ધારાવાહિક:- ચાલો ફરવા જઈએ.
સ્થળ:- હરિહર કિલ્લો, મહારાષ્ટ્ર
લેખિકા:- શ્રીમતી સ્નેહલ રાજન જાની
ભારતમાં અનેક કિલ્લાઓ આવેલાં છે. જેમાંના ઘણાં કિલ્લાઓ રહસ્યથી ભરપૂર છે, તો કેટલાંક ખજાનાથી ભરપૂર. કેટલાંક કિલ્લાઓ ભૂતનાં નિવાસસ્થાન સમાન બન્યાં છે, તો કેટલાંક કિલ્લાઓ ટ્રેકિંગ માટેનું સ્થળ બન્યાં છે. આવા જ એક કિલ્લા વિશે આપણે આ લેખમાં જોઈશું.
આ કિલ્લો એટલે મહારાષ્ટ્રમાં આવેલ હરિહર કિલ્લો, જે પ્રવાસીઓ માટે ટ્રેકિંગ અને જોવાલાયક સ્થળોનું મુખ્ય કેન્દ્ર બની ગયું છે. આ કિલ્લો હર્ષગઢ તરીકે પણ ઓળખાય છે. હરિહર કિલ્લો ઈગતપુરીથી 48 કિમી મહારાષ્ટ્ર ભારતનાં નાસિક જિલ્લાના ઘોટીથી 40 કિમી દૂર આવેલો કિલ્લો છે. તે નાસિક જિલ્લામાં એક મહત્વપૂર્ણ કિલ્લો છે, અને ગોંડા ઘાટ દ્વારા વેપાર માર્ગને જોડવા માટે બનાવવામાં આવ્યો હતો. તે તેના વિચિત્ર રોક-કટ સ્ટેપ્સને કારણે ઘણા મુલાકાતીઓ માટે આકર્ષણ બન્યો છે.
મહારાષ્ટ્રમાં લગભગ દરેક જિલ્લામાં સુંદર પહાડી કિલ્લાઓ છે. આ કિલ્લાઓનો પોતાનો સમૃદ્ધ ઇતિહાસ છે. તેમજ આ કિલ્લાઓ સમયની સાથે પ્રવાસીઓ માટે ખાસ સ્થળ બની ગયા છે. આ કિલ્લાઓમાંનો એક મહારાષ્ટ્રનો હરિહર કિલ્લો છે, જે પ્રવાસીઓ માટે ટ્રેકિંગ અને જોવાલાયક સ્થળોનું મુખ્ય કેન્દ્ર બની ગયું છે. તમને જણાવી દઈએ કે આ કિલ્લા સુધી પહોંચવું દરેક વ્યક્તિની પહોંચમાં નથી કારણ કે ઘણી જગ્યાએ ચઢાણ 90 ડિગ્રી સુધી હોય છે. વાસ્તવમાં આ કિલ્લો જમીન પર નહીં પરંતુ એક સુંદર પર્વતની ટોચ પર સ્થિત છે.
હરિહર કિલ્લો અથવા હર્ષગઢ એ સહ્યાદ્રીની લીલીછમ ટેકરીઓ પર સ્થિત એક કિલ્લો છે, જેને પશ્ચિમ ઘાટ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ કિલ્લો ઘોટી અને નાશિક બંને શહેરોથી 40 કિમી દૂર, મહારાષ્ટ્રના નાસિક જિલ્લામાં ઇગતપુરીથી 48 કિમી દૂર સ્થિત છે. આ મહત્વપૂર્ણ કિલ્લો મહારાષ્ટ્રને ગુજરાત સાથે જોડતા ગોંડા ઘાટ દ્વારા વેપાર માર્ગને નજરઅંદાજ કરવા માટે બનાવવામાં આવ્યો હતો. આજે આ કિલ્લો ટ્રેકર્સનું કેન્દ્ર બની ગયો છે.
હરિહર કિલ્લાનો ઇતિહાસ:-
હરિહર કિલ્લો સેઉના (યાદવ) વંશના સમયગાળા દરમિયાન બાંધવામાં આવ્યો હતો. તે ઈ. સ. 1636 માં ત્ર્યમ્બક અને પુણેના અન્ય કિલ્લાઓ સાથે ખાન ઝમામને સમર્પણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ કિલ્લો ઈ. સ. 1818માં કેપ્ટન બ્રિગ્સ દ્વારા અન્ય 17 કિલ્લાઓ સાથે કબજે કરવામાં આવ્યો હતો.
