પ્રકરણ ૧૨: સુવર્ણ સ્મૃતિઓનો ઓટલો અને શાળાનો પ્રથમ ઘંટ
વૈશાખ અને જેઠના બળબળતા બપોરો ક્યારે વીતી ગયા અને અષાઢના વાદળોની ઘેરાયેલી ધૂંધળી છાયા ક્યારે આકાશમાં પથરાઈ ગઈ, તેની આ ચાર દોસ્તોને ગંધ પણ ન આવી. બાળપણમાં સમય જાણે પાંખો લગાવીને ઊડતો હતો. વેકેશનના એ સોનેરી, મુક્ત અને બેફિકર દિવસો જોતજોતામાં કેલેન્ડરના પાનાંઓની જેમ સડસડાટ સરકી ગયા. કાલ સુધી જ્યાં 'આજે કઈ રમત રમવી?'નો મધુર પ્રશ્ન હતો, ત્યાં હવે અચાનક 'સ્કૂલ ખુલવાના માત્ર બે જ દિવસ બાકી છે' એવો કઠોર વાસ્તવિકતાનો પડઘો સંભળાવા લાગ્યો હતો.
સોસાયટીના એ જ ઐતિહાસિક લીમડાના ઝાડ નીચે—જેણે આખા ઉનાળા દરમિયાન ક્રિકેટના મહાસંગ્રામો, ગીલી-દંડાના સર્વોચ્ચ મુકાબલા, લખોટીઓના તીક્ષ્ણ નિશાના અને સત્તોળિયાના ધમાસાણ યુદ્ધો જોયા હતા—ત્યાં આજે સ્મશાનવત્ અજીબ શાંતિ અને ગમગીની છવાયેલી હતી. બપોરનો આકરો તડકો ધીમે ધીમે ઓગળીને સાંજ તરફ વળી રહ્યો હતો અને હવામાં અકળાવનારો હળવો બફારો તરતો હતો.
એ જ પવિત્ર ઓટલા પર આર્યન, નિખિલ, જુગલ અને બિશન—આ ચારેય મહારથીઓ નીચાં માથાં ઢાળીને ગોળ કુંડાળું વળીને એવા ગંભીર મુખે બેઠા હતા, જાણે દેશના બજેટમાં ખાધ આવી ગઈ હોય કે પછી અચાનક સમગ્ર પૃથ્વી પર ઓક્સિજન ખૂટી પડ્યો હોય! કાલ સુધી જે ચહેરાઓ પર આખી સોસાયટીને માથે લેનારી ઉછળકૂદ, મસ્તી અને અલ્લડતા નાચતી હતી, તે આજે સાવ ગાયબ થઈ ચૂકી હતી.
એ ઉમંગના સ્થાને હવે આવી ગઈ હતી—પરમ દિવસથી શરૂ થતી શાળાની કાળજાળ ઉદાસી અને આખી દુનિયાની જવાબદારીઓનો અસહ્ય બોજ! ચારેયના મોઢાં એવાં બાર વાગ્યા જેવાં લટકી પડ્યાં હતાં કે જાણે દેશના રાજાએ અચાનક યુદ્ધની ઘોષણા કરી દીધી હોય અને આ ચારેય નાદાન સૈનિકોને પોતાના વહાલસોયા પરિવારથી વિખૂટા પાડીને સીધા સરહદની રણભૂમિમાં તોપના મોઢે લડવા મોકલવાના ન હોય! વળી પાછા જીવતા આવવાની શક્યતા તો સાવ નહિવત્ હોય એવી કારમી કરુણતા તેમનાં મુખડાં પર છલકાતી હતી. શાળાના પ્રથમ દિવસે બેગમાં પુસ્તકો ગોઠવવાના વિચાર માત્રથી જ એમને એવું લાગતું હતું જાણે પીઠ પર દફતર નહીં, પણ કોઈ કારાવાસની ભારેખમ લોખંડી સાંકળો લાદવામાં આવી રહી છે!
સાચું કહું લ્યા," બિશને ઓટલાની ધાર પરથી સૂકું પાંદડું તોડીને નીચે ફેંકતાં એક ઊંડો નિસાસો નાખ્યો, "આ વેકેશન પૂરું થવાનો દિવસ કેમ આટલો જલ્દી આવી ગયો? જાણે હજુ ગઈકાલે જ તો આપણે વાર્ષિક પરીક્ષા પતાવીને શેરડીનો રસ પીવા ગયા હતા! અને જોતજોતામાં બે મહિના પૂરા?"
જુગલે પોતાના બંને હાથ ઘૂંટણ પર ટેકવીને ચહેરો ઢીલો મૂક્યો, "હા યાર બિશન, તારી વાત સો ટકા સાચી છે. પરમ દિવસથી પાછું એ જ સવારે સાડા છ વાગ્યે ઊઠવાનું, મોં પર પાણી છાંટીને ભાગવાનું, ગળામાં પેલો પટ્ટો (ટાઈ) ભરાવવાનો અને ખભા પર દફતરનો પહાડ ઉપાડીને શાળાની લાઈનમાં ઊભા રહેવાનું! વિચારતાં જ મારા પેટમાં ગોટા વળે છે."
ત્યાં નિખિલે સાંત્વના આપતાં કહ્યું, "હજુ આ મહિનો તો સવારની શાળા હશે, એટલે બપોરે બાર વાગ્યા સુધીમાં તો શાળાએથી છૂટીને ઘરે આવી જવાશે અને અડધો દિવસ રમવા મળી જશે. પણ ખરી મુસીબત તો જુલાઈ મહિનાથી શરૂ થશે! સવારે દસ વાગ્યાથી લઈને છેક સાંજે પાંચ વાગ્યા સુધી શાળામાં જ ગોંધાઈ રહેવાનું. એમાંય પાછા ઘેર પહોંચતાં એક કલાક બગડે અને ગૃહકાર્ય પતાવીએ ત્યાં સુધીમાં તો આખો દિવસ પૂરો થઈ જાય, એટલે રવિવાર સિવાય કોઈ આશરો જ નહીં રહે!
