મોહમ્મદ તુઘલક સમય થી આગળ નો શાસક કે મૂર્ખ શિરોમણી.
દિલ્હીના શાહી મહેલના એક શાંત ખૂણે, જ્યાં સવારનો પહેલો પ્રકાશ આકાશને હળવે હળવે સોનેરી રંગે રંગી રહ્યો હતો, ત્યાં એક યુવાન બેઠો હતો. તેની આંખો એક જાડા ફારસી પુસ્તકમાં તલ્લીન હતી. તેના હાથમાં પુસ્તક પકડવાની રીત જ અલગ હતી જાણે તે માત્ર અક્ષરો નહીં, પરંતુ સમગ્ર દુનિયાના રહસ્યોને સમજવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યો હોય. તેનું નામ હતું જૌના ખાન, જેને ઈતિહાસ પછીથી મુહમ્મદ બિન તુઘલક તરીકે ઓળખશે. આ યુવાનની આંખોમાં એક અદ્ભુત તેજ હતું, જે સામાન્ય રાજકુમારોમાં જોવા મળતું નહોતું. તે વિચારોની દુનિયામાં ખોવાઈ જતો અને કલ્પના કરતો કે એક દિવસ તે એવું રાજ્ય બનાવશે જે સમગ્ર ભારતને એક સૂત્રમાં બાંધી દેશે.
જૌના ખાનનો જન્મ આશરે ૧૨૯૦માં દિલ્હીમાં થયો હતો. તેના પિતા ગિયાસુદ્દીન તુઘલક, જેઓ પહેલાં ગઝી મલિક તરીકે ઓળખાતા હતા, તેઓ તુર્ક-મોંગોલ વંશના શક્તિશાળી સૈનિક હતા. ગિયાસુદ્દીને ખુસરૂ ખાનના અત્યાચારી શાસનને પછાડીને તુઘલક વંશની સ્થાપના કરી હતી. તેમનું કુટુંબ શૌર્ય અને સંસ્કૃતિના વારસાથી ભરપૂર હતું. પરંતુ જૌના માત્ર તલવાર ચલાવનાર યોદ્ધા નહોતો. તેના મનમાં વિચારોની એક અનંત નદી વહેતી હતી. બાળપણથી જ તે ગણિત, તર્કશાસ્ત્ર, ફિલસૂફી, ખગોળવિજ્ઞાન, તબીબી વિજ્ઞાન અને ધર્મશાસ્ત્રમાં ઊંડો રસ લેતો. તે ફારસી, અરબી, સંસ્કૃત, હિંદવી અને તુર્કી ભાષાઓમાં પારંગત હતો. તે કવિ પણ હતો અને કેલિગ્રાફીમાં તેનો હાથ અદ્ભુત હતો.
દરબારીઓ વારંવાર કહેતા, “આ છોકરો અત્યંત બુદ્ધિશાળી છે, પરંતુ તેના વિચારો આપણા સમયથી આગળ છે.” કેટલાક તેને “અલગ પ્રકારનો” કહીને હસતા, તો કેટલાક તેની આંખોમાં છુપાયેલા તેજને જોઈને ચિંતિત થતા. એક દિવસ, જ્યારે તે માત્ર બાર વર્ષનો હતો, ત્યારે તેના પિતાએ તેને પૂછ્યું, “બેટા, તું મોટો થઈને શું બનવા માંગે છે?” જૌનાએ નિશ્ચિતતાથી જવાબ આપ્યો, “હું એવો શાસક બનવા માંગું છું જે ઈતિહાસમાં પહેલી વાર થાય. હું એવું રાજ્ય બનાવવા માંગું છું જે સમગ્ર ભારતને એક કેન્દ્રથી સંચાલિત કરે અને દુનિયાને આશ્ચર્યમાં મૂકી દે.”
પિતા હસ્યા, પરંતુ તેમની આંખોમાં ગર્વની ચમક હતી.
તેઓ જાણતા હતા કે તેમનો પુત્ર સામાન્ય નથી. જૌના ખાનના બાળપણમાં યુદ્ધ અને વિદ્યાનું મિશ્રણ હતું. તેને તલવાર ચલાવવાની તાલીમ સાથે સાથે પુસ્તકો વાંચવાની આદત પણ હતી. તે ગ્રીક ફિલસૂફોના વિચારો વાંચતો અને ભારતીય વિદ્વાનોની ચર્ચાઓમાં ભાગ લેતો. તેના મનમાં હંમેશા એક જ વિચાર ઘુમરાતો “હું કંઈક એવું કરવું છે જે ક્યારેય કોઈએ ન કર્યું હોય.”
