મહેન્દ્ર ચાલ્યો ગયો ત્યારે રજનીએ વિચાર્યું, 'હું જ કદાચ મહેન્દ્રના ચાલ્યા જવાનું કારણ છું!'
મહેન્દ્રની માતાએ વિચાર્યું કે રજનીએ જ મહેન્દ્ર સાથે કોઈ ખરાબ વર્તન કર્યું હશે; તેમણે આવીને કહ્યું, 'મૂઈ, કેવી ડાકણ ઘરમાં લાવી હતી!'
રજનીના સસરાએ આવીને કહ્યું, 'રાક્ષસી, તેં આખો સંસાર ઉજ્જડ કરી નાખ્યો!'
રજનીની નણંદે આવીને કહ્યું, 'આ કમનસીબ સાથે ભાઈના કેવા કુભેગે (અશુભ ચોઘડિયે) લગ્ન થયા હતા!'
રજની એક પણ શબ્દ બોલી નહીં. રજનીને પોતાની જાત પ્રત્યે જ એટલો તીવ્ર તિરસ્કાર પેદા થયો હતો કે, એ તિરસ્કારની પીડામાં તેને લાગ્યું કે આમાંથી એક પણ વાત ખોટી નથી. તેને લાગ્યું કે જે ધિક્કાર તેને મળી રહ્યો છે, તે ધિક્કારને તે ખરેખર લાયક છે. રજની કોઈને કંઈ જ બોલી નહીં, એક વાર રડી પણ નહીં. આટલા દિવસોથી તેનો ચહેરો અત્યંત ગંભીર અને અત્યંત શાંત હતો—જાણે મનમાં ને મનમાં કોઈ સંકલ્પ કરી લીધો હોય, મનમાં ને મનમાં કોઈ પ્રતિજ્ઞા લીધી હોય.
મહેન્દ્ર વિદેશ (પરગામ) ગયો તેને બે મહિના થઈ ગયા હતા—આ બે મહિનાથી રજની જાણે કંઈક વિચારી રહી હતી, આટલા દિવસે એ વિચાર જાણે પૂરો થયો હતો, એટલે જ રજનીનો ચહેરો અતિ ગંભીર અને અતિ શાંત દેખાતો હતો.
સાંજ પડતાં જ તે ધીમે ધીમે મોહિનીના ઘરે ગઈ. મોહિની સાથે મુલાકાત થઈ, તે ગભરાઈને ઊભી રહી ગઈ. જાણે કંઈક કહેવા માંગતી હતી, પણ કહી શકી નહીં, કહેવાની હિંમત ન થઈ. મોહિનીએ ખૂબ જ સ્નેહપૂર્વક પૂછ્યું, 'કેમ રજની? શું કહેવા આવી છે?'
રજનીએ ડરતાં ડરતાં ધીમેથી કહ્યું, 'દીદી, મારી એક વાત રાખવી પડશે (માનવી પડશે).'
મોહિનીએ આતુરતાથી કહ્યું, 'શું વાત છે, બોલ.'
રજનીએ 'ન કહું', 'ન કહું' એમ કરતાં કરતાં, ઘણી આનાકાની અને વિનંતીઓ પછી ધીમેથી કહ્યું કે મોહિનીએ એક પત્ર લખવો પડશે. કોને લખવો પડશે? મહેન્દ્રને. શું લખવાનું? એ જ કે, તેઓ ઘરે પાછા આવી જાય, તેમણે હવે વધારે દિવસો દુઃખ ભોગવવું નહીં પડે. રજની તેની દીદીના ઘરે રહેશે. આટલું કહેતા કહેતા જ રજની રડી પડી.
ઓગણીસમો પરિચ્છેદ
જેઠ મહિનાનો બપોરનો સમય છે. તડકો ધગધગી રહ્યો છે. ધૂળની ડમરીઓ ઉડાડતું ગામડાના રસ્તેથી ક્યારેક ક્યારેક એકાદ-બે બળદગાડું ધીમી ગતિએ પસાર થઈ રહ્યું છે. આ સૂમસામ રસ્તા પર માત્ર એક-બે વટેમાર્ગુઓ જ ઉતાવળા પગલે ચાલી રહ્યા છે. આ સ્તબ્ધ બપોરે માત્ર એક ગામઠી વાંસળીનો સૂર સંભળાઈ રહ્યો છે, કદાચ કોઈ ગોવાળિયો ખેતરમાં ગાયોને ચરવા છોડીને ઝાડના છાંયડામાં બેસીને વાંસળી વગાડી રહ્યો છે.