આર્યને ઓટલા પર પાછળની તરફ બંને હાથ ટેકવ્યા, છાતી કાઢી અને નીલા આકાશ તરફ એવી અદાથી જોયું જાણે કોઈ મોટો તત્વચિંતક બ્રહ્માંડનું રહસ્ય ઉકેલવા જઈ રહ્યો હોય! તેના હોઠના ખૂણે એક મજેદાર, લુચ્ચું સ્મિત ફરક્યું. મિત્રોના ચહેરા પર છવાયેલી પેલી બાર વાગ્યા જેવી ઉદાસીને ઉડાડી મૂકવા માટે તેણે પોતાના અવાજમાં નાટકીય જોશ ઉમેરતાં કહ્યું:
"અરે મારા પરમ તપસ્વી ભાઈઓ! આમ મોં કેમ લટકાવીને બેઠા છો, જાણે આખી સોસાયટીનું દેવું તમારા જ માથે આવી પડ્યું હોય? વેકેશન પૂરું થાય એ તો સૂરજ આથમવા જેવો કુદરતી નિયમ છે! પણ જરા તમારી યાદશક્તિના ઘોડા દોડાવો અને વિચાર તો કરો કે આ વિતેલા બે મહિનામાં આપણે કેટલી અસાધારણ ધમાલ મચાવી છે! અરે, આખી પૃથ્વી પર કોઈએ ક્યારેય આવું ઐતિહાસિક વેકેશન માણ્યું હશે ખરું? આટલી અલ્લડ મજા શું આપણને ક્યારેય મળી છે કે બીજું કોઈ સપનામાં પણ કરી શકે? આપણે આ બે મહિનામાં કેટલું બધું નવું શીખ્યા, કેવી અવનવી કળાઓ જાણી અને આખી સોસાયટીને કેવા ચકરાવે ચડાવી!"
આર્યનના આ જુસ્સાદાર પ્રવચનથી પેલા મુરઝાયેલા ગુલાબ જેવા ચહેરાઓ પર અચાનક નવી રોનક આવી ગઈ. આખી 'ચાંડાલ ચોકડી'ના ચહેરા ફરી એકવાર ખીલી ઊઠ્યા. નિખિલે પોતાની સાયકલના પેડલ પર પગ હળવેકથી ફેરવ્યો, આંખોમાં ચમકારો લાવીને ગર્વથી ડોક હલાવી:
"વાહ આર્યન વાહ! તેં તો અસલ ઘા પર મલમ લગાવી દીધો! તેં બરાબર યાદ કરાવ્યું... અરે, આપણી આ સાહસગાથાની શરૂઆત તો જુઓ! પેલા દિવસથી થઈ જ્યારે આપણા આ મહાન લીડર આર્યનભાઈને સાયકલનું હેન્ડલ પકડતાંય ફફડાટ થતો હતો! યાદ છે પેલો સોસાયટીના નાકે પડેલો કચરાનો ડબ્બો?"
બસ, પછી તો પૂછવું જ શું! નિખિલનું આટલું બોલતાં જ ઓટલા પર જાણે હાસ્યનો મોટો બોમ્બ ફૂટ્યો. આર્યનની એ ઐતિહાસિક પછડાટ યાદ આવતાં જ ત્રણેય જણા પેટ પકડીને, તાલીઓ પાડીને ખડખડાટ હસી પડ્યા!
"હા... હા... હા...!" બિશને બંને હાથે પેટ પકડી લીધું. હસી-હસીને તેની આંખોમાંથી આંસુ છલકાઈ આવ્યા હતા. તે માંડ-માંડ શ્વાસ લેતાં બોલ્યો, "અરે બાપ રે, કેવી અદ્ભુત મજા આવી હતી એ દિવસે! આર્યન સાયકલના હેન્ડલ પર એવો ચોંટેલો હતા જાણે કોઈ પાતળા તાર પર સર્કસનો ખેલ બતાવતો હોય! અમે બંને પાછળથી કેરિયર પકડીને ફેફસાં ફુલાવીને દોડતા હતા. મેં જેવો 'હવે તું રાજા છો' કહીને છાનોમાનો હાથ છોડ્યો, ત્યાં તો ભાઈસાહેબનું વિમાન રનવે પરથી સીધું ભટક્યું! સીધા સોસાયટીના ગેટ પાસે પડેલા કચરાના મોટા લોખંડી ડબ્બામાં જઈને જ એમનું ઇમરજન્સી લેન્ડિંગ થયું! સાયકલ આડી પડીને પૈડું હવામાં ગોળ-ગોળ ફરતું હતું અને આપણા આ પરમવીર આર્યનભાઈ કચરાના ડબ્બા પર ઊંધા માથે લટકેલા હતા!"
આર્યને જરાય સંકોચ વિના, લુચ્ચું હસતાં હસતાં પોતાના હાફ પેન્ટને સહેજ ઊંચું કરી ઘૂંટણ પર પડેલો આછો સફેદ ડાઘ બતાવ્યો. તેણે જાણે કોઈ યુદ્ધનું પરાક્રમ વર્ણવતો હોય તેમ ગર્વથી છાતી ફુલાવી:
"અરે બિશનિયા, પછડાય એ જ તો સાચો અસવાર બને! ડબ્બામાં ભલે પડ્યો, પણ એ જ ઐતિહાસિક દિવસે હું એકલે હાથે સાયકલ હંકારતાં શીખી ગયો હતો હોં! એ પછી તો જુઓ આપણો વટ... કેવી લાંબી લાંબી ટૂરો મારી છે આપણે! પેલા તળાવની પાળે જઈને પાણીમાં ચપટા પથ્થર ફેંકીને 'કાંકરીચાળા' કરવા, સૂર્યાસ્ત ટાણે ઠંડા પવનમાં સોસાયટીના રસ્તે પૂરપાટ ઝડપે સાયકલની રેસ લગાવવી... આ બધું શું ઓછું રોમાંચક હતું?"