૧૩૨૧માં ગિયાસુદ્દીને પોતાના પુત્રને દક્ષિણ ભારત તરફ મોકલ્યો. વારંગલ (કાકતીય વંશ) સામે યુદ્ધ હતું. જૌના ખાને પહેલી વાર સેનાનું નેતૃત્વ કર્યું. પ્રારંભમાં કેટલીક હાર થઈ, પરંતુ તેણે પોતાની બુદ્ધિ અને હિંમતથી વારંગલ પર વિજય મેળવ્યો. ૧૩૨૩માં કાકતીય રાજા પ્રતાપરુદ્રના સામ્રાજ્યનો અંત આવ્યો. આ વિજયે તેને દરબારમાં મોટું સ્થાન આપ્યું. પરંતુ તેના મનમાં હજુ વધુ મોટા સપના હતા. તે વારંવાર કહેતો, “દિલ્હી માત્ર ઉત્તરનું કેન્દ્ર છે. સમગ્ર ભારતને એક કરવા માટે આપણે રાજધાની મધ્યમાં લાવવી જોઈએ, જ્યાંથી ઉત્તર અને દક્ષિણ બંને પર સરળ નિયંત્રણ રહે.”
તેના પિતા ગિયાસુદ્દીન તુઘલકે બંગાળમાં વિજય મેળવીને દિલ્હી પરત આવતા હતા. ૧૩૨૫માં આફઘનપુરમાં એક મોટો મંડપ બનાવવામાં આવ્યો હતો જેમાં સુલતાનનું સ્વાગત કરવામાં આવે. વરસાદ અને વીજળીના કારણે મંડપ ધરાશાયી થયો અને ગિયાસુદ્દીન તુઘલક તેમના બીજા પુત્ર સાથે મૃત્યુ પામ્યા. કેટલાક ઇતિહાસકારો માને છે કે આમાં જૌના ખાનનો હાથ હતો, પરંતુ આ વાત વિવાદાસ્પદ છે અને કોઈ નિર્ણાયક પુરાવો નથી. ત્રણ દિવસ પછી જૌના ખાને દિલ્હીની ગાદી સંભાળી અને પોતાને મુહમ્મદ બિન તુઘલક કહેવડાવ્યું. દરબારમાં ઘોષણા થઈ “મુહમ્મદ બિન તુઘલક હવે દિલ્હી સલ્તનતનો સુલતાન છે!”
લોકો આશાવાદી હતા. એક યુવાન, વિદ્વાન, બુદ્ધિશાળી અને શક્તિશાળી શાસક આવ્યો છે, જે સલ્તનતને વધુ મજબૂત અને વિસ્તૃત બનાવશે. શરૂઆતમાં મુહમ્મદ તુઘલકે શાસન સારી રીતે સંભાળ્યું. તેણે દક્ષિણ ભારતમાં પોતાનો પ્રભાવ વધાર્યો. આંધ્ર, કર્ણાટક, મહારાષ્ટ્ર અને તમિલનાડુના મોટા ભાગને સલ્તનતમાં સામેલ કર્યા. તેણે પ્રશાસનમાં કેટલાક સુધારા કર્યા, નવા વિભાગો બનાવ્યા અને વિદ્વાનોને માન આપ્યું. તે ઉદાર હતો વિદ્વાનો, કવિઓ અને સુફી સંતોને મોટા ઇનામો આપતો. તે પોતે પાંચ વખત નમાઝ પઢતો અને રમઝાનમાં રોજા રાખતો.
પરંતુ તેના મનમાં એક મોટું સ્વપ્ન હતું એક એવું કેન્દ્રીય રાજ્ય જે સમગ્ર ભારતને એક છત્ર હેઠળ લાવે. તે વિચારતો હતો કે દિલ્હી ઉત્તરમાં ખૂબ દૂર છે. દક્ષિણ પર નિયંત્રણ રાખવા માટે રાજધાની મધ્યમાં હોવી જોઈએ. ૧૩૨૭માં તેણે એક આશ્ચર્યજનક ઘોષણા કરી. દરબારમાં ઊભા થઈને તેણે કહ્યું, “દિલ્હી હવે રાજધાની નહીં રહે. અમે દેવગિરી (જેને અમે દૌલતાબાદ નામ આપીશું)ને નવી રાજધાની બનાવીશું!”
