ભાગ ૫: શિકારીનો દરોડો અને ખાલી પાંજરું…!
"વાડ્યું વળે ને વેરી જાગે, સવાર પડે સુમસામ,
કાયદાનો કોરડો વીંઝાય, લેવા ગરીબનું નામ.
પણ જનેતા જેની જોગમાયા, ને સત્ય જેનું ઢાલ,
એના આંગણે આવીને પાછો પડે, સાક્ષાત વિકરાળ કાળ!"
સમય: સવારના ૮ વાગ્યા.
સ્થળ: કાનજીનો નેસડો.
સૂરજ તો ક્યારનોય ગીરના ડુંગરા પાછળથી ઉગી નીકળ્યો હતો, અને તેના સોનેરી કિરણો રાયણના ઝાડમાંથી ચળાઈને નેસડાના આંગણામાં પથરાયા હતા. પણ કાનજીના નેસડામાં આજે સવાર નહોતી પડી, જાણે કોઈ અણધારી આફત ઉતરી હતી. વાતાવરણમાં એક અજીબ ગંભીરતા હતી. પક્ષીઓનો કલરવ પણ આજે ઓછો સંભળાતો હતો, જાણે કુદરત પણ કોઈ આવનારા તોફાનની રાહ જોઈ રહી હોય.
કાનજી ઘરના ઉંબરા પર સુનમૂન બેઠો હતો. તેની નજર સતત નેસડાના કાચા, ધૂળિયા રસ્તા પર મંડાયેલી હતી. તેની આંખો રાતભરના રુદનથી સુજી ગયેલી હતી અને ચહેરો સાવ નિસ્તેજ થઈ ગયો હતો. રાતનો ઉજાગરો અને કેસરીના વિરહનું દુઃખ તેના બાળહૃદય પર પથ્થરની જેમ બેસી ગયું હતું. ઘરના ખૂણામાં હવે ખાલીપો હતો, જે તેને ખાવા દોડતો હતો.
અચાનક, આ ભયાનક શાંતિના ટુકડે-ટુકડા થઈ ગયા.
દૂરથી ધૂળની ડમરી ઉડી અને એક ભારે વાહનનો કરકશ અવાજ ગીરની શાંતિને ચીરતો નજીક આવવા લાગ્યો.
ઘરરર... ઘરરર...
જીપનો અવાજ!
માલધારીના શાંત નેસડામાં જીપનો અવાજ એટલે કાં તો કોઈ બીમાર પડ્યું હોય, અને કાં તો કોઈ સરકારી આફત આવી હોય. કાનજીના પેટમાં ફાળ પડી. તે ઉભો થઈ ગયો. તેના પગ થથરવા લાગ્યા.
થોડી જ વારમાં, વન વિભાગની સરકારી જીપ ધૂળ ઉડાડતી, સાપની જેમ સરકતી નેસડામાં પ્રવેશી. તેની પાછળ બીજી એક પોલીસની જીપ હતી. જીપના તોતિંગ ટાયરોએ ભીની માટીમાં ચીલા પાડી દીધા.
જીપ બરાબર કાનજીના ઘરની સામે, લીમડાના ઝાડ નીચે આવીને ઉભી રહી. બ્રેક વાગી અને ધૂળનું એક મોટું વાદળું ઉડ્યું જેણે કાનજીના મોઢા પર રાખ ઉડાડી દીધી.
જીપમાંથી સૌથી પહેલાં જે માણસ ઉતર્યો, તેને જોઈને કાનજીનું લોહી થીજી ગયું.
તે મંગલ હતો.
મંગલનો જમણો હાથ ગળામાં લટકાવેલી ઝોળીમાં હતો, જેના પર લોહીવાળા પાટા બાંધેલા હતા (જ્યાં કેસરીએ બચકું ભર્યું હતું), પણ તેના ચહેરા પર એક પિશાચી સ્મિત હતું. તેની આંખોમાં વેરની આગ અને જીતનો નશો બંને હતા.
તેની પાછળ ફોરેસ્ટર સાહેબ 'રાઠોડ' ઉતર્યા. રાઠોડ સાહેબ હાથમાં નેતરનો ડંડો અને કમરે ચામડાનો પટ્ટો બાંધીને પૂરા રુઆબમાં ઉભા હતા. સાથે ચાર-પાંચ ખાખી વર્દીવાળા, બંદૂકધારી સિપાહીઓ હતા. તેમના બૂટના અવાજથી નેસડાની ધરતી ધ્રૂજી ઉઠી.
નેસડાના બીજા માલધારીઓ પણ ગભરાઈને, ફાટી આંખે પોતાના ઘરની બહાર નીકળી આવ્યા હતા. કોઈના મોઢામાંથી શબ્દ નહોતો નીકળતો. બધા જાણતા હતા કે મંગલની નજર બગડે ત્યારે શું થાય.