"અરે, એ બધું તો ઠીક, પણ પેલી આપણી શરતવાળી ક્રિકેટ મેચ કેમ ભૂલી જવાય?"
જુગલ તો જૂના વૈભવની યાદ આવતાં જ આવેશમાં આવીને ઓટલા પર ટટ્ટાર ઊભો થઈ ગયો. તેણે જાણે સામે અખ્તર કે બ્રેટ લી બોલિંગ ફેંકવા દોડતો આવતો હોય તેમ હવામાં બે હાથ જોડીને કાલ્પનિક બેટ જોરથી વીંઝ્યું:
"યાદ કરો પેલા રાકેશ અને એની 'સ્વસ્તિક ફાઈવ' વાળા છોકરાઓનો વટ! મૂછનો દોરોય નહોતો ફૂટ્યો તોય કેવા કોલર ઊંચા કરીને ફરતા હતા કે 'નીલકંઠ વાળા તો હારી જ જવાના છે, એમની તો કોઈ ઔકાત જ નથી!' પણ છેલ્લી ઓવરના છેલ્લા શ્વાસ રોકી દેનારા બોલ પર જ્યારે આપણે બે રન માટે જાનની બાજી લગાવીને દોડ્યા... અને પછી જે મેં આંખો મીંચીને કવર્સ ઉપરથી પેલો આકાશી ચોગ્ગો ફટકાર્યો... આહાહા! એમના કેવા મોતીયા મરી ગયા હતા! અને પેલી કરકરી, રોકડી પાંચ રૂપિયાની નોટ જ્યારે આપણા હાથમાં આવી... બાપ રે બાપ! જાણે આપણે ખુદ વર્લ્ડ કપની ચમકતી ટ્રોફી ઊંચકી લીધી હોય એવો રૂઆબ હતો આપણો!"
અને પેલી લોહીના પાણી કરીને જીતેલી પાંચ રૂપિયાની કમાણીમાંથી જે નવોનકોર, લાલચટક ટેનિસ બોલ લાવ્યા હતા..." નિખિલનો અવાજ સહેજ ધીમો પડ્યો. તેના ચહેરા પર એક અતિશય તોફાની અને લુચ્ચું સ્મિત રેલાયું. તેણે બિશન તરફ આંગળી ચીંધતાં રહસ્યસ્ફોટ કર્યો, "...તે આપણા આ ગલીના સચિન તેંડુલકર એવા બિશનિયાએ સીધો હિટલર સરના ધાબા પર ફટકાર્યો હતો! યાદ છે? પછી કેવા ઊભી પૂંછડીએ ભાગ્યા હતા આપણે બધા!"
બિશને તરત જ બંને હાથે કાન પકડી લીધા, જાણે હજુ હમણાં જ હિટલર સર હાથમાં સોટી લઈને સામે આવીને ઊભા ન રહી ગયા હોય! તે આંખો ગોળ-ગોળ ફેરવતાં બોલ્યો, "ઓ બાપ રે બાપ! ભાઈ, એ દિવસે જો ભૂલેચૂકેય આપણે હિટલર સરના લોખંડી પંજામાં સપડાઈ ગયા હોત ને, તો આખું વેકેશન એમની શાળાના ધોમધખતા મેદાનમાં ઊભા પગે કાન પકડીને જ કાઢવું પડત! પણ સાચું કહું લ્યા, એ ધાબા પરથી સાહેબની સિંહ જેવી ત્રાડ સંભળાઈ અને આપણે જે જીવ લઈને સડસડાટ ગલીઓમાં છૂમંતર થઈ ગયા હતા... એ ભાગવાનો પણ કેવો અદ્ભુત અને રૂંવાડાં ઊભાં કરી દે તેવો રોમાંચ હતો!"
"અને એ પરાક્રમ પછી..." આર્યને પોતાની એક આંખ સહેજ મિચકારીને નિખિલ સામે અર્થસભર નજરે જોયું, "...આવ્યો આપણા પરમ પૂજ્ય, મહામહિમ મહારાજાધિરાજ નિખિલકુમારનો જન્મદિવસ!"
આ સાંભળતાં જ નિખિલનો ચહેરો ગુલાબના ગોટાની જેમ ગર્વથી ખીલી ઊઠ્યો. તેણે જાણે માથા પર કોઈ અદ્રશ્ય મુગટ સરખો કરતો હોય તેમ છાતી ફુલાવીને કહ્યું:
"હા યાર! આખા વેકેશનનો જો કોઈ 'ગોલ્ડન ડે' હોય તો એ જ હતો! સવારે રાજાની જેમ વટથી નીકળીને આખી સોસાયટીમાં પેલી મોંઘીદાટ 'એક્લેર્સ' ચોકલેટો લહાણી કરવાની કેવી વટભરી મજા આવી હતી! આખી સોસાયટીના છોકરાઓ આપણી પાછળ પાછળ લાઈન લગાવીને ફરતા હતા... અને પછી ઘરમાં પેલી 'ઝાડી' સાથે જે મહાભારત મચ્યું હતું..."
