मुंबईतल्या एका जुन्या, दुर्लक्षित इमारतीच्या तिसऱ्या मजल्यावर 'एफ.एम. ९३.५' हे रेडिओ स्टेशन होतं. ते स्टेशन तसं फारसं कुणाला
माहीत नव्हतं. रात्रीच्या वेळी, जेव्हा शहर शांत व्हायचं, तेव्हाच त्याचे कार्यक्रम सुरू व्हायचे. हे स्टेशन चालवणारा एकच माणूस होता –
अर्णव देशमुख. अर्णव एक रेडिओ जॉकी नव्हता; तो होता आवाजांचा जादूगार. त्याला जुन्या रेडिओचा, जुन्या गाण्यांचा, आणि
विस्मृतीत गेलेल्या कथांचा छंद होता. तो एकटाच रात्रभर हे स्टेशन चालवायचा, जुनी गाणी लावायचा आणि स्वतःच्या शांत आवाजात
काहीतरी सांगायचा. त्याला ऐकणारे श्रोतेही थोडेच होते, पण ते त्याच्यावर निस्सीम प्रेम करायचे.अर्णवची एक सवय होती. त्याला जुने,
भंगारात मिळालेले रेडिओ दुरुस्त करून ठेवायला आवडायचे. एकदा त्याला एका भंगारवाल्याकडे एक अगदी जुना, लाकडी रेडिओ
मिळाला. तो खूप खराब झालेला होता, पण अर्णवला तो दुरुस्त करायची तीव्र इच्छा झाली. त्याने रात्रभर मेहनत केली आणि तो रेडिओ
दुरुस्त केला.दुसऱ्या रात्री, अर्णव नेहमीप्रमाणे 'एफ.एम. ९३.५' वर कार्यक्रम करत होता. त्याने दुरुस्त केलेला तो जुना रेडिओ त्याच्या
समोर ठेवला होता. रात्रीचे दोन वाजले होते. त्याने एक जुनं, आशा भोसले यांचं गाणं लावलं आणि खुर्चीत रेलून डोळे मिटून घेतले.
अचानक, दुरुस्त केलेल्या त्या जुन्या रेडिओतून एक अस्पष्ट आवाज येऊ लागला. अर्णवला वाटलं, सिग्नलचा प्रॉब्लेम असेल. पण
आवाज स्पष्ट होत गेला आणि त्याला धक्काच बसला. तो आवाज एका क्रिकेट सामन्याच्या कॉमेंट्रीचा होता. पण ती कॉमेंट्री १९८३ च्या
वर्ल्ड कप फायनलची होती! 'मदनलालने कपिलदेवला बॉल दिला... आणि कपिलदेवने तो कॅच घेतला! भारताने वर्ल्ड कप जिंकला!'अर्णव
जागेवरून उठला. त्याला विश्वास बसेना. 'कसं शक्य आहे?' तो स्वतःशीच पुटपुटला. 'हा तर १९८३ सालचा आवाज आहे!' त्याने
स्वतःच्या रेडिओचा आवाज कमी केला आणि त्या जुन्या रेडिओकडे कान लावला. कॉमेंट्री संपली आणि जुन्या हिंदी सिनेमातील एक
गाणं सुरू झालं, जे त्याने कधी ऐकलंही नव्हतं.अर्णवला समजायला वेळ लागला नाही. हा रेडिओ फक्त जुने सिग्नल पकडत नव्हता, तर
तो भूतकाळातल्या रेडिओ लहरी पकडत होता! म्हणजे, जगात कधीही प्रसारित झालेली कोणतीही रेडिओ लहेर, ती कितीही जुनी असो,
या रेडिओवर ऐकता येत होती. जणू काही आवाजांचा काळ थांबला होता आणि हा रेडिओ त्या थांबलेल्या काळातून आवाज बाहेर
काढत होता.अर्णव थक्क झाला. त्याने रात्रभर त्या रेडिओवर वेगवेगळ्या फ्रीक्वेन्सी फिरवून पाहिल्या. त्याला दुसऱ्या महायुद्धाच्या
काळातील बातम्या ऐकू आल्या, महात्मा गांधींच्या भाषणाचे काही अंश ऐकू आले, फाळणीच्या वेळी होणाऱ्या विदारक घोषणा ऐकू
आल्या, अगदी १९४० च्या दशकातील मुंबईतील एका हॉटेलमधील लाईव्ह म्युझिकची लहेरही त्याला ऐकू आली. प्रत्येक आवाज, प्रत्येक
संगीत, प्रत्येक बातमी एकदम स्पष्ट होती, जणू ती आत्ताच प्रसारित झाली आहे.अर्णवला वाटलं, हे जग बदलून टाकेल! तो एका जिवंत
इतिहासाच्या संग्रहालयावर बसला होता. पण त्याने लगेच ही गोष्ट कुणाला सांगितली नाही. त्याला भीती वाटली. 'हे कुणीच कसं ऐकू
शकलं नाही आजवर?' असा प्रश्न त्याला पडला. त्याला वाटलं, कदाचित या रेडिओवर हे ऐकण्यासाठी एक विशिष्ट प्रकारची 'आवाजाची
संवेदनशीलता' लागते, जी त्याच्याकडे होती.पुढील काही रात्री अर्णवने गुपचूप अभ्यास केला. त्याने त्या जुन्या रेडिओतून ऐकलेल्या काही
गोष्टींची इतिहासाशी पडताळणी केली आणि त्याला आढळले की, सर्व काही अचूक होते. यात कुठलीही गडबड नव्हती. हे खरोखरच
