ભારતનો ભૌગોલિક વિસ્તાર 7516 કિમીનો દરિયાકિનારો ધરાવે છે. આ દરિયાકિનારો માત્ર સૌંદર્ય નથી, પણ દેશના આર્થિક વિકાસનું સૌથી મોટું દ્વાર છે. છેલ્લા બે દાયકામાં આ દ્વારને સૌથી વધુ વિસ્તૃત કરનાર નામ છે – અદાણી પોર્ટ્સ એન્ડ સ્પેશિયલ ઇકોનોમિક ઝોન લિમિટેડ (APSEZ). 1998માં મુન્દ્રા પોર્ટથી શરૂ થયેલી આ સફર આજે ભારતના વેપારી માળખાની કરોડરજ્જુ બની ગઈ છે.
દેશનો સૌથી મોટો ખાનગી પોર્ટ ઓપરેટર
APSEZ આજે ભારતનું સૌથી મોટું ખાનગી પોર્ટ ઓપરેટર છે. કંપની ગુજરાતથી ઓડિશા સુધી પશ્ચિમ અને પૂર્વ કિનારે કુલ 13 બંદરો અને ટર્મિનલ ચલાવે છે. આમાં દેશનું સૌથી મોટું કન્ટેનર હેન્ડલિંગ પોર્ટ મુન્દ્રા પણ સામેલ છે. FY24માં APSEZએ 420 મિલિયન મેટ્રિક ટન કાર્ગો હેન્ડલ કર્યો, જે વાર્ષિક ધોરણે 24% નો વધારો દર્શાવે છે. આનો અર્થ એ કે ભારતના કુલ કાર્ગો વોલ્યુમનો એક ચતુર્થાંશ કરતાં વધુ હિસ્સો એકલા અદાણી પોર્ટ્સ મારફતે જાય છે.
FY25માં પણ આ ગતિ ચાલુ રહી. કંપનીએ 450 MMT કાર્ગો હેન્ડલ કરીને ₹11,061 કરોડનો રેકોર્ડ નફો કર્યો. મુન્દ્રા પોર્ટ એક જ વર્ષમાં 200 MMT કાર્ગો પાર કરનાર ભારતનું પહેલું બંદર બન્યું. જાન્યુઆરી 2025માં તો APSEZએ એક જ મહિનામાં 39.9 MMTનો રેકોર્ડ કાર્ગો હેન્ડલ કર્યો.
ભારતના વેપારને ગતિ અને ટેક્નોલોજીનો સથવારો
બંદરો માત્ર માલ ઉતારવા-ચઢાવવાની જગ્યા નથી. એ દેશની આયાત-નિકાસ, રોજગાર અને ઔદ્યોગિક વિકાસ સાથે સીધા જોડાયેલા છે. અદાણી પોર્ટ્સે લોજિસ્ટિક્સ, રેલ અને વેરહાઉસિંગમાં પણ મોટું રોકાણ કર્યું છે. FY25માં કંપનીનો લોજિસ્ટિક્સ બિઝનેસ 39% વધ્યો. રેલ વોલ્યુમ 9% વધીને 0.53 મિલિયન TEUs થયું. એટલે ખેડૂતનો માલ ખેતરથી બંદર સુધી અને બંદરથી વિદેશ સુધી ઝડપથી પહોંચે છે.
આ ઉપરાંત APSEZ ‘સ્માર્ટ પોર્ટ’ કન્સેપ્ટ પર કામ કરી રહ્યું છે. મુન્દ્રા અને કાટુપલ્લીમાં AI આધારિત યાર્ડ મેનેજમેન્ટ, ઓટોમેટેડ ક્રેન્સ અને રિયલ-ટાઈમ કાર્ગો ટ્રેકિંગથી ટર્નઅરાઉન્ડ ટાઈમ 20% સુધી ઘટ્યો છે. વિઝિંજામ પોર્ટ કેરળમાં ભારતનું પહેલું સંપૂર્ણ ઓટોમેટેડ ટ્રાન્સશિપમેન્ટ પોર્ટ શરૂ થયું છે. એક જ મહિનામાં તેણે 1,00,000+ TEUs હેન્ડલ કરવાનો માઇલસ્ટોન પાર કર્યો. આનાથી કોલંબો કે સિંગાપોર પરની નિર્ભરતા ઘટશે અને ભારત સીધું વૈશ્વિક શિપિંગ હબ બનશે.