આટલું બોલતાં જ નિખિલ પોતે જ હસી પડ્યો. માનસીદીદીનું રૌદ્ર સ્વરૂપ અને પછી પોતું લઈને થયેલી દોડાદોડની યાદ તાજી થતાં જ આખી ઓટલા-પરિષદ ફરી એકવાર ખડખડાટ હાસ્યના કિલ્લોલમાં ડૂબી ગઈ!
અરે હા ભાઈ, એ દ્રશ્ય તો આંખ સામેથી ખસતું જ નથી!" જુગલે જૂની સ્મૃતિઓમાં ગોથાં ખાતાં, આંખો ચમકાવીને કહ્યું, "માનસીદીદી જેવા મહાકાળી મા બનીને, હાથમાં ભીનું પોતું લહેરાવતાં આપણી પાછળ ધસ્યા... ઓ બાપ રે! એમના મુખ પરનો ક્રોધ જોઈને આપણે તો ચંપલ પહેરવાનીયે શરમ રાખ્યા વગર એવા સડસડાટ બહાર ભાગ્યા હતા જાણે પાછળ સાક્ષાત્ યમરાજના દૂત ન પડ્યા હોય! એ તો સારું થયું કે કાકી બરાબર ટાણે વચમાં આવી ગયાં અને આપણો ઉદ્ધાર કર્યો. બાકી જો એ ભીનું પોતું આપણા પર પડ્યું હોત ને, તો આજે આપણા માથા પર વાળ નહીં પણ લાલ ચકામા હોત! અને પછી... આહાહા! પછી શરૂ થયો આપણો અસલી ડિજિટલ સંગ્રામ—પેલી જાદુઈ 'વિડીયો ગેમ'!"
જુગલના આટલું બોલતાં જ ચારેય મિત્રોનું મન ફરી એકવાર એ ચમકતા ટીવી સ્ક્રીનની અજાયબ દુનિયામાં સરી પડ્યું. ચારેયની આંખોમાં બાળપણની એ રોમાંચક ક્ષણો જાણે સાક્ષાત્ તરવરી ઊઠી.
"યાર, એ 'કોન્ટ્રા' ગેમની તો વાત જ કંઈક ઔર હતી!" આર્યને હાથની આંગળીઓને હવામાં એવી રીતે ફેરવી જાણે હજુ હમણાં જ હાથમાં જોયસ્ટીક પકડી રાખી હોય. તેની આંખોમાં એ રણમેદાન તાજું થઈ ગયું, "પેલા બે બહાદૂર કમાન્ડો—એક લાલ પેન્ટવાળો ને બીજો વાદળી! અને પેલી હવામાંથી ઊડતી ઊડતી આવતી 'S' વાળી કેપ્સ્યુલ... એ 'સ્પ્રેડ ગન' મળતાં જ જે એકસાથે પાંચ-પાંચ ગોળીઓનો વરસાદ થતો હતો, એવો રોમાંચ તો કોઈ ફિલ્મના હીરોનેય નહીં મળતો હોય! અને પેલો નીચેથી પુલ તૂટતો હતો ત્યારે 'A' બટન દબાવીને હવામાં જે ગોળ-ગોળ પલ્ટી મારીને કૂદકા લગાવતા હતા... બાપ રે! છેલ્લે પેલા પાણીમાંથી કાળ જેવા રાક્ષસે જ્યારે મોં ફાડીને અંગારા ફેંક્યા અને આપણે બંનેએ જોયસ્ટીકના બટનો તોડી નાખવાની હદે દબાવીને એને ભડાકે દીધો... 'સ્ટેજ વન ક્લિયર'નો એ વિસ્ફોટ જાણે આપણે ખુદ કારગિલનું યુદ્ધ જીતી લીધું હોય એવો દિલધડક હતો!"
"અરે એ તો બંદૂકની વાત થઈ," બિશને વચ્ચે જ પોતાની અસલ દેશી અને ભોળી મુદ્રામાં, માથું સહેજ નમાવીને ઉમેર્યું, "પણ પેલી 'સુપર મારીઓ' ગેમમાં લાલ-સફેદ ટપકાંવાળું પેલું જાદુઈ મશરૂમ... મારીઓ જેવો એને અડતો કે તરત 'ટ્યુન... ટ્યુન... ટ્યુન...' અવાજ સાથે આંખના પલકારામાં બમણો મોટો થઈ જતો! સાચું કહું લ્યા, એ જોઈને તો મને રોજ સાંજે એમ જ થતું કે ક્યાંકથી એવું એકાદું મશરૂમ મનેય જડી જાય તો હુંય એક જ ઝાટકે ગગનચુંબી મોટો થઈ જાઉં! પછી ન તો કોઈ ગૃહકાર્યની કચકચ રહે કે ન તો કોઈના બાપની બીક!"
બિશનની આ ભોળી, બાળસહજ અને ગળાડૂબ નિર્દોષતા સાંભળીને તો બાકીના ત્રણેય જણા હસી-હસીને બેવડ વળી ગયા. ઓટલા પર ફરી એકવાર નિર્દોષ હાસ્યના ફુવારા ઊડ્યા અને એમના ખડખડાટથી લીમડાની ડાળીએ બેઠેલી કાબરો પણ પાંખો ફફડાવીને ઊડી ગઈ.
