પચ્ચીસમો પરિચ્છેદ
આજકાલ રજની મોટી ગૃહિણી (ઘરની મુખી) બની ગઈ છે. હવે તેના હાથમાં પૈસા ટકા આવે છે. મહોલ્લાની મોટાભાગની વૃદ્ધ અને આધેડ ઉંમરની ગૃહિણીઓ રજનીની સાસુનો સાથ છોડીને, પોતાના શિંગડાં ભાંગીને (અભિમાન છોડીને અથવા જૂનું જૂથ બદલીને) રજનીના પક્ષમાં ભળી ગઈ છે. તેઓ કલાકો સુધી રજની પાસે ગામના લોકોની નિંદા કરતી, અને ઊભા થઈને જતી વખતે બગાસાં ખાતાં ખાતાં વચમાં જરૂરિયાત મુજબ બે-આની કે ચાર-આની (પૈસા) ઉધાર લઈ લેતી. તેઓ રજનીના પતિના, રજનીના ઉચ્ચ ખાનદાનના અને આંસુ લૂછતાં લૂછતાં રજનીની સ્વર્ગસ્થ લક્ષ્મી જેવા સ્વભાવવાળી માતાના વખાણ કરી જતી, જેથી એ ઉધાર પૈસા જલ્દી પાછા આપવા ન પડે એવી ગોઠવણ થઈ જાય. પરંતુ આ કાકી-માસીઓના વર્ગમાં કરુણાનું બદનામ થવાનું બંધ ન જ થયું. તમે જ કહો, એ બંધ થાય પણ કેવી રીતે? માસી જ્યારે સંતોષકારક રીતે પોતાની પ્રસ્તાવના પૂરી કરીને રજની પાસે કામની વાત છેડવાની તૈયારી કરતી હોય, બરાબર એ જ સમયે કરુણા ક્યાંકથી દોડી આવતી અને રજનીને ખેંચીને બગીચામાં લઈ જતી. ક્યારેક ક્યારેક તેઓ કરુણાનું આવું વર્તન જોઈને તેને પૂછતી, 'તું વળી કેવા કૂળની (કેવી વિચિત્ર) છે અલી?' કરુણા પોતે કેવી છે તેનો કોઈ હિસાબ આપવાનો પ્રયત્ન કરતી નહીં. કોઈ કાકીની ખાસ વાત, ખાસ હાવભાવ કે ખાસ ચહેરો જોઈને ક્યારેક તેને એટલું બધું હસવું આવી જતું કે તેને રોકવું મુશ્કેલ થઈ પડતું. તે રજનીના ગળે વળગીને ખડખડાટ હસી પડતી--જેનાથી રજની પોતે પણ મૂંઝવણમાં મુકાઈ જતી. તે સિવાય, રજનીનું આવું ગૃહિણીપણું જોઈને તે ક્યારેક હસી હસીને લોથપોથ થઈ જતી.
કેટલાક સમયથી મહેન્દ્ર જોઈ રહ્યા છે કે ઘર જાણે શાંત થઈ ગયું છે. કરુણાના ગમ્મત અને આનંદ બંધ થઈ ગયા છે. પરંતુ એ શાંતિ ઈચ્છવા યોગ્ય નહોતી--એ હસતી-રમતી છોકરી હસી-રમીને આખા ઘરમાં જાણે ઉત્સવ જેવું વાતાવરણ રાખતી--તે એક દિવસ માટે પણ શાંત થઈ જાય તો ઘર જાણે ખાલી-ખાલી લાગતું, કંઈક ખૂટતું હોય તેવો અહેસાસ થતો. કેટલાય દિવસોથી કરુણા એટલી ઉદાસ થઈ ગઈ હતી--તે એક જગ્યાએ ચુપચાપ બેસી રહેતી, રડ્યા કરતી, કોઈ પણ ભોગે છાની નહોતી રહેતી. કરુણા જ્યારે આ રીતે ઉદાસ રહેતી ત્યારે રજનીને બહુ દુઃખ થતું--એ છોકરીના હસવા-રમવાના દિવસો ન જુએ ત્યાં સુધી આખો દિવસ તેનું કોઈ કામમાં મન નહોતું લાગતું.
