। असतो मा सद्गमय ।
ભગવાન ક્યાં છે એ શોધવા આકાશમાં નજર નાખવાની જરૂર નથી, બસ પોતાના અહંકારનો કાંસકો બાજુ પર મૂકી હૃદયના અરીસામાં જોવાની જરૂર છે.
ઋતુરાજ વસંતની એક ખુશનુમા સાંજ હતી. પક્ષીઓ પોતાના માળા તરફ પાછા ફરી રહ્યા હતા અને આકાશ ગુલાબી-કેસરી આભાસથી ઝળહળતું હતું. સોમનાથનગરના એક ચોકમાં આવેલી વિખ્યાત સલૂન ‘કેશ-કલા’ ના માલિક કાળુભા પોતાનો કાતર-કાંસકો સાફ કરી રહ્યા હતા. કાળુભા સ્વભાવે વાચાળ, થોડા તાર્કિક પણ નાસ્તિક વિચારોથી ભરેલા વ્યક્તિ હતા. એ જ સમયે નગરના પ્રતિષ્ઠિત અને ગંભીર પ્રકૃતિના વિચારક માધવરાય ત્યાં વાળ કપાવવા પધાર્યા.
હંમેશની જેમ બંને વચ્ચે દેશ, દુનિયા, સિનેમા અને રાજકારણની વાતો શરૂ થઈ. વાતોના વમળમાં વહેતા વહેતા વિષય ઈશ્વરના અસ્તિત્વ પર આવીને અટક્યો.
કાળુભાએ ગર્વથી કાતર હવામાં ચલાવતા કહ્યું, "જુઓ માધવભાઈ, હું તમારી જેમ અંધશ્રદ્ધાળુ નથી. હું ભગવાનના અસ્તિત્વમાં બિલકુલ માનતો નથી!"
માધવરાયે અરીસામાં કાળુભા સામે જોયું અને શાંતિથી પૂછ્યું, "તમે એવું શા માટે કહો છો, કાળુભા?"
"અરે ભલા માણસ! આ સમજવું બહુ સરળ છે." કાળુભાએ કાતર બાજુ પર મૂકીને ઉત્સાહમાં આવી જતા કહ્યું, "બસ જરા બહાર ગલીમાં નજર નાખો. જો ઈશ્વર હોત, તો દુનિયામાં આટલી બીમારી, ગરીબી અને આટલા બધા અનાથ બાળકો હોત ખરા? જો કોઈ સર્વશક્તિમાન પિતા ઉપર બેઠો હોય, તો તે પોતાની સંતાનોને આવી પીડા અને તકલીફમાં શું કામ સડવા દે? હું એવા કોઈ ભગવાનને સ્વીકારી શકું જ નહીં જે આ બધું થવા દે છે. સાચું કહો, ક્યાં છે ભગવાન?"
કાળુભાની આ દલીલ સાંભળી માધવરાય ક્ષણભર રોકાયા. મનમાં જ્ઞાનનો સમુદ્ર ઘૂમરાતો હતો, પણ કુતર્ક સામે મૌન રહેવું જ યોગ્ય લાગ્યું. માણસ ને ભૌતિક સુખ તેના કર્મ અનુસાર ભગવાન આપે છે. બાકી માણસે સુખી તો પોતાના સત્તકર્મ થી જ થાય છે.
यस्मिन् देशे न सम्मानो न वृत्तिर्न च बान्धवाः।
न च विद्यागमः कश्चित् न तत्र दिवसं वसेत्॥ (ચાણક્ય નીતિ)
જે સ્થાન પર સન્માન ન હોય, આજીવિકાનું સાધન ન હોય, કોઈ સાચો મિત્ર કે ભાઈ ન હોય અને જ્ઞાન પ્રાપ્તિની સંભાવના ન હોય, ત્યાં એક દિવસ પણ ન રોકાવું જોઈએ. (તેમ જ જ્ઞાનહીન ચર્ચામાં સમય ન બગાડવો જોઈએ).
प्रसह्य मणिमुद्धरेन्मकरवक्त्रदंष्ट्रान्तरात् । समुद्रमपि सन्तरेत्प्रचलदूर्मिमालाकुलम् ॥
भुजङ्गमपि कोपितं शिरसि पुष्पवद्धारयेत् । न तु प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित્तमाराधयेत् ॥ ભર્તૃહરિ
કોઈ સાહસી માણસ કદાચ મગરના જડબાના તીક્ષ્ણ દાંત વચ્ચેથી પણ મણી ખેંચી લાવી શકે છે; ઉછળતા મોજાઓથી ભરેલા ભયાનક સમુદ્રને પણ કદાચ તરીને પાર કરી શકે છે; અત્યંત ક્રોધિત થયેલા ઝેરી સાપને પણ ફૂલોની માળાની જેમ પોતાના માથા પર ધારણ કરી શકે છે... પરંતુ, પોતાની ખોટી દલીલો (કુતર્ક) અને હઠ પર અડી ગયેલા મૂર્ખ માણસના ચિત્તને કોઈ કાળે સંતોષી કે સમજાવી શકાતો નથી.