આમને આમ, હાસ્ય અને મીઠી યાદોના સહારે એ બે દિવસ ક્યાં ઓગળી ગયા તેની આ ચારેય જીવજાન દોસ્તોને ખબર જ ન પડી. સાંજ પડે ને લીમડાના એ જ ઘસાયેલા ઓટલા પર બેસી રહેવું, સોસાયટીની ધૂળિયી ગલીઓમાં ધીમા પગલે આંટા મારવા અને આખા વેકેશન દરમિયાન જીવેલી એક-એક ક્ષણ, રમેલી એક-એક રમત અને કરેલી નાની-મોટી અડપલાંઓને વાગોળતા રહેવું—એ જ એમનો નિત્યક્રમ બની ગયો હતો. એ બે દિવસો માત્ર સમય પસાર કરવાનું સાધન નહોતા, પણ એમના મુગ્ધ બાળપણની સુવર્ણ સ્મૃતિઓને હૃદયના ઊંડાણમાં આજીવન સાચવી રાખવા માટેનો એક મજબૂત સેતુ બની ગયા. પરમ દિવસે ઊઘડતી શાળાનો જે કારમો ભય અને છાતીએ પથ્થર જેવી ગમગીની જામી હતી, તે દોસ્તીની આ હૂંફાળી વાતોના વાયરામાં ધીમે ધીમે પીગળીને સાવ સહ્ય બની ગઈ.
અને આખરે... જેનો ડર હતો એ જ અણગમતી, કઠોર અને અનિવાર્ય સવાર કાળ બનીને આવી જ પહોંચી!
સોમવાર! આખી દુનિયાના વિદ્યાર્થીઓ માટે પૃથ્વી પરનો સૌથી ક્રૂર વાર, અને એમાંય પાછો નવા શૈક્ષણિક સત્રનો પ્રથમ જ દિવસ!
વર્ષ ૨૦૦૦ના જૂન મહિનાની એ તાજી, ચોમાસાના આગમન પહેલાંની સહેજ ભેજવાળી સવારે આર્યનના નાનકડા ઘરમાં રોજિંદો જીવન-સંગ્રામ ફરી પૂરા જોશથી સજીવન થઈ ચૂક્યો હતો. રસોડામાં પ્રાઈમસ મહારાજ પોતાનો 'સૂંૂૂ... સૂંૂૂ...' જેવો ઘોંઘાટીયો રાગ આલાપી રહ્યા હતા. તેની સાથે ભળી હતી મમ્મીના હાથની તાજી ઊકળતી આદુ-ઈલાયચીવાળી ચાની મધુર સુગંધ, અને બેઠક રૂમમાંથી આવતો પપ્પાની સવારની પૂજાના શંખનો ગંભીર નાદ—જે જાણે આર્યન માટે કોઈ આફતનું બ્યુગલ વગાડી રહ્યો હોય એવો ભાસતો હતો!
"આર્યન! એલા ઓ આર્યન! ઊઠ હવે બાપલિયા, ઘડિયાળમાં છ ના ટકોરા પડ્યા!" રસોડામાંથી મમ્મીએ કટોકટી જાહેર કરતો સાદ પાડ્યો, "આજે શાળાનો પહેલો દિવસ છે! જો સહેજ પણ મોડો પડ્યો ને પ્રાર્થનાનો ઘંટ વાગી ગયો, તો આચાર્ય સાહેબ આખી શાળાની વચ્ચે તડકામાં કાન પકડાવીને ઊભો રાખશે, સમજી રાખજે!"
આર્યને ભારે હૈયે પલંગ પર આંખો ચોળતાં ચોળતાં માંડ ખોલી. આજે આળસ મરડવાનો કે પથારીમાં આળોટવાનો કોઈ મૂળભૂત અધિકાર બચ્યો નહોતો. વેકેશનની લોકશાહી રાતોરાત પૂર્ણ થઈ ચૂકી હતી અને શાળાનું લશ્કરી શાસન અમલમાં આવી ગયું હતું! તે અનિચ્છાએ પણ ફટાફટ બેઠો થયો. જોકે, ઊંઘરેટા મગજના એકાદ ખૂણે નવા ધોરણમાં પ્રવેશવાનો એક અજાણ્યો, મીઠો રોમાંચ પણ હળવેકથી ધબકી રહ્યો હતો.
તેણે ઉતાવળે પ્રાતઃકર્મ અને સ્નાન પતાવ્યાં. કબાટમાંથી મમ્મીએ આગળની રાત્રે જ કોલસાની ભારેખમ ઇસ્ત્રીથી ચમકાવીને રાખેલો ગણવેશ કાઢ્યો. એ નવોસવો, કડક ઇસ્ત્રીવાળો સ્કૂલ યુનિફોર્મ—આછા વાદળી રંગનું પેન્ટ અને દૂધ જેવો સફેદ શર્ટ—પહેરતાં જ આર્યનને લાગ્યું કે જાણે તે કોઈ લડાઈના મેદાનમાં ઊતરવા માટે બખ્તર સજી રહ્યો છે! પગમાં ઘૂંટણ સુધી ખેંચેલા વાદળી મોજાં ચડાવ્યા અને છેલ્લે, પપ્પાએ ખાસ બજારમાંથી અપાવેલા કાળા ચમકતા 'બાટા'ના સ્કૂલ શૂઝમાં પગ પરોવીને વાધરી બાંધી. અરીસા સામે ઊભા રહીને તેણે વાળમાં હાથ ફેરવ્યો ત્યારે એક ક્ષણ માટે તેને પોતાનો જ ચહેરો કોઈ સૈન્યના બહાદુર જવાન જેવો ગંભીર અને શિસ્તબદ્ધ લાગ્યો!
અને પછી... આર્યનની નજર ઓરડાના ખૂણામાં મૂકેલા જૂના લાકડાના ટેબલ પર પડી.
ટેબલ પર જાણે કોઈ નાનકડી સરકારી કચેરીનો ચોપડો ખડકાયો હોય તેમ નવીનકોર નોટબુકોના ઊંચા થોકડા પડ્યા હતા! એ તમામ નોટો પર રવિવારની આખી બપોર વેઠીને પપ્પાએ કાળજીપૂર્વક ખાખી કાગળનાં પૂંઠા ચડાવ્યા હતા, અને ખૂણે ચોંટાડેલા સફેદ-લાલ બોર્ડરવાળા લેબલ પર પપ્પાના જ અતિશય મરોડદાર અને મોતીના દાણા જેવા અક્ષરે લખેલું હતું—'આર્યન'.