નરેન્દ્રના ઘરે જવા માટે કરુણા મહેન્દ્રની પાછળ હાથ ધોઈને પડી ગઈ હતી. મહેન્દ્રે કહ્યું, 'એ ઘર તો બહુ દૂર છે.' કરુણાએ કહ્યું, 'ભલે હોય.' મહેન્દ્રે કહ્યું, 'એ ઘર બહુ ખરાબ (ખખડધજ) છે.' કરુણાએ કહ્યું, 'ભલે હોય.' મહેન્દ્રે કહ્યું, 'એ ઘરમાં રહેવાની જગ્યા નથી.' કરુણાએ જવાબ આપ્યો, 'ભલે હોય!' બધી દલીલોની સામે આ 'ભલે હોય' સાંભળીને મહેન્દ્રે વિચાર્યું કે, નરેન્દ્રને એક સારા ઘરમાં લઈ આવશે અને ત્યાં કરુણાને લઈ જશે. તેઓ નરેન્દ્રની શોધમાં નીકળ્યા.
ઘરનું ભાડું આપવાનો સમય થઈ ગયો હોવાથી હોય કે પછી મહેન્દ્રને તેના ઘરનું સરનામું ખબર પડી ગઈ છે એ ડરથી હોય, પણ નરેન્દ્ર એ ઘર છોડીને ક્યાંક ચાલ્યો ગયો હતો. મહેન્દ્રે તેની નકામી શોધખોળ કરી, પણ તે મળ્યો નહીં.
આ સમાચાર સાંભળ્યા ત્યારથી કરુણાનું હસવાનું ગાયબ થઈ ગયું છે. ખાસ પરિસ્થિતિમાં, ખાસ સમયે, અચાનક કોઈ વાત સાંભળતાં જ જેમ દિલ પર આઘાત લાગે, તેમ કરુણાને આઘાત લાગ્યો છે. કેમ, આટલા દિવસોમાં પણ શું કરુણાને સહન કરવાની આદત નહોતી પડી? નરેન્દ્રે કરુણા સાથે કેટકેટલા ખરાબ વર્તન કર્યા છે, અને આજે તેના બીજા સ્થળે ચાલ્યા જવાના સમાચાર માત્રથી જ તેને આટલું બધું લાગી આવ્યું? કોણ જાણે, કરુણાને બહુ મોટો ધક્કો લાગ્યો હતો. કદાચ સતત પીડા સહન કરી કરીને તેનું હૃદય એટલું જર્જરિત થઈ ગયું હતું કે, આજે આ એક સામાન્ય આઘાતથી જ તે તૂટી પડ્યું. કદાચ આ વખતે બિચારી કરુણાએ બહુ મોટી આશા રાખી હતી કે હવે નરેન્દ્ર સાથે ફરી મુલાકાત થશે. તેમાં નિરાશ થતાં જ તે દુનિયાની તમામ બાબતોથી નિરાશ થઈ ગઈ. કદાચ આ એક જ નિરાશા પરથી તેને વિશ્વાસ થઈ ગયો કે હવે તેને કોઈ પણ વાતમાં સુખ નહીં મળે. કરુણાનું મન સાવ ભાંગી પડ્યું--જે વિચાર કરુણા જેવી નાની છોકરીના મનમાં આવવો લગભગ અશક્ય છે, તે મોતનો વિચાર તેના મનમાં આવ્યો. તેને લાગ્યું કે, આ સંસારમાં તે એટલી થાકીને હારી ગઈ છે કે હવે તેનાથી સહન નથી થતું, હવે જો તેનું મોત થઈ જાય તો છૂટકારો થાય. હવે તેની પાસે વધારે લોકો આવે તો તેને બહુ તકલીફ થતી. તે વિચારતી, 'મને અહીં એકલી જ રહેવા દો, હું મારી મેળે એકલી પડી રહીને મરી જાઉં.' તે બધા લોકોના જાતજાતના પ્રશ્નોના જવાબો આપવા માટે સક્ષમ નહોતી. તે દરેક બાબતમાં એકદમ વિરક્ત અને ઉદાસીન થઈ ગઈ હતી. બિચારી રજનીએ કેટલુંય રડીને તેને કેટલીય આજીજીઓ કરી, પણ આ ઘવાયેલી વેલ સદા માટે કરમાઈ ગઈ હતી--હવે