મંગલે પોતાના સાજા હાથે રાઠોડ સાહેબ સામે આંગળી ચીંધીને કાનજીના ઘર તરફ ઈશારો કર્યો.
"આ રહ્યું સાહેબ! આ એ જ ઘર છે. અને પેલો રહ્યો એ છોકરો, કાનિયો! આ લોકોએ ઘરમાં સાવજ પાળ્યો છે. કાલે રાતે મેં નજરોનજર જોયું છે. એ સાવજે મારા પર હુમલો કર્યો હતો. જુઓ આ મારો હાથ!" મંગલે નાટક કરતા ચહેરા પર વેદનાનો ડોળ કર્યો.
રાઠોડ સાહેબે પોતાની મૂછો પર હાથ ફેરવ્યો. તેમની નજર બાજની જેમ કાનજી પર સ્થિર થઈ. એક ગરીબ માલધારીના ઘરમાં સાવજ? વાત માન્યામાં આવે એવી નહોતી, પણ કાયદાનો નિયમ હતો તપાસ કરવાનો અને બાતમી પાક્કી હતી.
"એ છોકરા! અહીં આવ!" રાઠોડ સાહેબે કડક અવાજે રાડ પાડી.
કાનજી ડરતો ડરતો, લથડતા પગે આગળ આવ્યો.
"તારા ઘરમાં સિંહ છે?" સાહેબે સીધો, તીક્ષ્ણ સવાલ પૂછ્યો.
કાનજીના ગળામાં ડૂમો હતો, પણ તેને સંતોકબાના શબ્દો યાદ હતા - 'જો પકડાયો તો બાપ જેલમાં જશે'. તેને ખબર હતી કે એક ખોટો શબ્દ અને આખો ખેલ ખતમ.
"ના સાહેબ... અમારી હેસિયત ક્યાં સાવજ પાળવાની? અમે તો ગરીબ માણસ, ભેંસું પાળીએ."
મંગલ વચ્ચે કૂદ્યો. "ખોટું બોલે છે સાહેબ! આ એક નંબરનો લુચ્ચો છે! મેં જોયો છે. અંદર જઈને તપાસ કરો, દૂધનું દૂધ અને પાણીનું પાણી થઈ જશે."
રાઠોડ સાહેબે સિપાહીઓને ઈશારો કર્યો. "ઘરની જડતી લ્યો. ખૂણે ખૂણો ફેંદી વળો."
સિપાહીઓ બૂટના અવાજ સાથે ઠક... ઠક... કરતા કાનજીના કાચા ખોરડા તરફ વધ્યા.
ત્યાં જ ઓસરીમાં એક પડછાયો આડો ફર્યો.
સંતોકબા.
હાથમાં એક મજબૂત, લોખંડની કડીઓ જડેલી 'ડાંગ' (લાકડી) લઈને સંતોકબા દરવાજાની વચ્ચે હિમાલયની જેમ અડીખમ ઉભા રહી ગયા. તેમનો ચહેરો કોઈ રણચંડી જેવો હતો. આંખોમાં ડર નહોતો, પણ એક ચેતવણી હતી જે કોઈ પણ મર્દનું પાણી ઉતારી દે.
"ખબરદાર જો કોઈ મારા ઉંબરામાં પગ મૂક્યો છે તો!" સંતોકબાનો અવાજ સિંહણ જેવો ગરજ્યો. "આ કોઈ ચોરનું ઘર નથી, આબરૂદાર માલધારીનું ઘર છે. અંદર મારો ઘરવાળો માંદગીમાં પટકાયેલો પડ્યો છે. મરદ થઈને એક લાચાર બાઈના ઘરમાં ઘૂસતા શરમ નથી આવતી?"
સિપાહીઓ થંભી ગયા. ગીરની કાઠિયાવાડી સ્ત્રીનું આ રૂપ જોઈને સારા સારા ઓફિસરો પણ વિચારમાં પડી જાય. હાથમાં ડાંગ હોય એટલે મજાક ન કહેવાય.
રાઠોડ સાહેબ આગળ આવ્યા. "માજી, કાયદાને વચ્ચે ના આવો. અને આ ડાંગ નીચે મૂકી દો. અમને બાતમી મળી છે કે તમે વન્યપ્રાણી ધારો તોડ્યો છે. સાવજને કેદ કરવો એ ગુનો છે."
"કોણે કીધું?" સંતોકબાએ મંગલ સામે જોયું. તેમની નજરમાં એટલો તિરસ્કાર હતો કે મંગલ તેમની નજર મિલાવી ન શક્યો. "આ દારૂડિયાની વાત પર તમે મારું ઘર ખૂંદવા આવ્યા છો? આણે મારી પાસે ઉછીના પૈસા માંગ્યા હતા, મેં ના પાડી એટલે વેર વાળવા આ તૂત ઉભું કર્યું છે. મારા ધણી (પતિ) ખાટલાવશ છે એટલે તમે અમારી મજાક ઉડાવો છો?"