હરિહર કિલ્લો પશ્ચિમ ઘાટના ત્ર્યંબકેશ્વર પર્વતોમાં આવેલો છે. આ કિલ્લાની સ્થાપના સિઉના અથવા યાદવ વંશ દરમિયાન (9મી અને 14મી સદી વચ્ચે) થઈ હોવાનું કહેવાય છે. તે સમયે આ કિલ્લો ગોંડા ઘાટ પરથી પસાર થતા વેપાર માર્ગની સુરક્ષા માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ હતો. તેની સ્થાપના થઈ ત્યારથી, હરિહર કિલ્લો બ્રિટિશ આર્મી દ્વારા કબજે કરવામાં આવ્યો ત્યાં સુધી વિવિધ આક્રમણકારો દ્વારા હુમલો કરવામાં આવ્યો અને કબજે કરવામાં આવ્યો.
તે અહમદનગર સલ્તનત દ્વારા કબજે કરાયેલા કિલ્લાઓમાંનો એક હતો. ઈ. સ. 1636માં, હરિહર કિલ્લા સાથે ત્ર્યંબક, ત્રિંગલવાડી અને કેટલાક અન્ય પુણેનાં કિલ્લાઓ શાહજી ભોસલે દ્વારા મુગલ સેનાપતિ ખાન જમાનને સમર્પણ કરવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ ઈ. સ. 1818માં ત્ર્યંબકના પતન બાદ હરિહર કિલ્લો અંગ્રેજોને સોંપવામાં આવ્યો હતો. તે 17 મજબૂત કિલ્લાઓમાંથી એક હતો, ત્યારબાદ આ તમામ કિલ્લાઓ કેપ્ટન બ્રિગ્સ દ્વારા કબજે કરવામાં આવ્યા હતા.
હરિહર કિલ્લાની રચના:-
આ કિલ્લો પર્વતની નીચેથી ચોરસ દેખાય છે, પરંતુ તેની રચના પ્રિઝમ જેવી છે. તેની બંને બાજુની રચના 90 ડિગ્રીની સીધી રેખામાં છે અને કિલ્લાની ત્રીજી બાજુ 75 ડિગ્રી છે. તે જ સમયે, આ કિલ્લો 170 મીટરની ઊંચાઈ પર પર્વત પર બનેલો છે. અહીં પહોંચવા માટે એક મીટર પહોળી લગભગ 117 સીડીઓ છે. ઉપરાંત, આ કિલ્લાના લગભગ 50 પગથિયાં ચડ્યા પછી, એક મુખ્ય દ્વાર, મહાદરવાજા પર આવે છે, જે હજી પણ ખૂબ જ સારી સ્થિતિમાં છે.
જો કે કિલ્લાનો મોટાભાગનો ભાગ સમયની કસોટી પર ઉતર્યો નથી, તેમ છતાં તેની રચના હજુ પણ પ્રભાવશાળી છે. કિલ્લાના હાફવે પોઇન્ટ સુધી પહોંચવું એકદમ સરળ છે. કેટલાક રસ્તાઓ ટેકરીની તળેટી સાથે જળાશય અને કેટલાક કુવાઓ સાથે જોડાય છે. ગેરિસન માટે કેટલાક ઘરો પણ હતા, જે હવે અસ્તિત્વમાં નથી.
કિલ્લાની વિશેષતા:-
કિલ્લા પર નાના પ્રવેશદ્વાર સાથે સંગ્રહસ્થાન સિવાય કોઈ સારી ઈમારતો બાકી નથી. કિલ્લાની મધ્યમાં 8 પથ્થર કાપી પાણીના કુંડની શ્રેણી છે. કિલ્લા પરના તમામ સ્થળોની મુલાકાત લેવા માટે લગભગ એક કલાકનો સમય લાગે છે. કિલ્લો બસગાડ, બ્રહ્મગિરિ, કાપડ્યા, બ્રહ્મા ટેકરી અને ફેનીનો સારો નજારો આપે છે. વિખ્યાત ઊભી સીડીઓ સાથે સીડીઓનો બીજો સમૂહ છે જે ગુપ્ત પ્રવેશદ્વાર તરફ દોરી જાય છે
જોવાલાયક સ્થળો અને જમવાના વિકલ્પો:-
નિર્ગુડપાડા ગામ હોમસ્ટેની સુવિધા પૂરી પાડે છે પરંતુ તે ભોજન અને રહેઠાણની દ્રષ્ટિએ હર્ષવાડી જેટલું વિકસિત નથી. જો કે, રસ્તાની બાજુમાં કેટલાક ઢાબા છે જ્યાં તમને ખાવા-પીવાના ઘણા વિકલ્પો મળશે. કિલ્લાની ટોચ પર પહોંચ્યા પછી, પ્રવાસીઓને હનુમાન અને શિવના નાના મંદિરો પણ જોવા મળશે. મંદિરની નજીક એક નાનું તળાવ પણ છે, જ્યાં પાણી ખૂબ જ સ્વચ્છ છે. આ પાણી તમે સરળતાથી પી શકો છો. અહીં રહેવા માટે, તળાવથી થોડે આગળ ગયા પછી, પ્રવાસીઓને બે રૂમવાળો એક નાનો મહેલ જોવા મળશે. આ રૂમમાં લગભગ 10-12 લોકો સરળતાથી રહી શકે છે.
