ડિજિટલ શિક્ષણ વિરુદ્ધ પરંપરાગત શિક્ષણ: એક મનોમંથન
હમણાં દિવ્ય ભાસ્કરમાં પેપર વાંચતા એક સમાચાર પર મારી નજર પડી એના એના પરથી મગજમાં ઉદ્ભવેલા વિચારોમાંથી આર્ટીકલ લખવાની ઈચ્છા થઈ જે હું અહીંયા રજૂ કરી રહ્યો છું આ વાંચી આપનો અમુલ્ય અભિપ્રાય ચોક્કસ આપજો.
ડિજિટલ શિક્ષણ વિરુદ્ધ પરંપરાગત શિક્ષણ: એક મનોમંથન
પ્રસ્તાવના:
પરિવર્તન એ સંસારનો નિયમ છે. માનવ સંસ્કૃતિના ઇતિહાસમાં શિક્ષણ પદ્ધતિ હંમેશા બદલાતી રહી છે. ગુરુકુળની મૌખિક પરંપરાથી લઈને પાટી-પેન અને ત્યારબાદ કાગળ-પુસ્તક સુધીની સફર આપણે ખેડી છે. આજે આપણે 'ડિજિટલ યુગ' માં છીએ, જ્યાં ચોક અને ડસ્ટરનું સ્થાન ટચસ્ક્રીન અને માઉસ દ્વારા લેવામાં આવ્યું છે. જ્યારે સ્વીડન જેવા ટેકનોલોજીમાં અગ્રેસર દેશો ફરી 'બેક ટુ બેઝિક્સ' (પુસ્તક અને પેન) તરફ વળી રહ્યા છે, ત્યારે આપણે વિચારવાની જરૂર છે કે શું આપણે વિકાસની દોડમાં પાયાના મૂલ્યો તો નથી ગુમાવી રહ્યા?
ડિજિટલ શિક્ષણ: સગવડ કે આડઅસર?
લાભ: ડિજિટલ સાધનોએ જ્ઞાનના દરવાજા ખોલી નાખ્યા છે. એનિમેશન દ્વારા જટિલ વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગો અને માહિતી સમજવી સરળ બની છે. ટેબ્લેટના કારણે બાળકોના ખભા પરથી દફતરનો બોજ પણ ઘટ્યો છે.
ચિંતાજનક પાસું: સતત સ્ક્રીન સામે રહેવાથી બાળકોની એકાગ્રતા અને આંખો પર માઠી અસર પડી રહી છે. હસ્તલેખનની ટેવ છૂટવાથી મગજ અને હાથનો જે સમન્વય થવો જોઈએ તે નબળો પડી રહ્યો છે. સ્વીડનના અહેવાલ મુજબ, આનાથી વાંચન અને સમજવાની ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે.
પુસ્તકોનું અનેરું મહત્વ
વાસ્તવિક પુસ્તક વાંચતી વખતે જે અનુભૂતિ થાય છે તેનો અનુભવ પીડીએફ (PDF) વાંચતી વખતે ક્યારેય થતો નથી. કાગળ પર પેનથી લખતી વખતે મગજ વધુ સક્રિય રીતે કામ કરે છે, જે યાદશક્તિ અને 'ઇમેજીનેશન પાવર' વધારવામાં મદદરૂપ થાય છે. શિક્ષણ માત્ર માહિતી મેળવવાનું સાધન નથી, પણ તે એકાગ્રતા અને ધૈર્ય કેળવવાની પ્રક્રિયા છે. ઇન્ટરનેટ ઘણીવાર આપણને માત્ર ઉપરછલ્લી માહિતી આપે છે, જ્યારે પુસ્તકો ઊંડાણપૂર્વકનું જ્ઞાન આપે છે.
મધ્યમ માર્ગની અનિવાર્યતા
સમય સાથે અપડેટ થવું જરૂરી છે, તેથી ટેકનોલોજીનો સંપૂર્ણ બહિષ્કાર કરવો શક્ય નથી. પરંતુ, આપણે એક 'મધ્યમ માર્ગ' અપનાવવો જોઈએ:
પાયાના વિષયો: ગણિત અને ભાષા માટે કાગળ, પેન અને પુસ્તકોનો જ આગ્રહ રાખવો જોઈએ.
પ્રાયોગિક વિષયો: વિજ્ઞાન અને ભૂગોળ જેવા વિષયોમાં વિઝ્યુલાઈઝેશન માટે ડિજિટલ માધ્યમોનો ઉપયોગ આશીર્વાદરૂપ બની શકે.
નિષ્કર્ષ:
સ્વીડનનો નિર્ણય વિશ્વ માટે એક ચેતવણી છે. શિક્ષણમાં 'નવું' હંમેશા 'સારું' જ હોય તે જરૂરી નથી. ડિજિટલ સાધનો એ શિક્ષક કે પુસ્તકનો પર્યાય નહીં, પણ માત્ર સહાયક હોઈ શકે. ભવિષ્યની પેઢીને બુદ્ધિશાળી અને વિચારશીલ બનાવવા માટે ટેકનોલોજીના વેગની સાથે પુસ્તકોની સ્થિરતાનો સમન્વય અનિવાર્ય છે.
"ટેકનોલોજી આપણને માહિતી આપી શકે છે, પણ જ્ઞાન તો માત્ર પુસ્તકોના પાનાઓમાં અને અનુભવની શાહીમાં જ છુપાયેલું હોય છે."
વિચાર કરવા જેવુ...
આજના સમયમાં આપણે જોઈએ છીએ કે નાનું બાળક જમવા માટે પણ સ્માર્ટફોનનો આગ્રહ રાખે છે. આ આદત માત્ર મનોરંજન પૂરતી મર્યાદિત ન રહેતા હવે શિક્ષણમાં પણ વણાઈ ગઈ છે. પરંતુ અહીં એક મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું 'માહિતી' અને 'જ્ઞાન' વચ્ચેનો તફાવત આપણે ભૂલી રહ્યા છીએ? ઇન્ટરનેટ પર ઉપલબ્ધ ગૂગલ સર્ચ આપણને તૈયાર જવાબો આપે છે, જેનાથી બાળકની પોતાની વિચારવાની અને સમસ્યા ઉકેલવાની મૌલિક શક્તિ કુંઠિત થાય છે. જ્યારે બાળક પુસ્તકમાંથી વાંચે છે અથવા કાગળ પર લખે છે, ત્યારે તે પ્રક્રિયામાં તેનું મગજ 'ક્રિએટિવ ઝોન' માં હોય છે.
વધુમાં, ડિજિટલ શિક્ષણમાં 'ડિસ્ટ્રેક્શન' (વિક્ષેપ) સૌથી મોટો પડકાર છે. ટેબ્લેટમાં અભ્યાસ કરતી વખતે એક નોટિફિકેશન પણ એકાગ્રતાનો ભંગ કરી શકે છે. સ્વીડનનું ઉદાહરણ આપણને એ જ સમજાવે છે કે ટેકનોલોજી સાધન હોવી જોઈએ, સાધ્ય નહીં. જો આપણે બાળકોના સર્વાંગી વિકાસની વાત કરતા હોઈએ, તો તેમને પ્રકૃતિ, પુસ્તક અને પ્રત્યક્ષ અનુભવો સાથે જોડવા અનિવાર્ય છે. ભવિષ્યમાં એ જ દેશો અને સમાજ ટકી શકશે જે ટેકનોલોજીની સ્પીડ સાથે પુસ્તકોની ગંભીરતાને જાળવી રાખશે.
