ધોળકાના હાટમાં તરબૂચની મીઠી કથા
સુરેશ્વરના તપતા તીરો જાણે અગ્નિના બાણ વરસાવતા હતા. અમદાવાદથી થોડે દૂર ધોળકાના ગામના સાપ્તાહિક હાટમાં ધૂળના ગોટા ઊડતા હતા, ઘોડાગાડીઓના પૈડાં ચીસ પાડતા હતા અને હવામાં તાજા તરબૂચની મીઠી, માટીની સુગંધ ફેલાઈ રહી હતી. એક જૂના વડના છાયામાં, એક વૃદ્ધ વેપારી રતનલાલ દાદા બેઠા હતા. તેમનું મુખ વર્ષોના અનુભવની કરચલીઓથી ભરેલું હતું – જાણે કે સૌરાષ્ટ્રની સુકાઈ ગયેલી નદીની તટરેખા. પરંતુ તેમની આંખોમાં હતો એક અમર દીવો, જે જીવનના તમામ ભાવોને, માનવ સ્વભાવની તમામ છુપાયેલી કરામતોને સમજી ગયો હતો. તેમની સામે તરબૂચોના ઢગલા હતા – બહારથી ગાઢા હરિયાળા, અંદરથી લાલ-લાલ, મીઠાસથી છલકાતા, જાણે જીવનના રહસ્યોને છુપાવતા હોય.
તેમણે એક મોટું લાકડાનું બોર્ડ ઊંચું લગાવ્યું હતું, જેના પર મોટા અક્ષરે લખ્યું હતું: ‘૩૦માં એક તરબૂચ, ૧૦૦માં ત્રણ!’
उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः ।*
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः ॥
કાર્યો ઉદ્યમ (પ્રયત્ન અને સમજ)થી સિદ્ધ થાય છે, મનોરથ (માત્ર કલ્પના અને ચાલાકી)થી નહીં. સૂતેલા સિંહના મુખમાં હરણ આપમેળે પ્રવેશતાં નથી.
બપોરના સમયે એક યુવાન આવ્યો – વિવેક. શહેરી યુવાનીના જોશથી છલકાતો, જીન્સ અને ટી-શર્ટમાં સજ્જ, મોટરસાઈકલ પરથી ઊતરતાં જ તેની આંખોમાં એક ચમક આવી. તે વિચારતો હતો, “આ વૃદ્ધને બિઝનેસની શી ખબર? હું તેમને આજે સાચો પાઠ ભણાવીશ.” તેણે પહેલું તરબૂચ ૩૦માં લીધું. પછી બીજું પણ ૩૦માં. ફરી ત્રીજું પણ ૩૦માં. કુલ ૯૦માં ત્રણ તરબૂચ અલગ-અલગ ખરીદી લીધા. તેના હાથમાં તરબૂચની થેલીઓ હતી, મોં પર વિજયનું સ્મિત હતું.
જતી વખતે તેણે દાદાને કહ્યું, “કાકા, તમને ખબર નહીં હોય, પણ જુઓ! મેં ત્રણ તરબૂચ અલગ-અલગ લીધા અને ૧૦ રૂપિયા બચાવ્યા. આ રીતે બિઝનેસ કરવો એ તમારું કામ નથી, દાદા. શીખો કંઈક!”
આ ‘સ્માર્ટ’ ગણતરી સાંભળીને રતનલાલ દાદા મનમાં હસી પડ્યા.
लोभमूलानि पापानि संकटानि तथैव च।
लोभात्प्रवर्तते वैरं अतिलोभात्विनश्यति॥
જ બધાં પાપો અને સંકટોનું મૂળ છે. લોભમાંથી વૈર (દુશ્મની) જન્મે છે અને અતિલોભથી માણસનો સંપૂર્ણ વિનાશ થાય છે.
“લોભમાંથી જ પાપોનું વૃક્ષ ઊગે છે, સંકટોનાં ફૂલ ખીલે છે. લોભ એક વૈરની જ્યોત પ્રગટાવે છે, અતિલોભ તો તે જ્યોતને અગ્નિ બનાવી, સર્વસ્વને ભસ્મ કરી નાખે છે.”
“લોભીયા હોય ત્યાં ધૂતરા ભૂખે ન મરે.”
પણ દાદાએ કોઈને લુટી જાય એવું કંઈ કર્યું નહીં. તેમણે માત્ર હસીને જવાબ આપ્યો, “બેટા વિવેક, ઘણા રોજ આવે છે આવા. એક જ જુએ છે, પણ ત્રણ ત્રણ ખરીદી જાય છે અને જતાં મને જ સલાહ આપી જાય છે! આ હાટ છે ભાઈ, અહીં ભાવ માત્ર રૂપિયાના નથી, માનવ સ્વભાવના પણ છે. આમ કહી ત્રણ તરબૂચ લેતા જાય છે.”
વિવેક જતો રહ્યો, પણ દાદાના હૃદયમાં હાસ્યની એક મીઠી લહેર ઊઠી. તેમણે વિચાર્યું – આ જ તો જીવનનો વેપાર છે. યુવાની ચાલાકી કરે, અનુભવ હસે. અને ત્યાં જ મનમાં એક ચાર પંક્તિની કવિતા ઊઠી આવી:
બજાર જીવનનું છે આવું અનોખું,
યુવાન ચાલાકીથી ભાવ ઘટાવે,
વૃદ્ધ અનુભવે હસીને સમજાવે,
સાચી કિંમત તો ધીરજ અને જ્ઞાનની, અમર રહે!
पटुत्वं सत्यवादित्वं कथायोगेन बुध्यते।
अस्तब्धत्वमचापल्यं प्रत्यक्षेणावगम्यते ॥ - હિતોપદેશ, મિત્રલાભ
માણસની ચતુરાઈ અને સત્યવાદિતા તેની સાથે વાતચીત કરવાથી જ સમજાઈ જાય છે. તેની અહંકાર વિનાની વિનમ્રતા અને ચંચલતા વિનાની સ્થિરતા તેને સીધું જોઈને, પ્રત્યક્ષ અવલોકનથી જ સમજાય છે.
“વાતોના યોગે ખીલે છે બુદ્ધિની તીક્ષ્ણતા અને સત્યનો દીપ, પ્રત્યક્ષ નજરે દેખાય છે વિનમ્રતાનું સૌંદર્ય અને સ્થિરતાનો ગહન ગુણ. કથાઓમાંથી જાણાય છે મનની ચાલાકી, પણ હૃદયની શાંતિ તો માત્ર સામે જોઈને જ પામાય છે.”
આમ, ધોળકાના હાટમાં તરબૂચ વેચાતા રહ્યા, પણ રતનલાલ દાદાની આંખોમાં તે દિવસે પણ એક નવી મીઠાસ ભરાઈ ગઈ – માનવની મૂર્ખાઈની મીઠાસ, જે વૃદ્ધને યુવાન કરી દે છે અને યુવાનને થોડું વૃદ્ધ બનાવી દે છે. કારણ કે સાચો વેપાર ક્યારેય માલનો નથી, તે તો મનનો શાણપણ નો છે. અને અનુભવ જ સાચો ગુરુ છે.
