દિવાળીની રાત હતી. આખું અમદાવાદ રોશનીથી ઝળહળતું હતું. આકાશમાં રંગબેરંગી ફટાકડા ફૂટી રહ્યા હતા, પણ ગ્રીનવૂડ સોસાયટીના એક ખૂણામાં આવેલા નાના ક્વોર્ટરમાં માત્ર એક ટેબલ લેમ્પનો ઝાંખો પ્રકાશ હતો. નિયતિ કૉલેજના છેલ્લા સેમેસ્ટરના પુસ્તકોમાં ડૂબેલી હતી. તે ભણવામાં આખા કૉલેજની ટોપર હતી, પણ તેનું નસીબ આર્થિક તકલીફોથી ઘેરાયેલું હતું. નાનપણમાં પિતાને ગુમાવ્યા બાદ, તેની માતા શારદાબહેને લોકોના ઘરોમાં રસોઈ બનાવીને અને સરકારી સ્કોલરશિપના ટેકે તેને અહીં સુધી પહોંચાડી હતી. નિયતિ જેટલી હોંશિયાર હતી, તેટલી જ તે ખુદ્દાર હતી. કોઈની દયા કે મદદ સ્વીકારવી તેના આત્મસન્માનની વિરુદ્ધ હતું.
બરાબર એ જ સમયે રૂમનો દરવાજો ધકેલીને તેની પાકી મિત્ર કાવ્યા અંદર આવી. તે એક સમૃદ્ધ પરિવારમાંથી હતી, પણ નિયતિ માટે તેનો જીવ અદ્ધર રહેતો. તેને ખબર હતી કે ગ્રેજ્યુએશન પછી આગળ ભણવા માટે નિયતિ પાસે ફીના પૈસા નથી.
"નિયતિ! તું હજી પણ અહીં પુસ્તકો લઈને બેઠી છે? આખી સોસાયટી નીચે ક્લબ હાઉસમાં ભેગી થઈ છે," કાવ્યાએ તેનો હાથ પકડતા કહ્યું.
નિયતિએ ધીમેથી હસીને પુસ્તક બંધ કર્યું, "કાવ્યા, તને ખબર છે ને, મને આ બધી ભીડભાડ ગમતી નથી. અને મારે હજી અસાઇનમેન્ટ પૂરું કરવાનું છે."
"ના, આજે દિવાળી છે અને તારે આવવું જ પડશે. આ વર્ષે સોસાયટીમાં બહુ મોટી 'દિવાળી બમ્પર હાઉસી' રાખવામાં આવી છે," કાવ્યાએ હઠ કરી.
શારદાબહેન રસોડામાંથી બહાર આવ્યા અને કાવ્યાનો પક્ષ લેતા બોલ્યા, "હા બેટા નિયતિ, તું આખો દિવસ રૂમમાં પુરાઈ રહે છે. કાવ્યા આટલો આગ્રહ કરે છે તો થોડીવાર જઈ આવ. તારું મન પણ હળવું થશે."
નિયતિ તેની માતાની વાત ટાળી શકી નહીં. તે ઊભી થઈ, પણ તેના ચહેરા પર સંકોચ સાફ દેખાતો હતો. તે જાણતી નહોતી કે કાવ્યા અને તેના પિતા મિસ્ટર શાહે કલાકો સુધી બેસીને એક ગુપ્ત પ્લાન બનાવ્યો હતો. પ્લાન એવો હતો કે નિયતિને એક એવી ડુપ્લિકેટ ટિકિટ આપવામાં આવે, જેના નંબરો સ્ટેજ પરથી જાદુઈ રીતે સેટ કરી શકાય, જેથી તેના આગળના ભણવાનો અને હોસ્ટેલનો તમામ ખર્ચ 'હાઉસીના ઇનામ' તરીકે તેને મળી જાય અને તેની માતાના સન્માનને સહેજ પણ આંચ ન આવે.
ક્લબ હાઉસમાં પગ મૂકતાં જ ઉત્સવનો માહોલ જોવા મળ્યો. હવામાં અત્તરની સુગંધ હતી અને આજુબાજુ લોકો મોટેમોટેથી વાતો કરી રહ્યા હતા. વચ્ચે એક મોટું સ્ટેજ હતું, જેના પર કાચનો એક મોટો ગોળાકાર ડબ્બો રાખવામાં આવ્યો હતો. તેમાં હાઉસીના ૧ થી ૯૦ નંબરના લાકડાના સિક્કા ચમકી રહ્યા હતા.