સંતોકબાએ અદભૂત સમયસૂચકતા વાપરીને વાત ફેરવી નાખી.
રાઠોડ સાહેબ અકળાયા. "માજી, જો અંદર કઈ નહીં હોય તો અમે જતા રહીશું. પણ તપાસ તો કરવી જ પડશે. હટો રસ્તા પરથી."
સાહેબે સિપાહીઓને ધક્કો માર્યો. સંતોકબા એક સ્ત્રી હતા, એટલે તે પોલીસ સાથે હાથાપાઈ ન કરી શક્યા. તેમને પરાણે, કચવાતા મને સાઈડમાં ખસવું પડ્યું. કાનજીનો શ્વાસ અધ્ધર થઈ ગયો. શું કોઈ નિશાન રહી ગયું હશે?
સિપાહીઓ ઘરમાં ઘૂસ્યા.
તેમણે ખૂણે ખૂણો ફેંદી નાખ્યો. અનાજના કોથળા ઉંધા વાળી દીધા. વાસણો પછાડ્યા. છાશના ગોળા તપાસ્યા. ગોદડીઓ અને ગાદલાં ફેંકી દીધા. અંદરના ખાટલામાં સૂતેલા કાનજીના બીમાર પિતા દેવાત કાકા પણ ગભરાઈને ઉધરસ ખાવા લાગ્યા.
મંગલ પણ અંદર ઘૂસી ગયો. તે ઉત્સાહમાં હતો. તેની આંખો શિકારી કૂતરાની જેમ ચારે બાજુ ફરતી હતી. "અહીં જ હતો સાહેબ! આ ખૂણામાં જ બેસતો હતો! મેં જોયો તો!" મંગલ પેલા ખૂણા તરફ દોડ્યો જ્યાં કેસરી રાત સુધી સૂતો હતો.
ત્યાં કશું નહોતું. માત્ર ખાલી જમીન અને વેરવિખેર સામાન.
મંગલે ખૂણાની માટી સૂંઘી. "જુઓ સાહેબ! અહીં સાવજની ગંધ આવે છે! હું સાચું કહું છું!" અને તેની નજર જમીન પર પડી.
"આ જુઓ..." મંગલે જમીન પરથી કંઈક ઉપાડ્યું.
એક સોનેરી રંગનો વાળ. અને ખૂણામાં પડેલા એક અડધા ફાટેલા કપડા પર લોહીનો ડાઘ (જે મંગલનું જ હતું).
"જુઓ સાહેબ! આ સાવજનો જ વાળ છે! અને આ લોહી... આ મારા લોહીના ડાઘા છે!" મંગલ વિજયી સ્મિત સાથે ચિલ્લાયો. "પકડાઈ ગયા ચોર!"
રાઠોડ સાહેબે વાળ હાથમાં લીધો. અનુભવી ફોરેસ્ટર હતા, તરત સમજી ગયા કે આ સિંહનો જ વાળ છે.
તેમણે કાનજી અને સંતોકબા સામે જોયું. હવે તેમની આંખોમાં ગુસ્સો હતો.
"ક્યાં છે સિંહ?" સાહેબે કાનજીનો કોલર પકડ્યો અને તેને દીવાલ સાથે જકડી દીધો. "સાચું બોલી જા નહીંતર તારા બાપને અને તને બન્નેને જેલમાં પૂરી દઈશ. ક્યાં સંતાડ્યો છે?"
કાનજી રડવા લાગ્યો. તે ડરથી નહીં, પણ કેસરીની યાદમાં અને બાપની ઈજ્જત જવાના ડરથી રડતો હતો.
"સાહેબ... કોઈ સિંહ નથી. આ મંગલકાકા જૂઠું બોલે છે."
"તો આ વાળ કોનો છે? અને આ ગંધ?" સાહેબનો અવાજ ઉંચો થયો.
સંતોકબા ડાંગ ટેકવીને આગળ આવ્યા. તેમનો અવાજ સહેજ પણ ધ્રૂજતો નહોતો.
"સાહેબ, અમે જંગલમાં રહીએ છીએ. અમારા કપડાં પર, અમારા સામાન પર જંગલની અને જાનવરોની ગંધ તો હોય જ ને? ગઈ કાલે મારો છોકરો જંગલમાં લાકડા વીણવા ગયો હતો, ત્યાં કોઈ મરેલું જાનવર પડ્યું હશે એને અડીને આવ્યો હશે. એમાં શું સાવજ પાળ્યો કહેવાય? અને આ લોહી... ઈ તો કાનજીને કાંટો વાગ્યો હતો તેનું છે."
