"જેની સેનાના એક જ પડકારથી શત્રુઓના ગઢ ધ્રૂજી ઉઠતા, એ અયોધ્યાના અજેય રક્ષક સમ્રાટ પ્રસેનજિતની શૌર્યગાથા — રઘુવંશ."
#રઘુવંશ
ભાગ 6 અયોધ્યાના રક્ષક – મહારાજ પ્રસેનજિત
મહારાજ વિશ્વગંધના પરમ ત્યાગ અને હિમાલય તરફના પ્રસ્થાન પછી, અયોધ્યાની અખંડ ધરાને સંભાળવાની ગુરુતર જવાબદારી તેમના પરમ તેજસ્વી પુત્ર મહારાજ પ્રસેનજિતના ખભા પર આવી. સૂર્યવંશની પ્રણાલી મુજબ, પિતા વનમાં જાય તે પહેલાં જ પુત્રને રાજધર્મના તમામ પાઠ ભણાવી દેવામાં આવતા હતા, અને પ્રસેનજિત આ પાઠમાં સર્વોત્તમ સાબિત થયા.
'પ્રસેનજિત' — જેનો અર્થ થાય છે 'જેણે પોતાની પ્રચંડ અને તેજસ્વી સેનાના બળે સમસ્ત શત્રુઓ પર વિજય મેળવ્યો હોય'. મહારાજ પ્રસેનજિતના શાસનકાળ દરમિયાન અયોધ્યાની સૈન્ય શક્તિ તેના શિખર પર હતી. તેમની પાસે રથ, ગજ (હાથી), અશ્વ અને પાયદળની એક એવી અજેય ચતુરંગિણી સેના હતી, જેની ધમધમાટી સાંભળીને જ આસપાસના દુષ્ટ શાસકો પોતાના કિલ્લાના દ્વાર બંધ કરી દેતા હતા. પરંતુ, તેમના હાથમાં રહેલું શસ્ત્ર ક્યારેય અત્યાચારનું પ્રતીક ન બન્યું; તે હંમેશાં નિર્બળોનું રક્ષણ કરવા માટે જ મ્યાનમાંથી બહાર નીકળતું.
પુરાણોમાં ઉલ્લેખ છે કે રાજા પ્રસેનજિતે માત્ર પૃથ્વી પર જ નહીં, પરંતુ પૃથ્વીની આસપાસની અદ્રશ્ય સૃષ્ટિઓ અને માયાવી શક્તિઓ સામે પણ અયોધ્યાના સામ્રાજ્યને સુરક્ષિત રાખ્યું હતું. તેમના સમયમાં ઋષિ-મુનિઓના યજ્ઞો નિર્વિઘ્ન પૂરા થતા, નગરીના વેપારીઓ નિર્ભય બનીને દેશ-વિદેશમાં વ્યાપાર કરતા અને કાયદો-વ્યવસ્થા એટલી ચુસ્ત હતી કે પ્રજા પોતાના ઘરના બારણાં પણ ખુલ્લાં રાખીને સૂઈ શકતી હતી. પ્રસેનજિતે પોતાના પૂર્વજોની કીર્તિને જરાય ઝાંખી પડવા ન દીધી અને અયોધ્યાને અજેય ગઢ તરીકે સ્થાપિત કરી દીધી.
સંદર્ભ (Reference):
મુખ્ય સ્રોત: શ્રીમદ ભાગવત મહાપુરાણ (૯મો સ્કંધ, અધ્યાય ૬, શ્લોક ૨૦) અને વિષ્ણુ પુરાણ (૪થો અંશ, અધ્યાય ૨).
ઐતિહાસિક ક્રમ: મહારાજ વિશ્વગંધ (પિતા)
ightarrow મહારાજ પ્રસેનજિત (પુત્ર).
મહારાજ પ્રસેનજિતના શાસનમાં અયોધ્યા સૈન્ય અને વૈભવની દ્રષ્ટિએ સર્વોચ્ચ શિખર પર હતી, પરંતુ રાજાના અંગત જીવનમાં એક ઊંડો વિષાદ હતો. વર્ષો વીતવા છતાં તેમના આંગણે કોઈ ઉત્તરાધિકારીનો જન્મ થયો નહોતો. સૂર્યવંશનો દીવો બુઝાઈ જશે એ ભયથી ચિંતિત રાજા પ્રસેનજિતે ગુરુ વસિષ્ઠની આજ્ઞાથી એક મહાન પુત્રકામેષ્ટિ યજ્ઞનો પ્રારંભ કર્યો. બ્રહ્માંડના શ્રેષ્ઠ ઋષિ-મુનિઓએ ભેગા થઈને એક અત્યંત શક્તિશાળી અને મંત્ર-પૂત દિવ્ય જળ તૈયાર કર્યું, જેને એક કળશમાં ભરીને વેદિક મંત્રોથી અભિમંત્રિત કરવામાં આવ્યું. આ જળ રાણીએ ગ્રહણ કરવાનું હતું જેથી સૂર્યવંશને તેનો આગામી પ્રતાપી રાજા મળે.