દરબારમાં સન્નાટો છવાઈ ગયો. અમીરો, વિદ્વાનો, સુફીઓ અને સામાન્ય લોકો આશ્ચર્યમાં પડી ગયા. સુલતાને સમજાવ્યું, “દૌલતાબાદ ભારતના મધ્યમાં છે. ત્યાંથી ઉત્તર અને દક્ષિણ બંને પર સરળ નિયંત્રણ રહેશે. દક્ષિણના વિજયને મજબૂત કરવા માટે આ જરૂરી છે. મોંગલ આક્રમણથી પણ સુરક્ષા મળશે. આ નિર્ણયથી સલ્તનત વધુ મજબૂત બનશે.”
વિચાર ખરાબ નહોતો. દૌલતાબાદનું સ્થાન વ્યૂહાત્મક હતું, આબોહવા સારી હતી અને તે દક્ષિણના વિસ્તારોને નજીક લાવતું હતું. પરંતુ અમલ કઠોર અને અચાનક હતો. તેણે અમીરો, અધિકારીઓ, વિદ્વાનો, સુફી સંતો અને હજારો સામાન્ય લોકોને દિલ્હી છોડીને દૌલતાબાદ જવાનો આદેશ આપ્યો. આ મુસાફરી લગભગ ૧૫૦૦ કિલોમીટરની હતી. વૃદ્ધો, સ્ત્રીઓ, બાળકો, ગર્ભવતી મહિલાઓ બધાને આ લાંબી અને કઠિન મુસાફરી કરવી પડી.
રસ્તામાં ગરમી, તરસ, ભૂખ, થાક અને રોગોએ અનેકના જીવ લીધા. ઘણા લોકોએ પોતાના ઘર, મસ્જિદો, કબરો અને યાદો છોડી દીધી. એક વૃદ્ધ અમીરે રસ્તામાં આંસુભરી આંખે કહ્યું, “અમે અમારા જીવનની જડો છોડી રહ્યા છીએ. આ શું અન્યાય છે?” પરંતુ સુલતાનનો આદેશ અટલ હતો. દિલ્હી ખાલી થવા લાગી. બજારો બંધ થઈ ગયા, મહેલોમાં સન્નાટો છવાઈ ગયો અને શહેર જાણે મૃત્યુ પામ્યું હોય તેમ લાગતું હતું.
દૌલતાબાદમાં નવી વસ્તી વસાવવામાં આવી, પરંતુ લોકોને ત્યાંનું વાતાવરણ, પાણી અને જીવનશૈલી ન ફાવ્યું. અનેક લોકો મૃત્યુ પામ્યા. કેટલાક વર્ષો પછી સુલતાનને પોતાની ભૂલ સમજાઈ. તેણે ફરીથી દિલ્હી પરત આવવાનો આદેશ આપ્યો. પરંતુ આ વખતે પણ મુસાફરીમાં અનેક જીવ ગુમાવ્યા. આ નિર્ણયે લોકોના દિલમાં અવિશ્વાસ અને ભય પેદા કર્યો. તેઓ વિચારતા, “આ શાસકના વિચારો આપણને સમજાતા નથી. તે આપણા જીવન સાથે રમત કરી રહ્યા છે.”
સુલતાન વિચારશીલ હતો. તે જાણતો હતો કે વિશ્વમાં ચાંદીની અછત છે. તેણે ચીન અને પર્શિયાના ટોકન કરન્સીના પ્રયોગથી પ્રેરણા લીધી. ૧૩૨૯-૩૦માં તેણે ઘોષણા કરી, “ચાંદીના સિક્કા મોંઘા છે. અમે તાંબા અને પિત્તળના સિક્કા ચલાવીશું, જેનું મૂલ્ય ચાંદીના સિક્કા જેટલું જ હશે.” વિચાર ઉત્તમ હતો. તેનાથી રાજ્યનો ખજાનો બચી શકે, વેપાર વધી શકે અને અર્થતંત્ર મજબૂત બને.
પરંતુ અમલમાં મોટી ભૂલ થઈ. સરકારે સિક્કા બનાવવાનું એકાધિકાર ન રાખ્યું. ઘરે-ઘરે તાંબાના સિક્કા બનાવવા લાગ્યા. સોનાર અને તાંબાના કારીગરોએ નકલી સિક્કાઓ બનાવીને બજારમાં ફેલાવ્યા. બજારમાં અરાજકતા ફેલાઈ ગઈ. લોકો નકલી સિક્કાઓથી ભરેલા થેલા લઈને આવતા. ખેડૂતોએ કર તાંબાના સિક્કામાં ભર્યો, પરંતુ સરકારે તે સ્વીકારવા પડ્યા. અંતે ખજાનો ખાલી થવા લાગ્યો. સુલતાને નકલી સિક્કા પણ ખરીદવા પડ્યા. બે વર્ષ પછી આ પ્રયોગ નિષ્ફળ ગયો. રસ્તાઓ પર તાંબાના સિક્કાઓના ઢગલા પડી રહ્યા હતા અને અર્થતંત્ર ખોરવાઈ ગયું.
