🪙💵 પ્રકરણ ૪૯ : નોટ, સિક્કો અને જીવનનું સાચું મૂલ્ય!
દૈનિક ચબરાકિયાં:
"તમારી તિજોરીમાં પડેલા લાખો રૂપિયા તમને ધનવાન બનાવી શકે છે, પણ કોઈ જરૂરિયાતમંદના હાથમાં મૂકેલો એક રૂપિયો તમને માનવ બનાવે છે! મોટાઈ પદવી કે બેંક બેલેન્સમાં નથી, જીવનમાં કોઈકના ઉપયોગમાં આવવામાં છે!"
શ્રાવણ મહિનાના દિવસો ધીમે-ધીમે આગળ વધી રહ્યા હતા અને રવિવારની શાંત સવારે આનંદનગર સોસાયટીનું વાતાવરણ એકદમ ખુશનુમા હતું.
સોસાયટીના ક્લબ હાઉસમાં 'સિનિયર સિટિઝન ગ્રુપ' અને 'આનંદ ગૅંગ'ના બાળકો વચ્ચે દર રવિવારે યોજાતી "સંસ્કાર અને મોટીવેશનલ વાતો"ની બેઠક જામી હતી.
સ્ટેજ પાસે સોફા પર સિનિયર સિટિઝન વડા માણેકલાલ,કેશવ ભટ્ટ, મદન લાલ શર્મા, રુસ્તમ દારૂવાલા,અવધેશ શર્મા, મનોજ દેશમુખ,મનોહર જોશી હતાં . સામે કાર્પેટ પર આર્શવ, અનાયા, રુદ્ર (ટીનીયો), આરવ અને આન્યા ગોઠવાઈ ગયા હતા.
વાતો-વાતોમાં આર્શવે પોતાના નવા સ્માર્ટફોન અને બ્રાન્ડેડ શૂઝની વાત કાઢી, "માણેક દાદા! મારી સ્કૂલમાં કેટલાક છોકરાઓ બહુ મોટા-મોટા બંગલા અને મોંઘી ગાડીઓનો વટ પાડે છે. જેની પાસે વધુ પૈસા હોય એ જ દુનિયામાં સૌથી મોટો ગણાય ને?"
આ સાંભળીને માણેક લાલે ચશ્મા સરખા કર્યા, પોતાની લાકડી જમીન પર ટેકવી અને સ્નેહભર્યા અવાજે કહ્યું, "બેટા આર્શવ! તારા આ સવાલનો જવાબ હું તને એક નાનકડી પણ જીવનની આંખો ખોલી નાખે તેવી સુંદર વાર્તા દ્વારા આપું."
બધા બાળકો ઉત્સુકતાથી સાંભળવા લાગ્યા.
ખિસ્સામાં થયેલી એક અનોખી મુલાકાત!
માણેક લાલે વાર્તા શરૂ કરી:
એક વખત એક સામાન્ય માણસના ખિસ્સામાં અચાનક એક મોટી ૧૦૦૦ રૂપિયાની નોટ અને એક નાનકડો એક રૂપિયાનો સિક્કો ભેગા થઈ ગયા.
સિક્કો તો આટલી મોટી અને કડકડતી નોટ જોઈને અભિભૂત થઈ ગયો. એ તો એકીટશે નોટ સામે જોયા જ કરતો હતો!
નોટે થોડા ગર્વથી પૂછ્યું, "કેમ ભાઈ, આટલું ધ્યાનપૂર્વક શું જુએ છે મારી સામે?"
સિક્કાએ વિનમ્રતાથી કહ્યું, "આપના જેટલા મોટા મૂલ્યની વ્યક્તિ સાથે મારી જિંદગીમાં ક્યારેય મુલાકાત નથી થઈ, એટલે આપને જોઈ રહ્યો છું. આપનો જન્મ થયો ત્યારથી અત્યાર સુધીમાં આપ કેટલું બધું ફર્યા હશો! આપનું મૂલ્ય મારા કરતાં હજારગણું વધારે છે, એટલે આપ કેટલા બધા લોકોને ઉપયોગી થયા હશો!"
આ સાંભળીને પેલી ૧૦૦૦ રૂપિયાની નોટે એક ઊંડો નિસાસો નાખ્યો અને અત્યંત દુઃખી વદને કહ્યું:
"ભાઈ સિક્કા! તું બહારથી વિચારે છે એવું કંઈ જ નથી. મારો જન્મ થયો ત્યારથી હું એક મોટા ઉદ્યોગપતિના કબજામાં હતી. એણે મને સાચવીને પોતાની અંધારી તિજોરીમાં બંધ કરી રાખેલી. એક વખત મને તિજોરીમાંથી બહાર કાઢી, પણ એણે કરેલા ટેક્સચોરીના કૌભાંડને ઢાંકવા માટે લાંચ (લાંચ-રુશવત) તરીકે એક સરકારી અધિકારીના હવાલે કરી દીધી!"
