય માણી નહીં શકો. તેથી ખુશ રહેવાનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ એ જ છે કે ભૂતકાળના બોજને નદીના કિનારે જ મૂકી દો અને હળવા હાથે વર્તમાનના પ્રવાસનો આનંદ માણો. સુખ એ ક્યાંય બહારથી નથી આવતું. ભૂતકાળના વિચારોનો ત્યાગ કરવાથી અંદરથી જ પ્રગટ થાય છે.
લોકો અવારનવાર વિચારે છે કે, ‘જો મેં ત્યારે એ નિર્ણય ન લીધો હોત તો આજે હું ક્યાં હોત?’ અથવા ‘પેલા વ્યક્તિએ મને આવું કેમ કહ્યું હશે?’ આ ‘જો’ અને ‘તો’ ના ચક્રવ્યૂહમાં ફસાઈને આપણે આપણી આજની ઉર્જા વેડફી રહ્યા છીએ. હકીકત એ છે કે ભૂતકાળ એ એક એવું પોસ્ટમોર્ટમ છે જેમાંથી કંઈ નવું નીકળવાનું નથી માત્ર દુર્ગંધ જ આવવાની છે. મનોવિજ્ઞાન કહે છે કે આપણું મન નેગેટિવ યાદોને પકડી રાખવામાં વધુ માહિર છે. તેથી જ આપણે જૂની ભૂલો કે કડવા અનુભવોને વારંવાર યાદ કરીને ફરી ફરીને દુઃખી થઈએ છીએ.
ગુજરાતીમાં સુંદર કહેવત છે કે ‘ગયેલું ધન પાછું આવે પણ ગયેલો સમય નહીં.’ તો પછી જે સમય પાછો આવવાનો જ નથી તેના વિશે વિચારીને આજની ખુશીઓને કેમ હોમી દેવી? ચિંતન અને ચિંતા વચ્ચે પાતળી ભેદરેખા છે. ભૂતકાળનું ચિંતન ત્યારે જ કામનું છે જ્યારે તમે તેમાંથી બોધપાઠ લો. પણ જો તે તમને માત્ર પીડા આપતું હોય તો તે ઝેર સમાન છે. આજના યુવાનો અવારનવાર ભૂતકાળના સંબંધો કે પરીક્ષાના પરિણામોને લઈને મહિનાઓ સુધી ઉદાસ રહે છે. તેઓ ભૂલી જાય છે કે ગાડી ચલાવતી વખતે જો ડ્રાઈવર સતત રિયર-વ્યુ મિરર (પાછળ જોવાનો કાચ) માં જ જોયા કરે તો અકસ્માત નક્કી છે. રિયર-વ્યુ મિરર નાનો હોય છે અને આગળ જોવાનો કાચ મોટો, કારણ કે આગળ જોવું એ જીવન છે અને પાછળ જોવું એ માત્ર સંદર્ભ છે. ‘રાત ગઈ, બાત ગઈ’ ના ન્યાયે આપણે દરેક નવા સૂર્યોદયને નવી આશા સાથે આવકારવો જોઈએ.
તમારે જો જીવનમાં ખરેખર આગળ વધવું હોય તો તમારે યાદશક્તિ કરતાં તમારી 'ભૂલી જવાની શક્તિ' (Art of forgetting) વધુ કેળવવી પડશે. અતીતની કડવાશને પકડી રાખવાથી તમે સામેવાળાનું નુકસાન નથી કરતા પણ તમે તમારા પોતાના જ હૃદયને દુઃખી કરો છો. સવારે ઉઠો ત્યારે એમ જ સમજો કે આજે મારો નવો જન્મ છે અને ગઈકાલનો દિવસ કોઈ બીજાનો હતો. આ હળવાશ જ તમને સાચી પ્રગતિ અને સાચું સુખ અપાવશે. જે ક્ષણે તમે ‘કેમ થયું’ માંથી નીકળીને ‘હવે શું’ પર ધ્યાન આપશો તે જ ક્ષણે તમારા જીવનમાં ખુશીનો પ્રવેશ થશે.