મંગલ ગાંડોતૂર થઈ ગયો. "ખોટી છે આ બાઈ! સાહેબ, આ લોકોએ સાવજને ક્યાંક સંતાડી દીધો છે! રાતોરાત સગેવગે કરી નાખ્યો છે! આજુબાજુ તપાસ કરો! વાડામાં જુઓ!"
રાઠોડ સાહેબે નેસડાની આસપાસ, વાડામાં અને નજીકના ઝાડી-ઝાંખરામાં તપાસ કરાવી. એક કલાક સુધી ધમપછાડા કર્યા. આખો નેસડો માથે લીધો.
પણ કેસરી ક્યાંય નહોતો. તે તો ક્યારનોય પોતાની નવી દુનિયામાં, કનકાઈના જંગલોમાં, માણસની પહોંચથી દૂર નીકળી ગયો હતો.
આખરે, થાકીને અને નક્કર પુરાવાના અભાવે રાઠોડ સાહેબે તપાસ બંધ કરી. ખાલી એક વાળના આધારે કોઈના પર કેસ ન કરી શકાય. સિંહ પોતે મળવો જોઈએ. કાયદો સાબિતી માંગે છે, અને સાબિતી જંગલમાં ચાલી ગઈ હતી.
સાહેબ ગુસ્સામાં બહાર આવ્યા. તેમનો પરસેવો છૂટી ગયો હતો. તેમણે મંગલ સામે જોયું. મંગલ હજી પણ બબડતો હતો - "સાહેબ, ગોતો... મળશે..."
રાઠોડ સાહેબે મંગલના ગાલ પર એક જોરદાર તમાચો ચોડી દીધો.
સટ્ટાક!
"ખોટી બાતમી આપે છે?" સાહેબ ગરજ્યા. "અમારો સમય બગાડ્યો? એક તો આ ગરીબના ઘરમાં બીમાર માણસ છે અને તું અમને અહીં દોડાવે છે? બીજી વાર જો આવી અફવા ફેલાવી છે ને, તો તને જ જેલમાં પૂરી દઈશ."
મંગલ ગાલ પકડીને ઉભો રહી ગયો. તેનું અપમાન થયું હતું. ગામલોકોની સામે તેની ઈજ્જત ધૂળમાં મળી ગઈ હતી. તેની આંખોમાં કાનજી અને સંતોકબા માટે હવે નફરતની આગ ભભૂકી ઉઠી હતી. આ તમાચો તેને આખી જિંદગી યાદ રહેવાનો હતો.
જીપ પાછી ફરી ગઈ. ધૂળની ડમરી શમી ગઈ.
જ્યારે બધા ગયા, ત્યારે નેસડામાં ફરી શાંતિ છવાઈ ગઈ. પણ આ શાંતિ સ્મશાન જેવી હતી.
કાનજી દોડીને ઘરમાં ગયો. તે પેલા ખૂણામાં જઈને બેસી ગયો જ્યાં કેસરી સૂતો હતો. ત્યાં હજી પણ કેસરીના શરીરની આછી ગંધ આવતી હતી.
તેણે ત્યાં પડેલી કેસરીની એક જૂની, ચાવી નાખેલી નાનકડી લાકડી હાથમાં લીધી અને છાતી સરસી ચાંપી દીધી.
"બચી ગયો મારો કેસરી..." કાનજી બબડ્યો. "સારું થયું કે હું તને મૂકી આવ્યો."
સંતોકબા દરવાજા પાસે ડાંગ પકડીને ઉભા હતા. તેમણે જોયું કે તેમનો દીકરો કાયદા સામે જીતી ગયો હતો, પણ અંદરથી હારી ગયો હતો. ખાલી પાંજરું (ઘર) હવે તેને ખાવા દોડતું હતું.
મંગલ આજે હાર્યો હતો, પણ જતાં જતાં તેની આંખો કહી ગઈ હતી કે આ યુદ્ધ પૂરું નથી થયું.
"આજ ભલે સાવજ છટકી ગયો, પણ કાનિયા... તું મારાથી નહીં છટકી શકે."
એ દિવસે કાનજીના નેસડામાં ચૂલો ન સળગ્યો. ભૂખ તો હતી, પણ જેની સાથે રોટલો વહેંચીને ખાતા હતા, એ ભાગીદાર જ નહોતો.
એક તરફ સંતોષ હતો કે ભાઈબંધ બચી ગયો, અને બીજી તરફ ખાલીપો હતો કે ભાઈબંધ છૂટી ગયો. આ દ્વિધા વચ્ચે કાનજીનું બાળપણ પૂરું થયું.
(ક્રમશ: ભાગ-૬ માં જુઓ - સુનકાર અને સાધના: ડાંગનો પહેલો પાઠ)