કાવ્યા નિયતિને બરાબર વચ્ચેની લાઈનમાં લઈ ગઈ અને તેના હાથમાં એક ટિકિટ પકડાવતા બોલી, "આ તારી ટિકિટ. જોજે હો, આજે નસીબ અજમાવવાનું છે!"
નિયતિએ ટિકિટ તરફ જોયું અને મજાકમાં કહ્યું, "કાવ્યા, મારું નસીબ આ બધી રમતોમાં બહુ ખરાબ છે. ખોટા પાંચસો રૂપિયા બગાડ્યા તેં."
"અરે તું જો તો ખરી, આજે દિવાળી છે, કદાચ લક્ષ્મીજી પ્રસન્ન થઈ જાય!" કાવ્યાએ આંખ મારીને સ્ટેજ તરફ ઈશારો કર્યો. સ્ટેજ પર મિસ્ટર શાહ માઈક હાથમાં લઈને ઊભા થયા. સોસાયટીમાં શાંતિ છવાઈ ગઈ.
"નમસ્કાર ગ્રીનવૂડ સોસાયટીના સભ્યો!" મિસ્ટર શાહનો અવાજ સ્પીકરમાં ગુંજ્યો, "આ વર્ષની દિવાળી બમ્પર હાઉસી ખાસ છે. નિયમો સખત છે, અને ઇનામ ઘણું મોટું છે. જે વ્યક્તિ 'બમ્પર ફૂલ હાઉસ' જીતશે, તેને સોસાયટી તરફથી ભવિષ્યના શિક્ષણ અને પ્રગતિ માટે મોટી રકમનો ગ્રાન્ડ ચેક મળશે! ચાલો, ગેમ શરૂ કરીએ!"
મિસ્ટર શાહે કાચના ડબ્બામાં હાથ નાખ્યો અને આખી સોસાયટીના શ્વાસ અધ્ધર થઈ ગયા. સિક્કાઓનો ખખડાટ રૂમને વધુ ગંભીર બનાવી રહ્યો હતો.
"પહેલો નંબર... નંબર ૨૭!" મિસ્ટર શાહે જાહેરાત કરી.
"અરે વાહ, મારે છે!" બાજુમાં બેઠેલા શર્માજી રાજી થઈને બોલ્યા. નિયતિએ તેની ટિકિટ જોઈ, તેની ટિકિટમાં ૨૭ નંબર હતો. તેણે તેના પર પેનથી ચેકો માર્યો.
ખેંચાતા સિક્કાઓની સાથે વાતાવરણમાં ઉત્સુકતા વધવા લાગી. એક પછી એક નંબરો બહાર આવી રહ્યા હતા: "નંબર ૫... નંબર ૪૨... નંબર ૮૯... નંબર ૧૨!"
કાવ્યા સ્ટેજની પાછળ ઊભેલી તેની મમ્મીને સતત ઈશારા કરી રહી હતી. તેની મમ્મી કમ્પ્યુટર સ્ક્રીન પર જોઈ રહી હતી કે કોની ટિકિટમાં કેટલા નંબર બાકી છે. સોસાયટીના ત્રણ-ચાર લોકો 'ફૂલ હાઉસ'ની એકદમ નજીક હતા. તણાવ એટલો વધી ગયો હતો કે ફટાકડાનો અવાજ પણ હવે કોઈને સંભળાતો નહોતો.
"મારે લાઈન થઈ ગઈ!" પાછળથી કોઈએ બૂમ પાડી. લોકોના દિલના ધબકારા વધી રહ્યા હતા.
ગેમ હવે તેના ક્લાઇમેક્સ તરફ આગળ વધી રહી હતી. મિસ્ટર શાહે અગિયારમો સિક્કો કાઢ્યો, "નંબર ૬૦!"
નિયતિએ ધ્રુજતા હાથે ટિકિટ જોઈ. તેના ચહેરા પર અચાનક પરસેવો વળી ગયો. તેણે કાવ્યાનો હાથ પકડીને ધીમેથી કહ્યું, "કાવ્યા... મારી ટિકિટમાં બધા નંબરો કપાઈ ગયા છે. માત્ર એક જ નંબર બાકી છે..."
"કયો નંબર બાકી છે, નિયતિ?" કાવ્યાએ ઉત્તેજનાનો દેખાવ કરતા પૂછ્યું, જોકે તે અંદરથી બધું જ જાણતી હતી.
"નંબર ૩... જો ત્રણ નંબર નીકળશે તો મારું ફૂલ હાઉસ થઈ જશે," નિયતિનો અવાજ ગળગળો થઈ ગયો. તેને અચાનક પોતાની ફીના પૈસા યાદ આવી ગયા.