ચોમાસાના વરસાદના છંટકાવથી કે વસંતના પવનથી તે ફરી માથું ઊંચું કરી શકવાની નહોતી. પરંતુ આ કેવા સમાચાર! સાંભળવા મળ્યું છે કે મહેન્દ્રને નરેન્દ્રની ભાળ મળી ગઈ છે. મહેન્દ્રે કરુણા અને નરેન્દ્ર માટે એક સારું ઘર ભાડે રાખ્યું છે. નરેન્દ્ર મહેન્દ્રના ખર્ચે એ ઘરમાં રહેવા માટે સહેલાઈથી તૈયાર થઈ ગયો છે. પરંતુ એકવાર મન ભાંગી જાય પછી તેમાં ફરી ઉત્સાહ આવવો સહેલો નથી--કરુણાએ આ સમાચાર સાંભળ્યા ખરા, પણ તેનું થાકેલું મન ફરી બેઠું ન થઈ શક્યું. કરુણા મહેન્દ્રના ઘરેથી વિદાય થઈ--જતી વખતે રજની કરુણાના ગળે વળગીને ખૂબ જ રડી. કરુણા ચાલી ગઈ એટલે એ ઘર જાણે સાવ સૂનું-સૂનું થઈ ગયું. ત્યાર પછી કરુણા જે ગઈ, તે ફરી ક્યારેય પાછી ન આવી. એ ઘરમાં ત્યાર પછી કરુણાના એ મધુર હાસ્યનો અવાજ એક દિવસ માટે પણ ફરી ક્યારેય સંભળાયો નહીં.
છવ્વીસમો પરિચ્છેદ
બીમાર હાલતમાં કરુણા નરેન્દ્રની પાસે આવી. મહેન્દ્ર અવારનવાર કરુણાને જોવા માટે આવતા; કરુણા ક્યારેક બહુ બીમાર રહેતી તો ક્યારેક સારી રહેતી. આ રીતે દિવસો વીતી રહ્યા છે. નરેન્દ્ર મનમાં ને મનમાં કરુણાને ધિક્કારતો હતો, માત્ર મહેન્દ્રના ડરથી જ તેણે હજુ સુધી તેની સાથે કોઈ ખરાબ વર્તન કરવાનું શરૂ કર્યું નહોતું. પરંતુ નરેન્દ્ર મોટાભાગે ઘરમાં રહેતો જ નહીં--બે-ચાર દિવસે જે હાલતમાં તે ઘરે આવતો, ત્યારે તે કરુણાની પાસે ન આવે તો જ સારું હતું. તેની ગેરહાજરીમાં બીમાર કરુણાની સંભાળ રાખનારું કોઈ નહોતું. માત્ર પેલી દાસી ક્યારેક ક્યારેક આવતી અને કંટાળાના સ્વરે કહેતી, 'તમારી આ બીમારી કોઈ કાળે મટશે કે નહીં? કેવી મુસીબત છે!'
નરેન્દ્ર પર આ દાસીનું ભારે વર્ચસ્વ હતું. નરેન્દ્ર જ્યારે ક્યારેક ઘર છોડીને ચાલ્યો જતો, ત્યારે આ દાસીને જેટલી ઈર્ષ્યા (બળતરા) થતી, એટલી બીજા કોઈને નહોતી થતી. એટલું જ નહીં, નરેન્દ્ર જ્યારે ઘરે પાછો આવતો ત્યારે તેને સાવરણીથી ઝાટકવામાં (વઢવામાં) પણ તે કચાશ ન રાખતી. ક્યારેક ક્યારેક નરેન્દ્ર પર તેનો કેવો રૂઆબ અને નખરા જોવા મળતા! કરુણા પર પણ તેની ભારે અદાવત હતી, તે નાની-નાની બાબતોમાં કરુણાને હેરાન કરી મૂકતી. ક્યારેક તો નરેન્દ્ર સાથે તેની મોટી લડાઈ જામતી--બંને એકબીજા પર ગાળો અને મુક્કા-લાતોનો વરસાદ વરસાવીને કુરુક્ષેત્ર (યુદ્ધ) મચાવી દેતા. પરંતુ એવી લોકવાયકા પણ છે કે, નરેન્દ્ર તેના મુશ્કેલીના દિવસોમાં આ દાસીની મદદથી જ પોતાનો ગુજારો કરતો હતો.