પરંતુ વિધાતાના લેખ કંઈક જુદા જ હતા. યજ્ઞની આખરી રાત્રિએ જ્યારે સમસ્ત ઋષિઓ અને રાણીઓ નિદ્રાધીન હતા, ત્યારે રાજા પ્રસેનજિતને તીવ્ર તરસ લાગી. અંધકાર અને અર્ધ-જાગ્રત અવસ્થામાં તેઓ એ કક્ષમાં પહોંચ્યા જ્યાં મંત્ર-પૂત જળનો કળશ રાખેલો હતો. સામાન્ય જળ સમજીને રાજા પ્રસેનજિત એ આખેઆખો દિવ્ય કળશ ગટગટાવી ગયા. સવારે જ્યારે ઋષિઓએ જોયું કે કળશ ખાલી છે અને તે જળ સ્વયં રાજા પી ગયા છે, ત્યારે આખી સભા સ્તબ્ધ થઈ ગઈ. એ જળ અમોઘ હતું, તેનું તેજ નિષ્ફળ જઈ શકે તેમ નહોતું.
પરિણામે, બ્રહ્માંડના ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત એક પુરુષના ગર્ભમાં બાળકનો ઉછેર શરૂ થયો. રાજા પ્રસેનજિતે પોતાના પવિત્ર તપોબળ અને ક્ષાત્રતેજના જોરે એ દિવ્ય ગર્ભને ધારણ કર્યો. જ્યારે સમય પાક્યો ત્યારે ઋષિઓએ રાજાની ડાખી કૂખ (કુક્ષી) ભેદીને એક પરમ તેજસ્વી બાળકને બહાર કાઢ્યો. આ અદ્ભુત ચમત્કાર પછી રાજા પ્રસેનજિતે ક્ષાત્રધર્મ અને પિતૃધર્મ બંનેને સર્વોચ્ચ ન્યાય આપ્યો અને વંશની કીર્તિને અખંડ રાખીને પરમધામ તરફ પ્રયાણ કર્યું. આ દિવ્ય બાળક બીજું કોઈ નહીં, પણ ભવિષ્યના ચક્રવર્તી સમ્રાટ મહારાજ યુવનાશ્વ હતા.
સંદર્ભ (Reference):
મુખ્ય સ્રોત: મહાભારત (વન પર્વ, ધુંધુમાર ઉપાખ્યાન), વિષ્ણુ પુરાણ (૪થો અંશ, અધ્યાય ૨) અને ભાગવત પુરાણ.
વિશેષ તથ્ય: મહારાજ પ્રસેનજિત દ્વારા અજાણતા મંત્ર-પૂત જળ પીવું અને તેમના ગર્ભમાંથી રાજા યુવનાશ્વનો દિવ્ય જન્મ.
૧ વૈવસ્વત મનુ સૂર્યપુત્ર અને આદિ પુરુષ, જેમણે પ્રલય પછી અયોધ્યા નગરીની સ્થાપના કરી.
૨ મહારાજ ઇક્ષ્વાકુ વૈવસ્વત મનુના જ્યેષ્ઠ પુત્ર, જેમના નામ પરથી આખો વંશ 'ઇક્ષ્વાકુ વંશ' તરીકે ઓળખાયો.
૩ મહારાજ વિકુક્ષી (શશાદ) ઇક્ષ્વાકુના પુત્ર, જેમણે શ્રાદ્ધના પવિત્ર કાર્યમાં ભૂલથી સસલાનું માંસ ખાવા બદલ પશ્ચાતાપ કર્યો.
૪ મહારાજ પુરંજય (કકુત્સ્થ) વિકુક્ષીના મહાબલી પુત્ર, જેમણે ઇન્દ્રરૂપી બળદના ઢેકા (કકુદ) પર બેસી અસુરોનો નાશ કર્યો.
૫ મહારાજ અનેના કકુત્સ્થના પરમ પવિત્ર, નિષ્પાપ પુત્ર, જેમણે અસુરરાજ માલ્યવાનને પરાસ્ત કર્યો.
૬ મહારાજ વિશ્વગંધ અનેનાના સગા પુત્ર, જેમના દેહમાંથી દિવ્ય સુગંધ પ્રસરતી હતી અને જેઓ રાજર્ષિ બન્યા.
૭ મહારાજ પ્રસેનજિત વિશ્વગંધના
#શ્રીરામ #હિન્દુધર્મ #ધર્મ #અનેરી #સાહિત્ય #નવલકથા