પણ એ તમામ સજાવટની વચોવચ, કોઈ જૂના અનુભવી સેનાપતિની અદાથી એક અતિ વિશિષ્ટ વસ્તુ ગર્વભેર બિરાજમાન હતી—ગયા વર્ષની વધેલી-ઘટેલી નોટોના પાછલા કોરા પાનાઓનો અર્ક! પપ્પાએ રાત્રે ચશ્મા સરખા કરીને, જાડા સોય-દોરાથી મજબૂત ટાંકા લઈને એ રફનોટને જાણે નવજીવન બક્ષ્યું હતું. એ સીવેલી રફનોટ માત્ર કાગળોનો ઢગલો નહોતી, પણ મધ્યમવર્ગીય કરકસર અને પિતાના અપ્રગટ પ્રેમનું જીવંત પ્રતીક હતી. તેની બાજુમાં જ પ્લાસ્ટિકનો કંપાસ બોક્સ પડ્યો હતો; જેમાં સંચો ફેરવી-ફેરવીને અણીદાર બનાવેલી પેન્સિલો એવી રીતે હારબંધ ગોઠવાયેલી હતી જાણે યુદ્ધના મેદાનમાં તીરંદાજો સજ્જ ઊભા હોય! સાથે નવું સુગંધીદાર સફેદ રબર અને પહેલીવાર વાપરવા મળનારી નવી શાહીવાળી ચમકતી વાદળી પેન પણ પોતાના વારાની રાહ જોતી પડી હતી.
આર્યને એ તમામ ખજાનો દફતરમાં ભર્યો અને બેગ પીઠ પર લટકાવી. પીઠ પર બેગ ચડતાં જ શરીર એક ક્ષણ માટે સહેજ આગળ ઝૂકી ગયું—દફતરનું વજન એવું લાગ્યું જાણે કોઈ હિમાલયની ચડાઈ માટે પથ્થરો ભરીને નીકળવાનું ન હોય! છતાં, નવા ધોરણમાં જવાનો અદમ્ય ઉત્સાહ હૃદયમાં તાજા ઝરણાની જેમ ફૂટી રહ્યો હતો.
તેણે વાંકા વળીને મમ્મી-પપ્પાના ચરણ સ્પર્શ કર્યા. મમ્મીએ વહાલથી તેના કપાળે કંકુ-ચોખાનો મોટો લાલ ચાંદલો ચોંટાડ્યો અને "મારો દીકરો પહેલો નંબર લાવશે" એવા આશીર્વાદ સાથે ગળ્યો-મીઠો સાકરનો ગાંગડો મોઢામાં મૂક્યો.
મોંમાં સાકર ઓગળતી ગઈ અને આર્યન મલકાતા મોઢે ઘરનો ઉંબરો ઓળંગીને બહાર નીકળ્યો. દાદરના બે-બે પગથિયાં કૂદતો તે જેવો સોસાયટીના નાકે પહોંચ્યો, ત્યાં તો તેની 'સેના' પહેલાંથી જ મોરચો સંભાળીને મોજૂદ હતી!
બિશન અને જુગલ બંને પોતપોતાના કડક ઇસ્ત્રી કરેલા યુનિફોર્મમાં સાવ ટટ્ટાર ઊભા હતા. બિશનના માથા પર મમ્મીએ એટલું બધું કોપરેલ તેલ ચોપડી દીધું હતું કે સૂરજના પહેલા કિરણે જ તેનું માથું સોસાયટીની સ્ટ્રીટ લાઈટની જેમ ઝગમગતું હતું! જ્યારે જુગલના ખભે સરકારી શાળાની નવી, ચળકતી લીલી થેલી લટકી રહી હતી, જેને તે વારંવાર ગર્વથી આગળ-પાછળ સરખી કરી રહ્યો હતો.
હજુ તો ત્રણેય એકબીજાના મોઢાં જોઈને હસવા જાય, ત્યાં જ રસ્તાના વળાંક પરથી અવાજ આવ્યો—'ટ્રીન... ટ્રીન... ટ્રીન...'!
પોતાની ચમકતી સાયકલના પેડલ પર જોર કરતો અમીર ઘરનો રાજકુંવર નિખિલ આવી પહોંચ્યો! તેના ગળામાં શાળાનું બ્રાન્ડ ન્યુ, પ્લાસ્ટિકના પાઉચવાળું આઈડી કાર્ડ (ઓળખપત્ર) એવી અદાથી લટકતું હતું જાણે રાષ્ટ્રપતિએ હમણાં જ તેને કોઈ વીરતા પુરસ્કાર એનાયત કર્યો ન હોય!
ચાર દોસ્તો એકબીજાની સામે જોઈને મરક-મરક હસ્યા. નવા સત્રનો સંઘર્ષ હવે સામે ઊભો હતો, પણ આ ટોળકી એ રણમેદાનને પણ હાસ્યમાં ફેરવી દેવા પૂરેપૂરી તૈયાર હતી!
"ચલો ભાઈઓ, નવું ધોરણ, નવો ક્લાસરૂમ!" નિખિલે સાયકલ ધીમી પાડતાં ઉત્સાહથી કીધું.
"હા ભાઈ, જોઈએ આજે કયો રૂમ મળે છે અને કયા નવા શિક્ષકો આવે છે," આર્યને મિત્રો સાથે કદમ મિલાવતાં કહ્યું.