કુતર્ક કરનાર વ્યક્તિ ક્યારેય સત્ય સ્વીકારવા તૈયાર નથી હોતી, કારણ કે તેનો હેતુ જ્ઞાન મેળવવાનો નહીં પણ પોતાની વાત સાચી સાબિત કરવાનો હોય છે. આવા વ્યક્તિ સાથે ચર્ચા કરવી એ અશક્ય કામો કરતાં પણ વધુ અઘરી અને વ્યર્થ છે.
"ભેંસ આગળ ભાગવત!" અર્થાત્ અણસમજુ માણસ આગળ જ્ઞાનની વાતો કરવી નકામી છે.
કાળુભાએ પોતાનું કામ પૂરું કર્યું. માધવરાય ઊભા થયા, પૈસા ચૂકવ્યા અને ગંભીર વિચારોમાં ખોવાયેલા તે દુકાનની બહાર નીકળ્યા. તેઓ થોડે દૂર જઈને ઊભા રહ્યા અને યોગ્ય સમયની પ્રતીક્ષા કરવા લાગ્યા.
થોડી જ વારમાં, રસ્તાના ખૂણેથી એક આધેડ વયનો માણસ આવતો દેખાયો. તેની દાઢી-મૂછ ઘાસ ના પૂળા ની જેવા વધી ગયા હતા, માથાના વાળ વિખરાયેલા હતા અને તેના મેલા કપડાં જોઈને લાગતું હતું કે જાણે મહિનાઓથી એ પાણીને અડક્યો પણ નથી.
તેને જોતાં જ માધવરાયના ચહેરા પર એક સ્મિત આવી ગયું. જાણે અર્જુનને કૃષ્ણ તરફથી વિરાટ સ્વરૂપના દર્શનની ચાવી મળી ગઈ હોય! તેઓ તુરંત પાછા વળ્યા અને કાળુભાની દુકાનમાં પ્રવેશ્યા.
માધવરાયે ગંભીર અવાજે કહ્યું, "કાળુભા, તમને એક આશ્ચર્યજનક વાત કહું? આ દુનિયામાં વાળંદ (નાઈ) જેવું કોઈ અસ્તિત્વ જ નથી!"
કાળુભા ખડખડાટ હસી પડ્યા, "લો બોલો! માધવભાઈ, શું વાત કરો છો? હું સાક્ષાત તમારી સામે ઊભો છું, હમણાં જ તમારા વાળ કાપ્યા અને તમે કહો છો કે વાળંદ હોતા જ નથી?"
"ના, બિલકુલ નથી હોતા!" માધવરાયે મક્કમતાથી બહાર રસ્તે જતા પેલા અસ્વચ્છ માણસ તરફ આંગળી ચીંધીને કહ્યું, "જો વાળંદ હોત, તો પેલા માણસની આવી લાંબી અને અસ્તવ્યસ્ત દાઢી-મૂછ કે વાળ હોત ખરા? જુઓ તેને!"
કાળુભા અકળાઈને બોલ્યા, "અરે ભાઈ સાહેબ! તમે પણ કેવી વાત કરો છો? દુનિયામાં નાઈ તો છે જ, પણ જો એ માણસ પોતે મારી પાસે ન આવે તો એમાં મારો શો વાંક?"
"બરાબર! હું પણ એજ કહેવા માંગું છું!" માધવરાયે અધવચ્ચે જ કાળુભાને રોકતા, સિંહગર્જના જેવા અવાજમાં કહ્યું: "આ જ તો પરમ સત્ય છે, કાળુભા! આ સંસારમાં ઈશ્વર પણ છે અને તેની કરુણા પણ છે. પરંતુ મનુષ્ય અહંકાર અને અજ્ઞાનવશ તેમની પાસે જતો નથી, તેમને ઓળખવાનો કે શોધવાનો પ્રયત્ન સુદ્ધાં કરતો નથી. તેમના વિચારો પર ચાલવાનો પ્રયત્ન કરતો નથી. જ્યારે માણસ પોતાના કર્મોથી વિમુખ થઈને ભગવદ્ શરણ છોડી દે છે, ત્યારે જ સંસારમાં દુઃખ, દર્દ અને પાપનો અંધકાર ફેલાય છે."