આ ઉપરાંત પ્રવાસીઓને અહીંથી બસગઢ કિલ્લો, ઉતાવદ પીક અને બ્રહ્મા હિલ્સનો સુંદર નજારો પણ જોવા મળશે. તમે અહીં ઘણી બધી વસ્તુઓનો આનંદ માણી શકો છો. ઈ. સ. 1986માં આ કિલ્લા પર પ્રથમ વખત ડોગ સ્કોટ (પર્વતીયાર) હતા. અહીંનો ટ્રેક પર્વતના પાયામાં આવેલા નિર્ગુડપાડા ગામથી શરૂ થાય છે. તે ત્ર્યંબકેશ્વરથી લગભગ 22 કિમી અને નાસિકથી 40 કિમીના અંતરે સ્થિત છે. જ્યારે પણ તમે મહારાષ્ટ્ર જાઓ ત્યારે એક વાર અહીંની મુલાકાત જરૂર લેજો.
ત્યાં આવેલ મુલાકાતીઓ માટેની વ્યવસ્થા:-
કિલ્લાના બે પાયાના ગામો છે, હર્ષેવાડી અને નિરગુડપાડા. હર્ષેવાડી ત્ર્યંબકેશ્વરથી 13 કિમી દૂર છે. કિલ્લાનું બીજું પાયાનું ગામ નિર્ગુડપાડા/કોટમવાડી છે જે ઘોટીથી 40 કિમી દૂર છે જે પોતે નાસિકથી 48 કિમી અને મુંબઈથી 121 કિમી દૂર છે . ઘોટીથી ત્ર્યંબકેશ્વર સુધી બસ અથવા ખાનગી વાહન દ્વારા મુસાફરી કરી શકાય છે. કિલ્લા પરથી પાછા ફરવાની કાળજી લેવી જોઈએ ત્ર્યંબકેશ્વરથી છેલ્લી બસ સાંજે 5:30 વાગ્યે ઘોટી છે અને નાસિકથી મુંબઈ માટે મોડી રાત સુધી પૂરતી ટ્રેનો ઉપલબ્ધ છે. નિર્ગુડપાડા કરતાં હર્ષેવાડીથી ચઢાણ સહેલું છે. નિર્ગુડપાડાની ઉત્તરે હિલ લોકથી એક પહોળો, સુરક્ષિત ટ્રેકિંગ રસ્તો શરૂ થાય છે. તે ઝાડી-ઝાંખરાના જંગલમાંથી પસાર થાય છે જ્યાં સુધી તે કિલ્લા સાથે જોડાયેલી ખુલ્લી પટ્ટી પર પહોંચે છે. જે ટેકરી પર કિલ્લો આવેલો છે તે પહાડીના સ્કાર્પ સુધી પહોંચવામાં લગભગ એક કલાકનો સમય લાગે છે. ચડતા 60 મીટરના ખડકના પગથિયાંને ઢાંકી દે છે, જેમ કે સ્કાર્પ સાથે 60 ડિગ્રી પર મૂકવામાં આવેલી પથ્થરની સીડી. પગથિયાં ઘણી જગ્યાએ ઘસાઈ ગયા છે છતાં પગથિયાંની બંને બાજુના છિદ્રો પકડી રાખવા માટે અનુકૂળ રીતે કાપવામાં આવ્યા છે. મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર પર પહોંચ્યા પછી, રસ્તો ડાબી બાજુએ જાય છે અને ફરીથી હેલિકલ રોક કટના પગથિયાં ચઢવાના છે, જે પહેલા કરતા વધુ ઢાળવાળા છે. પગથિયાં છેલ્લે સાંકડા પ્રવેશદ્વાર સાથે સમાપ્ત થાય છે. ઘણી જગ્યાએ પગથિયાં એટલા સાંકડા છે કે એક સમયે એક જ વ્યક્તિ ચઢી શકે છે. હરિહર કિલ્લા, તેમજ સ્થાનિક ગામોમાં આવાસ શક્ય છે.
નજીકનું એરપોર્ટ અને રેલ્વે સ્ટેશન:-
આંતરરાષ્ટ્રીય અને સ્થાનિક એરપોર્ટ:-
આ કિલ્લાનું સૌથી નજીકનું આંતરરાષ્ટ્રીય અને સ્થાનિક એરપોર્ટ છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ, મુંબઈ (170 કિમી) છે.
રેલવે સ્ટેશન:-
રેલ્વે સ્ટેશનો નાસિક (56 કિમી) અને કસારા રેલ્વે સ્ટેશન (60 કિમી) છે.
સૌજન્ય:- ઈન્ટરનેટના વિવિધ વેબપેજ.
આભાર.
સ્નેહલ જાની
