પાદરે, એ વિશાળ અને ઘટાદાર વડલાની શીતળ છાયામાં એક જૂનું પુરાણું મકાન વર્ષોથી એકલું અટૂલું ઊભું હતું. આકાશમાંથી વરસી રહેલા જરમર વરસાદે જાણે એ મકાનની વર્ષો જૂની વેદના અને એકલતાને ધોવાનો વ્યર્થ પ્રયત્ન કર્યો હતો. દીવાલો પર જામેલી લીલ અને ઉખડી ગયેલા પોપડા એ વાતની સાક્ષી પૂરતા હતા કે અહીં લાંબા સમયથી કોઈના પગલાં પડ્યા નથી. મેં હિંમત કરીને એ જર્જરિત અને અડધા સડેલા લાકડાના બારણાને સહેજ ધક્કો માર્યો. વર્ષોથી બંધ પડેલા મિજાગરાઓએ 'ખરાડ...' કરતો ચીસ જેવો તીણો અવાજ કર્યો, જાણે કોઈની વર્ષો જૂની ઊંઘમાં અચાનક ખલેલ પડી હોય!
અંદર પગ મૂકતા જ ભેજવાળી અને બંધિયાર હવાનો એક ઝાપટો મને ભીંજવી ગયો. હવામાં ધૂળ અને જૂના લાકડાની એક અજીબ ગંધ પ્રસરેલી હતી. છત પરના તૂટેલા નળિયામાંથી વરસાદનું પાણી 'ટપક... ટપક...' ગણતરીબદ્ધ રીતે નીચે જમીન પર ટપકી રહ્યું હતું, જે ઘરની શાંતિમાં કોઈ સંગીત જેવું ભાસતું હતું. મેં ધ્રૂજતા હાથે ખિસ્સામાંથી માચીસ કાઢીને ખૂણામાં પડેલું ધૂળ ખાયેલું ફાનસ સળગાવ્યું. ઝાંખા અને પીળાશ પડતા અજવાળામાં મેં આખા ઓરડા પર નજર ફેરવી.
સામે એક લાકડાના જૂના ટેબલ પર માટીના થોડા તૂટેલા રમકડાં વેરવિખેર પડ્યા હતા. કદાચ એ કોઈ બાળપણની યાદોના અવશેષો હતા. તેની બરાબર બાજુમાં એક ધૂળથી ખરડાયેલો 'બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ' ફોટો ફ્રેમમાં મઢેલો હતો. મેં રૂમાલથી ફોટો સાફ કર્યો. એક પ્રેમાળ મા અને તેનો તેજસ્વી દીકરો... એ ફોટામાં માના ચહેરા પર જે સંતોષ અને સ્નેહ હતો, અને દીકરાની આંખોમાં જે ભવિષ્યના સપનાઓ અને નિર્દોષતા હતી, તે જોઈને મારું હૃદય ભરાઈ આવ્યું. મને લાગ્યું જાણે એ ફોટો હમણાં કંઈક બોલી ઉઠશે. હું એ ફોટો લઈને ભારે હૈયે મકાનની બહાર આવ્યો.
વરસાદ હવે થોડો ધીમો પડ્યો હતો. પાદરે પીપળાના ઝાડ નીચે ઓટલે એક વડીલ નિરાંતે બેઠા બેઠા બીડી પી રહ્યા હતા. એમના ચહેરા પરના કરચલીઓના નકશા ઘણું બધું કહી જતા હતા. મેં એમની પાસે જઈને પેલો ફોટો બતાવ્યો અને પૂછ્યું, "દાદા, આ મકાન કોનું છે? અને આ ફોટામાં દેખાતા લોકો અત્યારે ક્યાં છે? કેમ આ ઘર આટલું વેરાન ભાસે છે?"
વડીલે બીડીનો એક લંબાયેલો કશ ખેંચ્યો, થોડીવાર શૂન્યમનસ્ક થઈ આકાશ તરફ ધુમાડો છોડ્યો અને ગંભીર અવાજે બોલ્યા, "બેટા, આ મોહન અને એની માં રતનબા છે. આ આખું ગામ જાણે છે કે રતનબાનો જીવ તો એના એકના એક દીકરા મોહનમાં જ વસતો હતો. પિતા વગરના છોકરાને રતનબાએ મજૂરી કરીને પેટે પાટા બાંધીને ભણાવ્યો હતો. મોહન પણ હીરા જેવો હતો, આખું ગામ એના સંસ્કારના વખાણ કરતું."
વડીલે નિસાસો નાખતા આગળ ચલાવ્યું, "પણ વિધિના લેખ કંઈક જુદા જ હતા. ગયા વર્ષે ચોમાસાની આવી જ એક રાતે શહેરથી આવતા અકસ્માતમાં ૨૨ વર્ષના જુવાનજોધ મોહનનું કાળમુખું મૃત્યુ થયું. એના ગયા પછી રતનબા સાવ પથ્થર બની ગયા. એ દિવસથી એમણે મકાનની બહાર પગ ન મૂક્યો. ન કોઈની સાથે વાત કરી, ન સરખું અન્ન લીધું. બસ, દીકરાના વિરહમાં રાત-દિવસ ફોટા સામે જોઈ રહેતા. અંતે છ મહિના પછી દીકરાની યાદમાં જ એમનો પણ દેહ છૂટી ગયો. ત્યારથી આ ઘર આવું જ સૂમસામ છે."
વડીલની વાત સાંભળીને મારા રુવાડા ઊભા થઈ ગયા. હાથમાં રહેલા ફોટામાં હવે મને સ્નેહને બદલે વેદના દેખાવા લાગી. મેં પાછા વળીને એ બંધ મકાન તરફ જોયું. હવે મને સમજાતું હતું કે એ મકાન કેમ આટલું ઉદાસ અને ભારેખમ હતું. એ તો એક મા અને દીકરાની અધૂરી રહી ગયેલી લાગણીઓ અને ક્યારેય ન પૂરા થનારા સપનાઓનું 'સ્મશાન' બની ગયું હતું. વરસાદના ટીપાં હવે મને રતનબાના આંસુ જેવા લાગી રહ્યા હતા.