બરાબર એ જ સમયે સ્ટેજના બીજી તરફથી મહેતાભાઈ ઊભા થયા અને જોરથી બોલ્યા, "મિસ્ટર શાહ, જલ્દી કરો! મારે પણ માત્ર એક જ નંબર બાકી છે—નંબર ૧૫! જો ૧૫ નીકળ્યો તો જેકપોટ મારો!"
આખી સભામાં સન્નાટો છવાઈ ગયો. રમત હવે નિયતિના 'નંબર ૩' અને મહેતાભાઈના 'નંબર ૧૫' વચ્ચે આવીને અટકી ગઈ હતી. બેમાંથી જેનો નંબર પહેલો નીકળે તે વિજેતા બને તેમ હતું. નિયતિના શ્વાસ રોકાઈ ગયા હતા. શારદાબહેન પણ ક્લબ હાઉસના દરવાજા પાસે ઊભા રહીને દીકરીની ટિકિટ તરફ આશાભરી નજરે જોઈ રહ્યા હતા.
મિસ્ટર શાહે કાચના ડબ્બામાં હાથ નાખ્યો. લાકડાના સિક્કાઓનો અવાજ આખા હોલમાં પડઘાયો. તેમણે એક સિક્કો બહાર કાઢ્યો, તેને સરખો જોયો અને માઈક થોડું નજીક લાવીને ધીમેથી બોલ્યા:
"અને આ રાતનો છેલ્લો અને બમ્પર નંબર છે... નંબર... ૩!"
હોલમાં એક સેકન્ડ માટે સ્તબ્ધતા છવાઈ ગઈ. નિયતિ પોતાની આંખો પર વિશ્વાસ ન કરી શકી. તેની પેન નંબર ૩ પર અટકી ગઈ હતી. કાવ્યાએ કુદકો માર્યો અને ચીસ પાડી, "હાઉસી!!! પપ્પા, નિયતિનું ફૂલ હાઉસ થઈ ગયું છે!"
નિયતિની આંખમાંથી આંસુ સરી પડ્યા. મહેતાભાઈ નિરાશ થઈને બેસી ગયા, પણ આખી સોસાયટી તાળીઓના ગડગડાટથી ગુંજી ઉઠી.
"નિયતિ અને શારદાબહેન, પ્લીઝ સ્ટેજ પર આવો," મિસ્ટર શાહે સન્માનપૂર્વક આમંત્રણ આપ્યું.
નિયતિ ધ્રુજતા પગલે સ્ટેજ પર ચડી. મિસ્ટર શાહે શારદાબહેનના હાથમાં બમ્પર પ્રાઈઝનો મોટો ચેક મૂક્યો. તેના પર લખેલી રકમ જોઈને શારદાબહેનનું ગળું ભરાઈ આવ્યું. આ રકમ નિયતિના ગ્રેજ્યુએશન અને આગળના ભણતર માટે પૂરતી હતી.
શારદાબહેને માઈક હાથમાં લીધું અને આંખમાં ખુશીના આંસુ સાથે બોલ્યા, "હું હંમેશાં ચિંતા કરતી હતી કે મારી દીકરીને આગળ કેવી રીતે ભણાવીશ. કોઈની સામે હાથ લાંબો કરવો મને મંજૂર નહોતો. પણ આજે ભગવાને મારી દીકરીની મહેનત અને તેના નસીબનો રસ્તો ખોલી આપ્યો છે. આ પૈસા અમારી મહેનતની લોટરી છે."
નિયતિએ કાવ્યા સામે જોયું. કાવ્યાના ચહેરા પર એક સંતોષભર્યું સ્મિત હતું. નિયતિને લાગ્યું કે આ માત્ર નસીબની રમત હતી, પણ તે જાણી શકી નહીં કે આ નસીબ પાછળ એક સાચી મિત્રતાની અતૂટ પરંપરા છુપાયેલી હતી, જેણે કોઈના સ્વાભિમાનને ઠેસ પહોંચાડ્યા વગર એક દીકરીનું ભવિષ્ય બદલી નાખ્યું હતું.
દરેક માણસને મદદની જરૂર પડે છે, પરંતુ સાચી મદદ એ નથી કે કોઈને દયા બતાવીને કંઈક આપી દેવું. સાચી મદદ એ છે, જેમાં સામેવાળાનું આત્મસન્માન અકબંધ રહે, તેની મહેનતનું મૂલ્ય જળવાઈ રહે અને તેને ક્યારેય એવું ન લાગે કે તે કોઈનો ઋણી છે.
