છઠ્ઠો પરિચ્છેદ
મહેન્દ્ર જ્યારે ઘરે આવી પહોંચ્યો ત્યારે હજી રાત ઘણી બાકી હતી. નશો ક્યારનોય ઉતરી ગયો હતો. મહેન્દ્રના મનમાં અત્યારે ભારે પશ્ચાતાપ થઈ રહ્યો હતો. તે ગ્લાનિ, શરમ અને ભારે વિરક્તિ સાથે ફસડાઈ પડ્યો. એક પછી એક કેટલીય વાતો યાદ આવવા લાગી; બાળપણની એક-એક સ્મૃતિ વજ્રની જેમ તેના હૃદયમાં વાગવા લાગી. યુવાનીના પ્રારંભે ભવિષ્યના જીવનનું કેવું મધુર ચિત્ર તેના હૃદયમાં અંકાયેલું હતું—કેટલી મહાન આશાઓ, કેટલી ઉદાર કલ્પનાઓ તેના ઉદ્દીપ્ત હૃદયની નસેનસમાં વણાયેલી હતી. યુવાનીના સુખદ સપનાઓમાં તેણે વિચાર્યું હતું કે, તેનું નામ માતૃભૂમિના ઇતિહાસમાં ગૌરવના અક્ષય અક્ષરોમાં લખાશે, તેનું જીવન તેના દેશબાંધવો માટે આદર્શરૂપ બનશે અને ભવિષ્ય કાળ આદરપૂર્વક તેના યશને છાતીએ લગાડી રાખશે. પરંતુ એ હૃદયનું, એ આશાનું, એ કલ્પનાનું આજે કેવું પરિણામ આવ્યું! તેનો યશ કલંકિત થઈ ગયો છે, ચરિત્ર સંપૂર્ણપણે નષ્ટ થઈ ગયું છે અને હૃદય ભારે વિકૃત બની ગયું છે.આવતીકાલથી તેને જોતાં જ ગામની વહુ-દીકરીઓ સંકોચાઈને આઘી ખસી જશે, મિત્રો શરમથી માથું નમાવી દેશે, શત્રુઓના હોઠ પર ધિક્કારનું કુટિલ હાસ્ય આવી જશે, વડીલો તેના બાળપણના આ અણધાર્યા પરિણામ પર દુઃખ વ્યક્ત કરશે, યુવાનો પીઠ પાછળ તેના નામે તીખી મજાક-મશ્કરી કરશે—અને સૌથી વધારે તો, તેણે જે નિરપરાધ વિધવાના પવિત્ર નામે કલંક લગાવ્યું છે, તેને તો સમાજમાં મોં બતાવવાની જગ્યા પણ નહીં રહે. મહેન્દ્ર હૃદયભેદક પીડા સાથે પથારીમાં પડીને બાળકની જેમ રડવા લાગ્યો.
મહેન્દ્રનું આ રુદન જોઈને રજનીને કેટલું કષ્ટ થઈ રહ્યું હતું, તે તો રજની જ જાણે છે. તેણે મનોમન કહ્યું, 'તમને શું થયું છે તે મને કહો, જો મારો જીવ આપીને પણ તેનો ઈલાજ થઈ શકે તો હું તે પણ આપી દઈશ.' રજની હવે રહી શકી નહીં; તે ધીમે ધીમે, ડરતા ડરતા મહેન્દ્રની પાસે આવીને બેઠી. કેટલીય વાર થયું કે પગે પડીને પૂછી લે કે શું થયું છે. પણ તે હિંમત ન કરી શકી, મનની વાત મનમાં જ રહી ગઈ.
મહેન્દ્ર મનના આવેગમાં ઝટપટ પથારીમાંથી ઊભો થઈ ગયો. રજનીને લાગ્યું કે પોતે પાસે આવી એટલે જ કદાચ મહેન્દ્ર ચાલ્યો ગયો. તે હવે રોકી શકી નહીં; વ્યાકુળ અવાજે બોલી, 'હું ચાલ્યા જાઉં છું, તમે સૂઈ જાઓ!'મહેન્દ્ર તેનો કોઈ જવાબ આપ્યા વિના અન્યમનસ્ક થઈને ચાલ્યો ગયો.
તે ધીમે ધીમે બારી પાસે જઈને બેઠો. ત્યારે વાદળમુક્ત ચોથનો ચંદ્રમા ચાંદની રેલાવી રહ્યો હતો. બારીની બરાબર નીચે જ તળાવ હતું. તળાવના કિનારે એકબીજા સાથે જોડાયેલા અંધારા નાળિયેરીના ઝુંડના મથાળે ઝાંખી ચાંદનીની રૂપેરી રેખા પડી રહી હતી. એ ઝાંખી ચાંદનીમાં તળાવ કિનારાનો પડછાયાવાળો અંધકાર વધુ ગંભીર દેખાતો હતો. ચાંદનીથી ન્હાયેલું ગામ જેટલે સુધી દેખાતું હતું, એટલું શાંત, એટલું પવિત્ર અને એટલું સુતેલું લાગતું હતું કે જાણે અહીં કોઈ પાપ-તાપ નથી, કોઈ દુઃખ-યાતના નથી—જાણે એક સ્નેહાળ માતાના ખોળામાં કેટલાય બાળકો એકસાથે સૂઈ રહ્યા હોય.