વિસ્તરણ અને વૈશ્વિક હાજરી
APSEZ સ્થાનિક પૂરતું સીમિત નથી. કંપનીએ ઓડિશાનું ગોપાલપુર પોર્ટ ₹13.49 અબજમાં ખરીદ્યું. આ પોર્ટ આયર્ન ઓર, કોલસો, લાઈમસ્ટોન જેવો ડ્રાય બલ્ક કાર્ગો હેન્ડલ કરે છે. આ ઉપરાંત કંપનીએ ઓસ્ટ્રેલિયાનું નોર્થ ક્વીન્સલેન્ડ એક્સપોર્ટ ટર્મિનલ પણ હસ્તગત કર્યું. ભવિષ્યમાં યુરોપ, આફ્રિકા અને દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં ₹26,088 કરોડનું રોકાણ કરીને વિદેશી પોર્ટ્સની આવક 20-25% સુધી લઈ જવાનું લક્ષ્ય છે.
ટકાઉ વિકાસ અને સામાજિક જવાબદારી
વિકાસની સાથે પર્યાવરણની જવાબદારી પણ APSEZ સમજે છે. કંપનીએ 2025 સુધીમાં કાર્બન ન્યુટ્રલ બનવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે. મુન્દ્રા પોર્ટ પર 100 મેગાવોટની સોલર અને વિન્ડ એનર્જી સ્થાપિત થઈ ચૂકી છે. મેન્ગ્રોવ સંરક્ષણ અંતર્ગત 4000+ હેક્ટરમાં પ્લાન્ટેશન કરવામાં આવ્યું છે. અદાણી ફાઉન્ડેશન દ્વારા પોર્ટની આસપાસના 200+ ગામોમાં કૌશલ્ય વિકાસ, આરોગ્ય અને શિક્ષણના કાર્યક્રમો ચાલે છે. સીધા 28,000+ અને પરોક્ષ રીતે 2.5 લાખથી વધુ લોકોને રોજગાર મળ્યો છે.
પડકારો અને ભવિષ્યની દિશા
વિકાસની સાથે પડકારો પણ છે. FY27 માટે કંપનીએ અમેરિકાના ટેરિફ અને ઈરાન યુદ્ધના કારણે કોર અર્નિંગ ગ્રોથ ધીમી રહેવાની સંભાવના વ્યક્ત કરી છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની બ્લોક થવાથી વૈશ્વિક વેપાર પર અસર પડી છે. છતાં સ્થાનિક માંગ મજબૂત રહેવાથી વૃદ્ધિ ચાલુ રહેશે.
અદાણી પોર્ટ્સની કહાણી માત્ર એક કંપનીની નથી. એ ભારતના ‘મેરિટાઇમ વિઝન 2030’ અને ‘વિકસિત ભારત 2047’ના સપનાને સાકાર કરવાની કહાણી છે. 14 વર્ષે પહેલા 100 MMT, પછી 5 વર્ષે બીજા 100 MMT, 3 વર્ષે ત્રીજા 100 MMT અને હવે માત્ર 2 વર્ષથી ઓછા સમયમાં ચોથા 100 MMTનો આંકડો પાર કરવોએ બતાવે છે કે ભારતની ગતિ હવે રોકાવાની નથી. બંદરો મજબૂત થશે તો ભારત મજબૂત થશે, કારણ કે વેપાર વધશે તો રોજગાર વધશે, અને રોજગાર વધશે તો સમૃદ્ધિ આવશે. અદાણી પોર્ટ્સ એ સમૃદ્ધ ભારતનું પ્રવેશદ્વાર બની રહ્યું છે.