નોટે આગળ ઉમેર્યું, "મને એમ થયું કે ચાલો, હવે જેલમાંથી છૂટ્યા અને કોઈ સામાન્ય માણસના ઉપયોગમાં આવીશ. પણ મારા સપના અધૂરા જ રહ્યા! એ ભ્રષ્ટ અધિકારીએ મને સીધી એના બેંક લોકરમાં કેદ કરી દીધી. કેટલાય મહિનાઓ બાદ એ અધિકારીએ એક મોટો બંગલો ખરીદ્યો ત્યારે મને બેંક લોકરમાંથી બહાર નીકળવાની તક મળી. પણ જેવી બિલ્ડરના હાથમાં આવી કે એણે મને કાળા નાણાં તરીકે કોથળામાં પૂરીને એક ભોંયરામાં અંધારી જગ્યાએ મૂકી દીધી! મારો તો શ્વાસ પણ રુંધાતો હતો. હજુ બે દિવસ પહેલાં જ ત્યાંથી નીકળીને આ માણસના ખિસ્સામાં પહોંચી છું. ભાઈ, સાચું કહું તો મેં મારી આખી જિંદગી માત્ર જેલમાં અને અંધારામાં જ વિતાવી છે!"
પોતાની કરુણ કહાણી પૂરી કરીને નોટે સિક્કાને પૂછ્યું, "દોસ્ત, તું તારી વાત તો કહે! તારા જન્મ પછી તું કેટલુંક ફર્યો? કોને કોને મળ્યો?"
સિક્કાએ હરખાતાં હરખાતાં ઉત્સાહથી કહ્યું:
"અરે દોસ્ત, મારી તો શું વાત કરું? હું તો આખી દુનિયા ખૂબ ફર્યો! એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ અને ત્યાંથી વળી ત્રીજી જગ્યાએ હું સતત ફરતો જ રહ્યો છું. ક્યારેક હું ભૂખ્યા ભિખારી પાસે જઈને એને બિસ્કિટનું પેકેટ અપાવતો, તો ક્યારેક રડતા નાના બાળકના હાથમાં જઈને એને મીઠી ચોકલેટ અપાવીને એના ચહેરા પર સ્મિત લાવતો હતો!
હું પવિત્ર તીર્થસ્થાનોમાં જઈ આવ્યો, પવિત્ર ગંગા-યમુના નદીઓમાં નાહી આવ્યો અને પ્રભુના ચરણસ્પર્શ પણ કરી આવ્યો. ક્યારેક હું મંદિરમાં આરતીની થાળીમાં જઈ આવ્યો, તો ક્યારેક દરગાહમાં અલ્લાહની પાવન ચાદરમાં પણ પોઢી આવ્યો! મને મારી જિંદગીમાં ખૂબ મજા આવી છે, અને હું જેની જેની પાસે ગયો છું એ બધાને મેં કોઈ ને કોઈ રીતે ઉપયોગી થઈને મજા કરાવી છે!"
સિક્કાની આ પવિત્ર અને સાર્થક યાત્રા સાંભળીને પેલી ૧૦૦૦ રૂપિયાની મોટી નોટની આંખો ભીની થઈ ગઈ. એને સમજાયું કે આંકડો મોટો હોવાથી કોઈ મોટું નથી બનતું!
વાર્તા પૂરી કરીને માણેક લાલે બાળકો સામે જોયું. રૂસ્તમ દારૂવાલા અને મનોહર જોશીએ પણ માથું ધુણાવીને અનુમોદન આપ્યું.
માણેક લાલે બાળકોને સમજાવ્યું, "જોયું બાળકો! તમે કેટલા મોટા છો કે તમારી પાસે કેટલી સંપત્તિ છે એના કરતાં તમે લોકોને કેટલા ઉપયોગમાં આવ્યા એ વધુ મહત્વનું છે. મોટા હોવા છતાં જો કોઈના દુઃખમાં કામ ન આવીએ તો એ જીવન શૂન્ય છે, અને નાના હોવા છતાં જો કોઈના ચહેરા પર સ્મિત લાવી શકીએ તો એ માણસ દુનિયાનો સૌથી મોટો અને મહાન વ્યક્તિ છે!"
આર્શવ અને અનાયાએ ઊભા થઈને કહ્યું, "દાદા! આજે અમને સમજાયું કે જીવનમાં માત્ર પૈસા ભેગા કરવા કરતાં બીજાને ઉપયોગી થવું અને સારું વર્તન રાખવું એ જ ખરી સંપત્તિ છે."
ક્લબ હાઉસમાં બેઠેલા સેક્રેટરી હિતેશ પટેલ અને સોસાયટીના રહીશોએ તાળીઓનો ગડગડાટ કરી મૂક્યો.
📝 માણેક લાલની ડાયરી (પ્રકરણનો અંત):
"તિજોરીમાં બંધ પડેલી લાખ રૂપિયાની નોટ કરતાં ગરીબના હાથમાં ગયેલો એક રૂપિયો ઈશ્વરના દરબારમાં વધુ વજન ધરાવે છે! જીવનની સાચી કિંમત એમાં નથી કે તમે કેટલું ભેગું કર્યું, પણ એમાં છે કે તમે કેટલું વહેંચ્યું. મોટા હોવાનો અહંકાર છોડીને નાના બનીને પણ જો કોઈના આંસુ લૂછી શકાય, તો સમજી લેવું કે મનુષ્ય જન્મ સાર્થક થઈ ગયો. આનંદનગરના આ બાળકો ભવિષ્યમાં ભલે ગમે તેટલા મોટા ઓફિસર કે બિઝનેસમેન બને, પણ એમના દિલ હંમેશાં આ સિક્કા જેવા પવિત્ર અને પરોપકારી રહે, એ જ પ્રભુ ચરણે પ્રાર્થના!"