મહેન્દ્રનું મન ઘોર ઉદાસ થઈ ગયું. તેણે વિચાર્યું, 'બધા કેવા શાંતિથી સૂઈ રહ્યા છે, કોઈને કોઈ દુઃખ નથી, કષ્ટ નથી. કાલે સવારે ફરી નિશ્ચિંત થઈને ઉઠશે, પોતપોતાનું કામકાજ કરશે. કોઈએ એવું કામ નથી કર્યું જેનાથી પૃથ્વી ફાટી જાય તો તે મોં છુપાવીને જીવે, એવું કોઈ કામ નથી કર્યું કે જેનાથી પ્રતિ ક્ષણ તીવ્રતમ પશ્ચાતાપમાં તેના હૃદય સોંસરવો ભાલો ભોંકાય. હું પણ જો આ રીતે નિશ્ચિંત થઈને સૂઈ શકતો હોત, નિશ્ચિંત થઈને જાગી શકતો હોત! જો મારા મનગમતા લગ્ન થયા હોત, સામાન્ય ગૃહસ્થની જેમ કોઈ દુઃખ વિના સંસાર ચલાવી શક્યો હોત, પત્નીને કેટલો પ્રેમ કરત, સંસારનું કેટલું ભલું કરત! કેવી સહેલાઈથી દિવસ પછી રાત અને રાત પછી દિવસ વીતી જાત; આખી રાત જાગીને અને આખો દિવસ સૂઈને આ કંટાળાજનક જીવન જીવવું ન પડત. આહા—કેવી ચાંદની, કેવી રાત, કેવી પૃથ્વી! પેલા અંધારા નાળિયેરીના વૃક્ષો માથા પર થોડી થોડી ચાંદની ઓઢીને અત્યંત ગંભીરતાથી એકબીજા સામે જોઈ રહ્યા છે; જાણે તેમના હૃદયની અંદર કોઈ વાત છુપાયેલી હોય. તેમના કાળા પડછાયા પેલા અંધારા તળાવના પાણીમાં સૂતેલા છે.'
મહેન્દ્ર કેટલીય વાર સુધી આ જોતો રહ્યો, જોઈ જોઈને નિસાસો નાખતા વિચાર્યું—'મારા નસીબમાં આ પૃથ્વીને સારી રીતે માણવાનું લખાયું ન હતું.'
મહેન્દ્રએ એ જ રાત્રે ગૃહત્યાગ કરવાનો નિર્ણય કર્યો. તેણે વિચાર્યું કે પૃથ્વી પર જેમને પણ પ્રેમ કર્યો છે તે બધાને તે ભૂલી જશે. તેણે વિચાર્યું કે અત્યાર સુધી તે પૃથ્વીનું કોઈ ભલું કરી શક્યો નથી, પરંતુ હવેથી પરોપકાર માટે તે પોતાનું સ્વતંત્ર જીવન ઉત્સર્ગ કરી દેશે. પરંતુ ઘરની રજનીને એકલી મૂકીને ચાલ્યા જવાથી એ નિરપરાધીને જે કષ્ટ પડશે, તેનું પ્રાયશ્ચિત શેનાથી થશે? આ વાત પર જો વિચાર કર્યો હોત તો ઘણો લાંબો વિચાર થઈ શકત, પરંતુ મહેન્દ્રને વિચારવાની ઈચ્છા ન થઈ—તેણે વિચાર્યું જ નહીં.
મહેન્દ્ર પોતાના દોષનો જેટલો પણ અપયશ અને યાતના હતી, તે બધી જ અભાગી રજનીને સહન કરવા માટે છોડીને ઘરની બહાર નીકળી ગયો. પવન થંભી ગયો હતો, ગામનો રસ્તો અંધકારમય કરીને બંને બાજુ વૃક્ષોની હારમાળા સ્તબ્ધ, ગંભીર અને વિષાદપૂર્વક ઊભી હતી. એ અંધારા રસ્તા પર, વાવાઝોડાવાળી રાત્રિમાં પવનથી ફંગોળાતા વાદળના એક નાના ટુકડાની જેમ, મહેન્દ્ર મન ફાવે તે દિશામાં ચાલવા લાગ્યો.
રજનીને લાગ્યું કે પોતે પાસે આવી એટલે જ કદાચ મહેન્દ્ર બીજે ચાલ્યો ગયો. તે બારી પાસે બેસીને, ચાંદનીમાં સૂતેલા તળાવના પાણી સામે જોઈ-જોઈને રડવા લાગી.
ક્રમશઃ
