.....#....શિવ તાંડવ...#....
તાંડવ અથવા તાંડવ નૃત્ય શંકર ભગવાન દ્વારા કરવામાં આવેલ અલૌકિક નૃત્ય છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ નૃત્યમાં ઈશ્વરની શક્તિઓ ત્રાહિમામ મચાવે છે. આ નૃત્ય શિવ, કાલી જેવા દેવીદેવતાઓ કરે છે. શિવજીની ત્રીજી આંખ ખુલવાથી હાહાકાર મચી જાય છે.
શિવજીએ પોતે પહેલાં કરેલું ઉદ્ધત નૃત્યનું સ્મરણ કરીને તે પોતાના ગણોમાંના અગ્રણી રહેલા તંડૂ દ્વારા ભરત મુનિને બતાવ્યું. તે જ રીતે લાસ્ય આ નૃત્ય પણ પાર્વતી દ્વારા બહોળી રુચિથી ભરત સામે કરી બતાવ્યું. લાસ્ય આ સ્ત્રી નૃત્ય છે અને તેમાં હાથ મુક્ત હોય છે. તંડૂએ કરી બતાવ્યું તે તાંડવ. એવું સમજીને ભરત ઇત્યાદિ મુનિઓએ તે નૃત્ય માનવોને શીખવ્યું.
જે નૃત્યના સમયે શરીરમાં ભુવનોનો એટલે પ્રત્યેક પેશીનો, નાદ શિવકારક હોય છે, તેને ‘તાંડવ નૃત્ય’ કહે છે. આ પુરુષ નૃત્ય હોય છે અને મુદ્રાંકિત હોય છે. ઉદા. જ્ઞાનમુદ્રા – અંગૂઠો અને તર્જનીનું ટેરવું એનાથી ગુરુ અને શુક્રના ઉભાર જોડાઈ જાય છે, એટલે પુરુષ સ્ત્રી જોડાઈ જાય છે. આ નૃત્યના સાત પ્રકાર છે :
૦ આનંદ તાંડવ,
૦ સંધ્યા તાંડવ
(પ્રદોષ નૃત્ય),
૦ કાલિકા તાંડવ,
૦ ત્રિપુર તાંડવ,
૦ ગૌરી તાંડવ,
૦ સંહારતાંડવ
૦ ઉમા તાંડવ.
આ સાત પ્રકારમાંથી સંધ્યા તાંડવનું વર્ણન શિવ પ્રદોષ (એટલે પ્રદોષ) સ્તોત્રમાં આવ્યું છે. તે આ રીતે ત્રૈલોક્ય જનની ગૌરીને રત્નજડિત સિંહાસન પર બેસાડીને શિવજી સંઘ્યા સમયે આ નૃત્ય કરવા લાગે છે. જ્યારે શિવજી નૃત્ય માટે સિદ્ધ થાય છે, તે સમયે સરસ્વતી વીણા વગાડે છે, ઇંદ્ર વાંસળીમાંથી સ્વર છેડે છે, બ્રહ્મા તાલ આપે છે, લક્ષ્મીજી ગીત ગાય છે, શ્રી વિષ્ણુ મૃદંગ વગાડે છે અને બધા દેવદેવતા આજુબાજુ ઉભારહીને આ નૃત્ય દર્શનનો ઉત્સવ ઊજવે છે. આ નૃત્યમાં શિવજીનું સ્વરૂપ દ્વિભૂજ હોય છે અને તેમના પગ નીચે દૈત્ય કચડાઈ જતો હોવાનું દૃશ્ય હોતું નથી.
ઉપર દર્શાવેલા સાત પ્રકારો પૈકી ગૌરી તાંડવ અને ઉમા તાંડવ આ બંને ઉગ્ર સ્વરૂપનાં નૃત્યો છે. આ નૃત્યોમાં શિવજી ભૈરવ અથવા વીરભદ્રના સ્વરૂપમાં હોય છે, તેમની સાથે ઉમા અથવા ગૌરી હોય છે અને તે બળતી ચિતાઓથી યુક્ત એવી સ્મશાનભૂમિમાં ભૂતગણોની સહાયતાથી આ ભયાનક નૃત્યો કરે છે.
જય નટરાજ...