भूतकाळाचे आवाज होते.एके दिवशी रात्री, अर्णवने एक धाडसी निर्णय घेतला. त्याने त्याच्या 'एफ.एम. ९३.५' च्या कार्यक्रमात हा विषय
हळूच आणायचं ठरवलं."श्रोतेहो," तो म्हणाला, "आज माझ्याकडे एक खूप जुना रेडिओ आहे. कधीकधी मला वाटतं, या रेडिओतून फक्त
गाणीच नाही, तर काळही बोलतो. भूतकाळाच्या काही लहरी, काही आठवणी..."त्या रात्री त्याला एका श्रोत्याचा फोन आला. "अर्णवजी,"
तो श्रोता म्हणाला, "तुम्ही काय बोलत होता? माझ्याकडेही असाच एक जुना रेडिओ आहे, जो माझ्या आजोबांचा होता. काही
दिवसांपासून मलाही त्यात असेच काही जुने, अनोळखी आवाज ऐकू येत आहेत. मला वाटलं, माझा रेडिओ खराब झाला."अर्णवच्या
डोळ्यात चमक आली. 'मी एकटा नाही!' त्याला जाणवलं. त्या श्रोत्याचं नाव होतं, शेखर. शेखर आणि अर्णव भेटले. शेखरच्या
रेडिओतूनही तशाच भूतकाळातील लहरी ऐकू येत होत्या. दोघांनी मिळून आणखी शोध घेतला आणि त्यांना आढळले की, जगात असे
अजून काही जुने, विशिष्ट प्रकारचे रेडिओ होते, जे हे 'भूतकाळाचे सिग्नल' पकडत होते आणि काही निवडक लोक ते ऐकू शकत
होते.पण या 'भूतकाळाच्या लहरी'चा एक गडद पैलूही होता. कधीकधी त्या लहरी इतक्या तीव्र व्हायच्या की, त्यांना ऐकणाऱ्यांच्या मनात
भूतकाळातल्या घटना जिवंतपणे उभे राहायच्या. दुसऱ्या महायुद्धातील बॉम्बस्फोटाचा आवाज ऐकून शेखरला धडकी भरायची,
फाळणीच्या वेळेची किंकाळी ऐकून अर्णव बेचैन व्हायचा. हे ज्ञान वरदान होतं, पण शापही. भूतकाळातील वेदनादायक क्षण पुन्हा
अनुभवणे सोपे नव्हते.अर्णव आणि शेखरने ठरवले की, या शक्तीचा वापर जबाबदारीने करायचा. त्यांनी 'एफ.एम. ९३.५' च्या माध्यमातून
एक विशेष कार्यक्रम सुरू केला: 'कालचक्र'. या कार्यक्रमात ते भूतकाळातील निवडक लहरी प्रसारित करायचे – महत्त्वाचे ऐतिहासिक
क्षण, विस्मृतीत गेलेली गाणी, महान व्यक्तींचे दुर्मीळ आवाज. पण ते हे काळजीपूर्वक करायचे, श्रोत्यांना मानसिक त्रास होणार नाही
याची दक्षता घेऊन.'एफ.एम. ९३.५' हे स्टेशन आता फक्त एका रेडिओ स्टेशनपुरते मर्यादित राहिले नाही. ते एक 'कालप्रवासाचे माध्यम'
बनले. इतिहासकारांना नवीन माहिती मिळू लागली, संगीतकारांना हरवलेल्या सुरावटी सापडू लागल्या, आणि सामान्य लोकांना आपल्या
पूर्वजांचा आवाज ऐकायला मिळू लागला.एके रात्री, 'कालचक्र' कार्यक्रमात अर्णवने एक अत्यंत हृदयस्पर्शी लहेर प्रसारित केली. ती लहेर
१९६० च्या दशकातील एका छोट्या खेड्यातील होती. एका तरुण आईचा आपल्या नुकत्याच जन्मलेल्या बाळासाठी गायलेला अंगाई
गीत होतं, जो इतिहासामध्ये कधीच नोंदवला गेला नव्हता. तो आवाज इतका प्रेमळ, इतका निर्मळ होता की, तो ऐकून अनेकांच्या
डोळ्यात पाणी आलं. अनेकांना त्यांच्या बालपणीची, त्यांच्या आईची आठवण झाली.अर्णव आणि शेखर यांनी जगाला दाखवून दिलं की,
काही लहरी फक्त हवेत विरून जात नाहीत. त्या काळाच्या पडद्याआड लपून राहतात आणि योग्य साधनांनी त्यांना पुन्हा जिवंत करता
येतं. 'एफ.एम. ९३.५: भूतकाळाची लहेर' हे रेडिओ स्टेशन आता एक जागतिक चमत्कार बनलं होतं, जे फक्त आवाज प्रसारित करत
नव्हतं, तर ते वेळेलाही पार करत होतं अशाप्रकारे, अर्णव देशमुख आणि त्याच्या जुन्या रेडिओने जगाला भूतकाळाच्या त्या अदृश्य
लहरींचीओळख करून दिली, ज्या आजही आपल्या आसपास तरंगत आहेत. 'एफ.एम. ९३.५' हे फक्त एक रेडिओ स्टेशन नव्हते, तर ते
एकानव्या युगाची सुरुवात होती, जिथे आवाजांच्या माध्यमातून काळही बोलू लागला. '
