सुताराच्या हातात छुरी
– एक कामगाराचा मालकावर घेतलेला सूड
दुपारच्या उन्हात भट्टीचा गरम वास चिखलासारखा चिटकलेला. लोखंडाच्या कामगारांचा गाभा अजूनही धूर ओकत होता. मशीनवर घासलेला हात, कपड्यांच्या शिवणीत भिजलेला घाम, आणि डोळ्यांत अखंड जागवलेली थकवा. जगणं इथे स्वस्त होतं, आणि मरण हक्काचं वाटायचं.
रामू हातात छुरी फिरवत बसला होता — आरीसारखी धार, खांद्यावर बारीक ओरखडा. शेजारी बसलेल्या शाम्यानं विचारलं, "घरी नाही गेला अजून?"
रामू काही बोलला नाही. छुरी हळूच फळ्यावर आपटली. तो आवाज असा होता जणू कुणाचं मन चिरत होता.
कामगार संघटनांमध्ये नाव होतं त्याचं. पण हे नाव सगळ्यांनाच प्रिय नव्हतं. एका चळवळीच्या वेळी त्यानं हक्क मागितले होते – अतिरिक्त कामासाठी माणूसकी. तेव्हा व्यवस्थापनानं त्याला डावललं. पाठ फिरवली. "तुला नको असेल तर घरी जा," असं म्हणणं सोपं वाटलं होतं.
दोन दिवसांनी त्याचं नाव फर्लो यादीत आलं.
तीन महिने.
तीन महिने त्याच्या बायकोच्या बांगड्या विकल्या गेल्या. मुलाच्या ट्यूशनसाठी ठेवलेलं खातं बंद पडलं. रामूच्या डोळ्यांतला माणूस दिवसेंदिवस मरण पावत होता. पण चेहऱ्यावर मात्र तीच जुनी शांतता होती. जणू काहीच झालं नव्हतं.
एका रात्री बायकोनं विचारलं, "काय करणार आहेस आता?"
रामू उठला. काही बोलला नाही. छताकडे पाहून हसला. "बघ. एक दिवस ते आपोआप उत्तर देतील."
दिवस बदलत नव्हते.
मालक – देशपांडे – सकाळी गाडीमध्ये उतरायचा. गेटवरचा गार्ड त्याच्या जोडीला चहा द्यायचा. सगळे वाकून नमस्कार करायचे. सगळं कसं टिपिकल. पण रामूला माहीत होतं – देशपांडे काय आहे ते. कागदांवर दिसणारा एक उद्योजक, पण मनात एक घाबरलेला भिकारी. एकेकाचा रकाना वाचवताना माणूस गमावणारा.
त्याचं कार्यालय दहाव्या मजल्यावर. तेच ठिकाण, जिथं रामूच्या नोकरीवर शिक्कामोर्तब झालं होतं — आणि जिथं ती बाद झाली होती.
त्या दिवशी काहीतरी वेगळं होतं.
रामू पुन्हा वर्कशॉपमध्ये दिसला. जुन्या मित्रांनी विचारलं – "कसं काय?"
"काम नाही, पण तोंड आहे. आणि तोंडाला भाकरी लागते," तो म्हणाला.
त्याच्या बॅगेत छुरी होती. लाकडी हातात बसवलेली. जणू एखादा कलाकार एखादं शस्त्र उचलतोय – मोहिनीसारखं.
देशपांड्याचं ऑफिस.
शांतपणे चालत रामू आत गेला. कोणी थांबवलं नाही. कारण त्याचं तोंड अजूनही ओळखीचं होतं – एकेकाळचं विश्वासाचं.
ऑफिसबाहेरची सेक्रेटरी थोडी संभ्रमात – पण देशपांडेने स्वतः डोकावून सांगितलं, "त्याला येऊ दे."
"रामू? काय झालं?"
"तुम्ही म्हणालात ना, 'पुढच्या वेळी बघू'?" रामू हसला. "म्हणून आलो."
देशपांडे खुर्चीत सरकला. "पैसे नाहीत अजून. पण..."
"पैसे नकोत." रामू पुढे सरकला. "फक्त एक मिनिट."
छुरी त्याच्या हातात चमकली. पण त्याचं अंग थरथरत नव्हतं. देशपांड्याचं चेहरं पांढरं फटक झालं.
"हे काय चाललंय? मारशील का मला?"
"मालक, मरण तर तुम्ही रोज देत होतात. आज फक्त गंध आहे." रामू शांत. "मी फक्त हिशोब बरोबरीचा करतोय."
क्षणभर शांतता.
देशपांडे किंचाळला नाही. रामू पुढे झुकला. छुरी त्याच्या टेबलावर ठेवली.
"ही तुम्हाला द्यायला आलोय."
देशपांडे हतबुद्ध.
"हातात घ्या. छुरी. ती माणसाच्या तळहातात असली, तर ती मारते. पण जर ती सत्तेत असली, तर ती माणूस संपवते."
रामू वळून निघाला.
कोणी थांबवलं नाही. कोणी अडवलं नाही.
पायऱ्या उतरताना त्याच्या चेहऱ्यावर हसू नव्हतं. पण त्याच्या चालीत आता थोडा हक्क होता – जणू त्यानं स्वतःचा निर्णय स्वतःच्या हातात परत घेतला होता.
दोन आठवड्यांनी...
कामगार युनियनमध्ये गडबड. देशपांडेनं एक पत्र जारी केलं – "कामगारांच्या समस्या समजून घेण्यासाठी समिती नेमण्यात येईल."
रामू त्या वेळी गावी गेला होता. शेतीत थोडं मन रमवत होता.
एका मित्राने विचारलं, "परत येणार?"
रामू हसला. "हो... पण यावेळी सुतार म्हणून नाही."
शेवटचा परिच्छेद.
शहरात एक नवा माणूस फिरत होता – शांत, संयमी. एकेकाला ऐकणारा. त्याचं नाव कोणीच ओळखत नव्हतं. पण जेव्हा तो बोलायचा, तेव्हा लोक थांबून ऐकत. त्याच्या हातात आता छुरी नव्हती. पण शब्दांनीच तो कापत होता – व्यवस्था, भीती, आणि खोटं.
कारण आता तो माणसाला ओरखडे द्यायला नाही, तर आरसा दाखवायला आला होता.