શાળા તરફ જતાં રસ્તા પર સેંકડો બાળકોનો મેળો જામ્યો હતો. કોઈ રડતાં નાના ભૂલકાંઓને તેમની માતાઓ ખેંચીને લઈ જતી હતી, તો મોટા છોકરાઓ એકબીજાને ધક્કા મારીને હસતા હસતા દોડતા હતા. રસ્તામાં આવતી સ્ટેશનરીની દુકાનો પર નવા પુસ્તકો અને બ્રાઉન કવરની સુગંધ હવામાં ઊડતી હતી.
શાળાના વિશાળ લોખંડી દરવાજા પાસે પહોંચતાં જ આર્યનનું હૃદય એક ક્ષણ માટે થંભી ગયું. દરવાજા પર મોટા અક્ષરે લખ્યું હતું—'આદર્શ સરકારી પ્રાથમિક શાળા'. શાળાનું વિશાળ મેદાન આજે ફરી બાળકોના શોરબકોરથી જીવંત બની ગયું હતું.
બરાબર સાત વાગ્યાનો મોટો ઘંટ વાગ્યો—ટન... ટન... ટન... ટન...!
એ ઘંટનો અવાજ આખા પટાંગણમાં ગૂંજી ઊઠ્યો. બધા વિદ્યાર્થીઓ વર્ગવાર લાઈનમાં ગોઠવાઈ ગયા. આર્યન, જુગલ અને બિશન તેમની લાઈનમાં આગળ ઊભા રહ્યા. પ્રાર્થના શરૂ થઈ. એ જ જૂની, પવિત્ર અને હૃદયસ્પર્શી પ્રાર્થના—'મંદિર તારું વિશ્વરૂપાળું, સુંદર સર્જનહારા રે...'. સેંકડો બાળકોનો સમૂહ સૂર જ્યારે સવારના આકાશમાં ઊંચે ચડ્યો, ત્યારે વાતાવરણમાં એક દિવ્ય ચેતના પ્રસરી ગઈ.
પ્રાર્થના પૂરી થતાં જ આચાર્ય સાહેબે માઈક પરથી નવા શૈક્ષણિક સત્રની ઘોષણા કરી અને નવા વર્ગખંડોની ફાળવણી કરી.
પ્રાર્થનાસભા વિસર્જિત થતાં જ આખા મેદાનમાં એક સામટો કલરવ ગૂંજી ઊઠ્યો. આર્યન અને તેના મિત્રો પણ ઉત્સાહ અને અદમ્ય કુતૂહલ સાથે પોતપોતાના નવા વર્ગખંડ તરફ આગળ વધ્યા—આજે તેઓ વેકેશનની મુક્તિ પાછળ છોડીને એક નવા ધોરણની ઉંબરે ડગ માંડી રહ્યા હતા!
વર્ગખંડના લાકડાના જૂના દરવાજામાંથી અંદર પગ મૂકતાં જ, વર્ષો જૂની લાકડાની ઘસાયેલી બેન્ચોની એક અનેરી, પરિચિત ગંધે તેમનું સ્વાગત કર્યું. સામેની દીવાલ પર વેકેશન દરમિયાન રંગાયેલું કાળુંડિબાંગ તાજું બ્લેકબોર્ડ એકદમ સજ્જ થઈને ઊભું હતું, જ્યારે વર્ગની ચારેય દીવાલો પર લટકતા મહાપુરુષોના સુવિચારો અને રંગબેરંગી ચાર્ટ્સ જાણે નવા શૈક્ષણિક સત્રની શુભકામનાઓ પાઠવી રહ્યા હતા.
આર્યને બારી પાસેની પરિચિત હવા અનુભવતાં ત્રીજી બેન્ચ પર પોતાની જગ્યા પસંદ કરી અને દફતર મૂકીને ગોઠવાયો. એ સમયે રૂમમાં છોકરાઓનો શોરબકોર પોતાની ચરમસીમા પર પહોંચી ચૂક્યો હતો! કોઈ બે મહિના પછી મળેલા ભાઈબંધને ભેટીને વેકેશનની બડાશો હાંકતું હતું, કોઈ પોતાની નવી વોટર-બેગ અને ચળકતા કંપાસ બોક્સનો વટ મારતું હતું, તો પાછળની બેન્ચવાળા કાગળના ડૂચા ઉછાળીને પહેલા જ દિવસની આઝાદીની ઉજવણી કરી રહ્યા હતા. આખા ઓરડામાં પંખાના ઘરઘરાટ અને બાળકોના મધુર કોલાહલ વચ્ચે નવા વર્ષનો આરંભ ધબકી રહ્યો હતો.
ત્યાં જ વર્ગખંડના બારણામાં વર્ગશિક્ષકનો રૂઆબદાર પ્રવેશ થયો!
હાથમાં મસમોટું લાલ પૂંઠાવાળું હાજરી-પત્રક (મસ્ટર રજિસ્ટર) અને બીજા હાથમાં પેલી પરિચિત લાકડાની લાંબી ફૂટપટ્ટી! સાહેબે આવતાંવેંત પોડિયમ પર સ્કેલનો જોરદાર પ્રહાર કર્યો—'ફટાક!' અને એ અવાજ સાથે જ વર્ગખંડમાં ચાલતો આઠમા પાતાળનો ઘોંઘાટ જાણે એક જ ક્ષણમાં ચૂપકીદીમાં ફેરવાઈ ગયો.
સાહેબે ચશ્માના કાચ પરથી આંખો સહેજ ઊંચી કરી, મૂછના ખૂણા મચકોડતાં ગંભીર અવાજે હુકમ કર્યો: "શાંત થઈ જાઓ બધા જંગલીઓ! વેકેશનની મુદત પૂરી થઈ ગઈ છે અને તમારા રખડવાના દિવસો પણ આથમ્યા! આજથી નવું શૈક્ષણિક વર્ષ અને નવો અભ્યાસક્રમ શરૂ થાય છે. આજે આપણે કોઈ મોટો પહાડ નથી ખોદવાનો, કોઈ ભણતર નહીં થાય! આજે માત્ર નવાં પુસ્તકોની વહેંચણી થશે અને આખા અઠવાડિયાનું ટાઈમટેબલ લખાવાશે!"
