સંસ્કારનું જીવનમાં સંક્રાન્તીકરણ
સોરઠની ધરતી પર આવેલું એક રળિયામણું ગામ એટલે 'અમરગઢ'. આછેરી સંધ્યા ખીલી હતી અને આકાશના રવેડો (રંગો) જાણે ધરતી પર ઉતરી આવ્યા હતા. ગામને પાદરે આવેલા વિશાળ કૂવે ચાર પનિહારીઓ પાણી ભરવા આવી હતી. કૂવાના કાંઠે ઘડા મૂકીને વાતોનો દોર શરૂ થયો. સ્ત્રી સહજ સ્વભાવ મુજબ, વાતોનું વહેણ પોતાના સંતાનો તરફ વળ્યું.
સૌથી પહેલા ગોમતી બોલી. તેનો અવાજ ગર્વથી છલકાતો હતો: "બહેનો, મારો દીકરો 'વેદાંત' તો કાશીથી ભણીને આવ્યો છે. સંસ્કૃતનો એવો પ્રખર પંડિત છે કે મોટા-મોટા ગ્રંથો તેને જિહ્વાગ્રે (મોઢે) છે. મોટા વિશ્વવિદ્યાલયમાં એ અધ્યાપક છે. એના જ્ઞાનનો સૂરજ આખા પંથકમાં પ્રકાશે છે."
ગોમતીની વાત સાંભળીને લક્ષ્મીથી પણ ન રહેવાયું. તેણે પોતાના ઘડા પર હાથ મૂકતા કહ્યું: "અરે ગોમતીબહેન, મારો 'આર્યન' તો વિજ્ઞાનનો એવો જાદુગર છે કે પૂછો નહીં! તે અત્યારે મોટો વૈજ્ઞાનિક બની ગયો છે. નવી-નવી શોધ કરે છે. એક દિવસ આખી દુનિયા તેના નામની માળા જપશે."
ત્રીજી મહિલા રાધાએ પણ મલકાતા ઉમેર્યું: "મારો 'માધવ' પણ પાછળ નથી. તે તો આદર્શ શિક્ષક છે. બાજુના ગામની સરકારી શાળામાં તે આચાર્ય છે. તેની શીખવેલી વાતો સાંભળવા તો આખું ગામ ઉમટે છે."
આ બધું સાંભળતા શાંતા મૌન હતી. તેના ચહેરા પર સૌમ્ય શાંતિ હતી. બાકીની ત્રણેયે અચરજથી પૂછ્યું: "કેમ શાંતા? તારો દીકરો 'કાનજી' શું કરે છે? તું તો કઈ બોલતી જ નથી!"
શાંતાએ ધીમેથી અને વિનમ્રતાથી જવાબ આપ્યો: "બહેનો, મારો કાનજી તો કોઈ મોટો ભણેલો નથી. તે તો ખેતરમાં પરસેવો પાડીને ધરતીપુત્રની જેમ કામ કરે છે. તે સાધારણ માણસ છે."
આ સાંભળી ત્રણેય મહિલાઓના ચહેરા પર સ્મિત આવી ગયું, જાણે તેઓ શાંતા પર દયા ખાઈ રહી હોય.
विद्या ददाति विनयं विनयाद् याति पात्रताम्।
पात्रत्वात् धनमाप्नोति धनात् धर्मं ततः सुखम्।।
દુષ્ટ માણસની વિદ્યા વિવાદ માટે, ધન અભિમાન માટે અને શક્તિ બીજાને પીડા આપવા માટે હોય છે; જ્યારે સજ્જનની વિદ્યા જ્ઞાન માટે, ધન દાન માટે અને શક્તિ રક્ષણ માટે હોય છે.
ચારેય પનિહારીઓ પાણીના ભારે ઘડા માથે મૂકીને ઘર તરફ વળી. રસ્તો રેતાળ હતો. ત્યાં જ સામેથી ગોમતીનો પંડિત દીકરો વેદાંત આવતો દેખાયો. તેણે માથા પર માટલું લઈને આવતી માને જોઈ, પણ માત્ર એક ઔપચારિક નમસ્કાર કરીને પુસ્તકમાં મોઢું નાખીને આગળ વધી ગયો.
થોડી જ વારમાં લક્ષ્મીનો વૈજ્ઞાનિક દીકરો અને રાધાનો શિક્ષક દીકરો પણ નીકળ્યા. બંનેએ પોતાની માતાઓને જોયા છતાં, જાણે તેઓ કોઈ અજાણ્યા હોય તેમ માત્ર હાથ ઉંચો કરીને ચાલતા થયા. તેઓના મનમાં પોતાની ડિગ્રીઓનું એટલું ભારણ હતું કે માતાના માથા પરનો ભાર તેઓને દેખાયો નહીં.
કહેવાય છે ને કે: "ભણ્યા પણ ગણ્યા નહીં!"
ત્યાં જ ધૂળ ઉડાડતો શાંતાનો દીકરો કાનજી ખેતરેથી આવતો દેખાયો. તેના ખભે કોદાળી હતી અને કપડાં માટીથી ખરડાયેલા હતા. પણ જેવી તેની નજર મા પર પડી, તેના પગ થંભી ગયા. તે દોડીને આવ્યો અને બોલ્યો: "અરે મા! તું કેમ પાણી લેવા આવી? મને કહી દીધું હોત તો! આ ઉંમરે તારે આટલો ભાર ન ઉપાડાય."
તેણે પરાણે માના માથેથી ઘડો ઉતારી પોતાના માથે મૂક્યો અને ઘર તરફ ડગ માંડ્યા. આ દ્રશ્ય જોઈને પેલી ત્રણેય વિદ્વાન માતાઓ સ્તબ્ધ થઈ ગઈ. તેમનું અભિમાન ઓગળી ગયું. સાચું જ્ઞાન ક્યાં છે, તે તેમને સમજાયું.
શાસ્ત્રોમાં પણ કહ્યું છે:
यस्तु क्रियावान् स विद्वान् ।
જે ખરેખર કર્મશીલ અને વ્યવહારુ છે, તે જ સાચો વિદ્વાન છે.
પોથી પઢી પંડિત થયા, પણ પ્રેમ ન સમજ્યા કોય,
સંસ્કારની સરવાણી વહે, તે જ જ્ઞાની હોય.
માતૃદેવો ભવનો મંત્ર, જેણે જીવનમાં ઉતાર્યો,
એ અણભણ કાનજીએ જ, સાચો ધર્મ નિભાવ્યો.
પુસ્તકીય જ્ઞાન માત્ર મગજને ભરે છે, પણ વ્યવહારુ જ્ઞાન અને સંસ્કાર હૃદયને જીતે છે. જે દીકરો માતા-પિતાની સેવા અને આદર નથી કરી શકતો, તેની વિદ્યા રણમાં વેરાયેલા પરસેવા જેવી નિરર્થક છે.
अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः।
चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुर्विद्या यशो बलम्।।
જે વ્યક્તિ હંમેશા વડીલોને પ્રણામ (અભિવાદન) કરે છે અને નિત્ય વૃદ્ધોની સેવા કરે છે, તેની આ ચાર વસ્તુઓ વધે છે: આયુષ્ય, વિદ્યા, યશ (કીર્તિ) અને બળ.