કરુણા આખી રાત ચાલી ચાલીને થાકીને લોથપોથ થઈ એક ઝાડ નીચે પડી છે. કરુણા કોઈ ઝૂંપડીમાં આશરો લે કે કોઈની પાસે કોઈ યાચના કરે, એવો તેનો સ્વભાવ જ નથી. શું કરવાથી શું થશે, કોને શું કહેવું, શું કરવું, એવું તે કશું જ વિચારી શકતી નથી. લોકોને જોઈને તે ભયભીત થઈ જાય છે. એક પછી એક વટેમાર્ગુ પસાર થઈ રહ્યા છે અને કરુણાને ડર લાગી રહ્યો છે— 'હવે નક્કી આ મારી પાસે આવશે, નક્કી આનો કોઈ ખરાબ ઈરાદો છે!' દિવસના આશરે ત્રણેક પ્રહર થવા આવ્યા (મોડી બપોર થઈ ગઈ), છતાં હજુ સુધી કરુણાએ કંઈ ખાધું નથી. રસ્તાના થાક, ધૂળ, ઉજાગરો, ભૂખ અને ચિંતાના કારણે કરુણા એક જ દિવસમાં એટલી બદલાઈ ગઈ છે, એટલી ઉદાસ, ફિક્કી, મલિન અને દૂબળી થઈ ગઈ છે કે તેને જોઈને અચાનક ઓળખી પણ ન શકાય.
પેલો એક વટેમાર્ગુ આવી રહ્યો છે. તેને જોઈને સારો માણસ ન લાગ્યો. તેની નજર કરુણા પર જ હતી— તેણે વિદ્યાસુંદરની માલિની-માસીના સંબંધનું એક ગીત ગાવાનું શરૂ કર્યું— પણ આ જેઠ મહિનાની બપોરે મજાક કરવાનો આ સારો સમય નથી એમ સમજીને તે ગીત ગાતો ગાતો, પાછું વાળી વાળીને જોતો જોતો ચાલ્યો ગયો. બીજો એક, ત્રીજો એક, ચોથો એક— એમ એક પછી એક કેટલાય વટેમાર્ગુઓ ચાલ્યા ગયા. અત્યાર સુધી કરુણાને એક પણ ભદ્ર (સજ્જન) વટેમાર્ગુ જોવા મળ્યો નથી. પણ આ શું આફત! પેલો એક પેન્ટ અને અચકન (લાંબો કોટ) પહેરેલો માણસ આવી રહ્યો છે. ઘણીવાર ભદ્ર પુરુષોથી (ભદ્ર શબ્દ સામાન્ય અર્થમાં જે રીતે વપરાય છે) જેટલો ડર લાગે છે એટલો બીજા કોઈનાથી નથી લાગતો. લો જુઓ, કરુણા જે ઝાડ નીચે બેઠી હતી, તે તરફ જ એ આવી રહ્યો છે. કરુણા તો ભયથી વ્યાકુળ થઈ ગઈ, જમીન તરફ જોતી જોતી થરથર કાંપવા લાગી. પેલો વટેમાર્ગુ તો, કંઈ પણ બોલ્યા કે પૂછ્યા વગર, ખૂબ જ શાંત ભાવે આવીને એ જ ઝાડની નીચે કેમ બેસી ગયો? શું બેસવા માટે બીજી કોઈ જગ્યા નહોતી? રસ્તાના કિનારે શું બીજા કોઈ ઝાડ નહોતા?
એ વટેમાર્ગુ સ્વરૂપબાબુ હતા. સ્વરૂપબાબુનો સ્ત્રીઓ તરફ જે એક સ્વાભાવિક ઝુકાવ હતો, તેના આકર્ષણથી બચી ન શકવાના કારણે તેઓ ઝાડ નીચે આવીને બેઠા હતા. તેઓ જાણતા નહોતા કે કરુણા તેમને ત્યાં જોવા મળશે. પણ જ્યારે તેમણે કરુણાને જોઈ અને ઓળખી, ત્યારે તેમના આશ્ચર્ય અને આનંદનો પાર ન રહ્યો. કરુણાએ જોયું નહોતું કે એ વટેમાર્ગુ કોણ છે. તે ભયથી બેબાકળી થઈ ગઈ હતી, ત્યાંથી ઊભા થઈને ચાલ્યા જવાનું વિચારી રહી હતી, પણ ચાલી શકતી નહોતી. થોડી ક્ષણો તો આશ્ચર્ય અને આનંદના વેગને સંભાળવામાં ગઈ, તે પછી સ્વરૂપે અત્યંત મધુર અને ગદગદ સ્વરે કહ્યું, 'કરુણા!'