'આજે કોઈ ભણવાનું નથી'—આ આઠ શબ્દો સાંભળતાં જ આખા વર્ગખંડમાં જાણે દિવાળી ઊજવાઈ ગઈ! છોકરાઓના ચહેરા પર એવો આનંદ છવાયો જાણે જેલમાંથી એક દિવસની કસ્ટડી માફ થઈ ગઈ હોય!
થોડી જ વારમાં જ્યારે નવાં પુસ્તકોના થોકડા ટેબલ પરથી પસાર થઈને આર્યનના હાથમાં આવ્યા, ત્યારે એ તાજાં છપાયેલાં પન્ના અને તાજી છાપકામની શાહીની જે મીઠી, કેફી સુગંધ તેના નાકમાં ભરાઈ, તેણે આર્યનના રોમેરોમમાં નવી ઊર્જાનો સંચાર કરી દીધો. તેણે અતિશય વહાલ અને કાળજીપૂર્વક પુસ્તકનાં પાનાં ફેરવ્યાં. ચિત્રોવાળી નવી વાર્તાઓ, પ્રકૃતિ અને દેશપ્રેમનાં નવાં લયબદ્ધ કાવ્યો, અને ગણિતના અવનવા કોયડાઓ જાણે પાનાંમાંથી ડોકાઈને તેના પડકારની રાહ જોઈ રહ્યા હતા.
અને જોતજોતામાં... 'ટન... ટન... ટન...' કરતો મધ્યાહ્ન રિસેસનો લાંબો ઘંટ વાગ્યો!
ઘંટનો નાદ થતાં જ આખો વર્ગ પક્ષીઓના ટોળાની જેમ બહાર ઊડ્યો. ચારેય પાકા ભાઈબંધો—આર્યન, નિખિલ, જુગલ અને બિશન—દોડતા જઈને શાળાના મેદાનમાં આવેલા એ જ ઘટાદાર લીમડાના ઝાડ નીચે ગોઠવાઈ ગયા.
ચારેયના પતરાના અને પ્લાસ્ટિકના ડબ્બાઓ ફટાફટ ખૂલ્યા! કોઈના ડબ્બામાંથી મેથીનાં સોડમદાર થેપલાં નીકળ્યાં, તો કોઈનામાંથી તેલમાં તળેલી ગળી સુવાળીઓ, તો કોઈના ડબ્બામાંથી લસણીયા બટાકાનું શાક અને ગરમાગરમ પૂરીની સુવાસ હવામાં પ્રસરી ગઈ! પોતાના ડબ્બાનું ખાવા કરતાં બીજાના ડબ્બામાંથી ચપટી મારીને કોળિયા ઝૂંટવી લેવાની જે નિર્દોષ લડાઈ જામી, એ જ જૂનો, અનમોલ અને નિખાલસ આનંદ આખી ટોળીના ચહેરા પર ફરીથી ખીલી ઊઠ્યો.
આર્યને હાથમાં થેપલાનો ટુકડો પકડી રાખીને શાળાના વિશાળ મેદાનમાં ધૂળ ઉડાડતાં, હસતાં-રમતાં બાળકો તરફ જોયું, અને પછી પોતાની બાજુમાં બેઠેલા આ ત્રણ જીવજાન મિત્રો સામે સ્નેહભરી નજરે જોયું.
તેના બાળહૃદયમાં એક અતિ ગૂઢ અને પરિપક્વ વિચાર હળવેકથી ઊગી નીકળ્યો. વેકેશન પૂરું થવાનો જે કાળો વસવસો અને ઊંડો ડર છેલ્લા બે દિવસથી છાતીમાં ઘર કરી ગયો હતો, તે હવે સાવ ઓગળીને પવનમાં ભળી ચૂક્યો હતો. તેને અંતરથી સમજાયું કે જિંદગી પણ આ શાળા અને પપ્પાની સીવેલી રફનોટ જેવી જ છે—સમય જતાં જૂનાં પાનાંઓ પલટાતાં જાય, નવી રફનોટો લખાતી જાય, નવા પ્રકરણો ઉમેરાતાં જાય... પણ જો જીવનની આ સફરમાં આવા સાચા, નિઃસ્વાર્થ અને અલ્લડ દોસ્તોનો સાથ અડીખમ ઊભો હોય, તો શાળાનો કંટાળાજનક લાગતો પ્રથમ દિવસ પણ કોઈ ભવ્ય અને મનોહર તહેવાર જેવો જ આનંદમય ભાસે છે!
બપોરના બાર વાગ્યાનો છેલ્લો લાંબો બેલ પડ્યો—'ટનન્નન્ન... ટનન્નન્ન...!'
શાળાના વિશાળ લોખંડી દરવાજામાંથી ખભે દફતર ભરાવીને બહાર નીકળતી વખતે ચારેય દોસ્તોના ચહેરા પર ઉદાસીની એક પણ રેખા નહોતી; એની જગ્યાએ એક નવો, તાજો, તેજસ્વી અને અડગ આત્મવિશ્વાસનો ચમકારો ઝળહળતો હતો. બાળપણની એ વહાલસોયી રફનોટમાં હવે એક નવા શૈક્ષણિક વર્ષનું, અગણિત નવી આશાઓ, નવાં સપનાં અને નવી દોસ્તીનું સુવર્ણ પ્રકરણ પૂરા રૂઆબ સાથે શરૂ થઈ ચૂક્યું હતું!
પ્રકરણ ૧૨ નો અંત. (ક્રમશ: )