આ વિશ્વમાં માણસ પોતાના કર્મ જ ભોગવે છે.
આ સાંભળી કાળુભાના હાથમાંથી કાંસકો હેઠો પડી ગયો. તેમની આંખો સામે જ્ઞાનનો સૂર્ય ઉગી નીકળ્યો હતો.
उद्योगिनं पुरुषसिंहमुपैति लक्ष्मीः, दैवेन देयमिति कातरा वदन्ति ।
दैवं निहत्य कुरु पौरुषमात्मशक्त्या, यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः ॥ પંચતંત્ર / હિતોપદેશ
લક્ષ્મી એટલે કે સફળતા અને સમૃદ્ધિ હંમેશાં એ જ વ્યક્તિને વરે છે જે સિંહ જેવી હિંમત રાખીને સતત પરિશ્રમ કરે છે. જે લોકો આળસુ અને કાયર છે, તેઓ જ એવું કહીને હાથ પર હાથ ધરીને બેસી રહે છે કે "ભાગ્યમાં લખ્યું હશે એટલું જ મળશે."
માટે, નસીબની પળોજણ છોડીને માણસે પોતાની પૂરી શક્તિ લગાડીને મહેનત કરવી જોઈએ. જો તમે સાચી દિશામાં તમારું સર્વસ્વ આપીને પ્રયત્ન કરો, અને છતાં ધાર્યું પરિણામ ન મળે, તો નિરાશ થવાની જરૂર નથી. કારણ કે પ્રયત્ન કરવો એ તમારા હાથમાં છે, અને સાચો પ્રયત્ન ક્યારેય એળે જતો નથી; તે કાં તો સફળતા અપાવે છે અથવા તો જીવનનો મોટો પાઠ (અનુભવ) આપી જાય છે.
માધવરાયે કાળુભાના ખભા પર હાથ મૂક્યો અને સુંદર ચાર પંક્તિની કવિતા લલકારી:
ભૂલો ભલે બીજું બધું, પણ પ્રભુ શરણ ના ભૂલશો,
દુનિયા તણા આ મોહમાં, તમ આતમા ના રોળશો.
ગંગા વહે છે દ્વાર પર, બસ પાત્ર લઈને દોડજો,
ઘટ-ઘટ મહીં એ વસે છે, બસ હૃદયના તાર જોડજો.
ભગવદ્ ગીતાના અંતિમ અધ્યાયનો એ દિવ્ય સંદેશ જાણે કે સલૂનની એ નાનકડી દીવાલોમાં ગુંજવા લાગ્યો:
ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ।
भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ શ્રીમદ ભગવદ ગીતા - ૧૮.૬૧
અર્થ: હે અર્જુન! અંતર્યામી પરમેશ્વર સર્વ પ્રાણીઓના હૃદયમાં સ્થિત છે અને પોતાની માયાથી, શરીરરૂપી યંત્ર પર સવાર થયેલા તમામ જીવોને ભ્રમણ કરાવી રહ્યા છે. (તેની શરણાગતિ જ પરમ શાંતિનો માર્ગ છે).
કાળુભાની આંખોમાંથી અશ્રુ વહી રહ્યા હતા. વર્ષોનું અજ્ઞાન એક ક્ષણમાં ઓગળી ગયું હતું. "જાગ્યા ત્યાંથી સવાર" અને "દીવા પાછળ અંધારું" દૂર થતાં જ હવે આખો ઓરડો પરમ પ્રકાશથી ઝળહળી ઉઠ્યો હતો. તેઓ માધવરાયના ચરણોમાં નમી પડ્યા.
असतो मा सद्गमय । तमसो मा ज्योतिर्गमय ।
मृत्योर्मा अमृतं गमय । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ (1.3.28)
હે પ્રભુ! મને અસત્યમાંથી સત્ય તરફ લઈ જાઓ. અહીં 'અસત્ય' એટલે માત્ર જૂઠું બોલવું એટલું જ નહીં, પણ આ દ્રશ્યમાન ભૌતિક સંસાર છે જે ક્ષણભંગુર છે (જેમ નાઈની દુર્દશા અને તેનો કુતર્ક અસત્ય હતો). 'સત્ય' એટલે કે જે ત્રણેય કાળમાં અપરિવર્તનશીલ છે—તે પરમાત્મા છે. આ પ્રાર્થના આત્માને મોહ-માયાના ભ્રમમાંથી મુક્ત કરી પરમ તત્વ તરફ વાળવાની યાત્રા છે.