નરેન્દ્રનું વર્તન દિવસેદિવસે વધુ બેફામ બનવા લાગ્યું. તે ગમે ત્યારે આવીને દારૂના નશામાં ધમાલ મચાવતો અને પેલી દાસી સાથે મોટો ઝઘડો કરતો. કરુણા આ બધું જ જોઈ શકતી, પણ તેની સ્થિતિ કંઈક એવી થઈ ગઈ હતી કે--તે વિચારતી કે જે થવું હોય તે થાય, જે જવું હોય તે જાય. પેલી દાસી ક્યારેક નરેન્દ્ર પર ગુસ્સે થઈને કરુણા પાસે આવીને બબડતી અને મોઢું મચકોડતી; કરુણા ચુપ રહેતી, કોઈ જવાબ આપતી નહીં. નરેન્દ્ર જરૂરિયાત મુજબ ઘરનું રાચરચીલું વેચવા લાગ્યો. આખરે તેનાથી પણ કંઈ ન વળ્યું--એટલે તેણે મહેન્દ્ર પાસેથી પૈસાની મદદ માંગતો એક પત્ર લખવા માટે કરુણા પર દબાણ લાવવાનું શરૂ કર્યું. બિચારી કરુણા ક્યાંક થોડી શાંતિ ઝંખતી હતી, તે ક્યાંક એવું વિચારતી હતી કે 'જે જે કરે તે કરવા દો--મને થોડી એકલી રહેવા દો', પણ ના, તેને જ વચમાં લાવીને આ બધી ઉપાધિ ઊભી કરાતી! તે શું કરે, ક્યારેક ક્યારેક લખી આપતી. પરંતુ વારંવાર આવું કેવી રીતે લખી શકાય? મહેન્દ્ર પાસે વારંવાર પૈસા માંગવામાં તેને સંકોચ થતો હતો, તે સિવાય તે જાણતી હતી કે પૈસા મળતાં જ નરેન્દ્ર તેનો ઉપયોગ માત્ર ખરાબ કાર્યોમાં જ કરશે.
એક દિવસ સાંજના સમયે નરેન્દ્ર આવ્યો અને મહેન્દ્રને પત્ર લખવા માટે કરુણા પર દબાણ કરવા લાગ્યો. કરુણાએ રડતાં રડતાં કહ્યું, 'હું તમારા પગે પડું છું, મને હવે પત્ર લખવાનું ન કહો.'
એ જ સમયે પેલી દાસી પણ આવી પહોંચી, તે પણ નરેન્દ્ર સાથે જોડાઈ ગઈ--તેણે કહ્યું, 'તું આવી જિદ્દી છોકરી કેમ છે અલી? પૈસા નહીં હોય તો ખાશો શું?'
નરેન્દ્રે ક્રોધિત થઈને કહ્યું, 'લખવું જ પડશે.'
કરુણા નરેન્દ્રના પગ પકડીને બોલી, 'મને માફ કરો, હું નહીં લખી શકું.'
'નહીં લખે? અભાગણી, નહીં લખે?'
ક્રોધથી લાલચોળ થઈને નરેન્દ્ર કરુણાને મારવા લાગ્યો. બરાબર એ જ સમયે અચાનક દરવાજો ખોલીને પંડિત મહાશયે પ્રવેશ કર્યો; તેમણે ઝડપથી જઈને નરેન્દ્રને અટકાવ્યો અને જોયું તો અશક્ત કરુણા બેભાન (મૂર્છિત) થઈને પડી ગઈ હતી.
ક્રમશઃ