કરુણા આ સંબોધન સાંભળીને એકદમ ચમકી ગઈ, વટેમાર્ગુ તરફ જોયું તો જોયું કે એ સ્વરૂપબાબુ છે! જો તેના બદલે તેણે કોઈ સાપ જોયો હોત, તો કરુણા કદાચ ઓછી ડરી હોત.
કરુણાએ કોઈ જવાબ ન આપ્યો. સ્વરૂપ ઘણું બધું બોલવા લાગ્યો, આટલી રાતો તે કરુણા માટે કેટલો દુઃખી થયો હતો તેનું આખું વર્ણન કર્યું. તે સુખદ રાત્રે તેમની પ્રેમભરી વાતોની જ્યારે હજુ શરૂઆત જ થઈ હતી, એવા સમયે વિઘ્ન આવવા બદલ ઘણો અફસોસ વ્યક્ત કર્યો. તે પોતે ખૂબ કમનસીબ છે, વિધાતાએ તેને આખી જિંદગી દુઃખી કરવા માટે જ કદાચ સરજ્યો છે— તેની કોઈ આશા પૂરી થતી નથી. અંતે, કરુણા નરેન્દ્રના ઘરેથી નીકળી આવી છે, તે બાબતે તેણે ઘણો આનંદ વ્યક્ત કર્યો. કહ્યું— આ તો વધુ સારું થયું, હવે તેમના બંનેનો જે પ્રેમ છે, જે સ્વર્ગીય પ્રેમ છે, તેને તેઓ કોઈ પણ અવરોધ વિના ભોગવી શકશે. તેણે આવી બીજી પણ ઘણી વાતો કહી, જે જો અહીં લખી દેવામાં આવે તો કોઈ મોટી નવલકથાના રાજપૂત ક્ષત્રિય કે અન્ય મહાન નાયકોના મોઢે પણ આસાનીથી શોભી જાય. પરંતુ કરુણા તેનો રસ માણી શકી નહીં.
સ્વરૂપ અલ્હાબાદ જવાનો હતો, એટલે સ્ટેશને જઈ રહ્યો હતો. રસ્તામાં આ બધી ઘટનાઓ બની. સ્વરૂપે પ્રસ્તાવ મૂક્યો કે કરુણા તેની સાથે પશ્ચિમ (અલ્હાબાદ તરફ) ચાલે, તો પછી કોઈ ચિંતા કરવાની રહેશે નહીં.
કરુણા ગઈકાલ રાતથી વિચારી રહી હતી કે ક્યાં જશે, શું કરશે. તે કંઈ વિચારી શકી નહોતી. આજનો દિવસ પણ આથમી જવા આવ્યો છે— રાત પડશે ત્યારે શું કરશે? કેવા કેવા લોકો રસ્તેથી આવી-જઈ રહ્યા છે, આ બધી ચિંતાઓ વચ્ચે કરુણાને આ પ્રસ્તાવ ખરાબ ન લાગ્યો. જે નાનપણથી ક્યારેય ઘરની બહાર નથી નીકળી, તે આ ખુલ્લી દુનિયાની નજર કેવી રીતે સહન કરે ભલા? જો તેને એક આશરો મળી જાય, લોકોની નજરોથી તે છુપાઈ શકે, તો તેનો જીવ બચે. તેને એવું લાગી રહ્યું છે જાણે બધા તેના ચહેરા તરફ જ જોઈ રહ્યા છે. તે સિવાય કરુણા એટલી થાકેલી અને લાચાર થઈ ગઈ છે કે હવે તે વધુ સહન કરી શકતી નથી. એકવાર તેણે વિચાર્યું કે સ્વરૂપના પ્રસ્તાવનો સ્વીકાર કરીને જતી રહે. પણ સ્વરૂપ પ્રત્યે તેને એવો ડર છે કે તેના પગ ઉપડતા નથી. કરુણાએ વિચાર્યું, 'આ ઝાડ નીચે જ નિશ્ચેષ્ટ (નિષ્ક્રિય) થઈને પડી રહું, ખાધા-પીધા વગર મરી જઈશ.' પણ હાડમાસના શરીરમાં કેટલું સહન થાય ભલા— આ વિચાર વધારે સમય ટક્યો નહીં. તે સ્વરૂપના પ્રસ્તાવ માટે સંમત થઈ. સાંજ પડી ગઈ.
કરુણા અને સ્વરૂપ હવે ટ્રેનની અંદર છે.
ક્રમશઃ