એક વૃદ્ધ વેપારીએ કહ્યું, “સુલતાનનો વિચાર આગળનો હતો, પરંતુ અમલ આપણા સમય માટે તૈયાર નહોતો. તે સમયથી આગળ વિચારતા હતા, પરંતુ લોકોની વાસ્તવિકતા સમજી શક્યા નહીં.”
દોઆબ વિસ્તાર (ગંગા અને યમુના વચ્ચે) ખૂબ ઉપજાઉ હતો. સુલતાનને રાજ્યની આવક વધારવી હતી કારણ કે તેના અભિયાનો અને પ્રયોગોને કારણે ખજાનો ખાલી થઈ રહ્યો હતો. તેણે ત્યાં કર વધારવાનો નિર્ણય લીધો. તે વર્ષે વરસાદ ઓછો પડ્યો. પાક નબળો થયો. ખેડૂતો પર ભાર વધ્યો. તેઓ ભૂખ્યા રહેવા લાગ્યા. અનેકે ખેતરો છોડી દીધા. બળવો ફાટી નીકળ્યો. સુલતાને કઠોર પગલાં લીધા બળવાખોરોને પકડીને સજા આપવામાં આવી. પરંતુ આનાથી લોકોમાં અસંતોષ વધ્યો. તેઓ વિચારતા, “આ શાસક આપણા માટે કામ કરે છે કે આપણા પર ભાર મૂકે છે?”
સુલતાને કૃષિ વિભાગ (દીવાન-એ-કોહી) બનાવ્યો. વાંઝર જમીન પર ખેતી વધારવા, સિંચાઈ વ્યવસ્થા સુધારવા અને પાકનું ઘુમાવીને વાવેતર કરવાના પ્રયત્નો કર્યા. તે દુકાળના સમયે પણ ફામીન રાહત માટે સ્વર્ગદ્વારી જઈને પોતે તત્પરતા દાખવી. પરંતુ આ પગલાં પણ પૂર્ણ થઈ શક્યા નહીં અને ખેડૂતોનું દુઃખ વધ્યું.
મુહમ્મદ તુઘલકનું સ્વપ્ન માત્ર ભારત સુધી મર્યાદિત નહોતું. તે ખુરાસાન, ઈરાક અને કારાચિલ (હિમાલયના પહાડી વિસ્તાર) પર વિજય મેળવવા માંગતો હતો. તેણે મોંગલ અને અન્ય શક્તિઓ સાથે સંધિ કરી. ખુરાસાન અભિયાન માટે તેણે ૩,૭૦,૦૦૦ સૈનિકોની સેના તૈયાર કરી અને એક વર્ષનો પગાર આપ્યો. પરંતુ આયોજનના અભાવે, દૂરી અને આર્થિક તંગીને કારણે આ અભિયાન નિષ્ફળ ગયું. કારાચિલ અભિયાનમાં પણ વિનાશ થયો. હિમાલયના ઠંડા અને જંગલી વિસ્તારમાં સેના પ્લેગ, ઠંડી અને સ્થાનિક ગેરિલા યુદ્ધથી નાશ પામી. માત્ર થોડા સૈનિકો જ પરત આવ્યા.
આ અભિયાનોએ ખજાનો ખાલી કર્યો અને સલ્તનતને નબળી પાડી. સમય જતાં સુલતાન વધુ એકલો પડી ગયો. દરબારીઓ તેની સામે ખુલ્લું બોલતા નહીં. લોકો તેને “પાગલ સુલતાન” અથવા “સમયથી આગળનો મૂર્ખ” કહેવા લાગ્યા. તે પોતાના વિચારોમાં ડૂબી જતો. એક રાત્રે તે મહેલની છત પર એકલો ઊભો હતો. ચાંદનીના આછા પ્રકાશમાં દિલ્હીના મિનારા અને ગુંબજો શાંત લાગતા હતા. તે પોતાને પૂછતો હતો, “શું હું ખોટો છું? કે લોકો મને સમજી શકતા નથી? હું સારું કરવા માંગું છું, પરંતુ પરિણામ કેમ ખોટું નીકળે છે? હું સમયથી આગળ વિચારું છું, પરંતુ સમય મારી સાથે નથી ચાલતો.”
તેના વ્યક્તિત્વમાં વિસંગતીઓ હતી. તે અત્યંત વિદ્યાશાળી હતો, પરંતુ અણધાર્યા અને અચાનક નિર્ણયો લેતો. તે ન્યાયપ્રિય હતો, પરંતુ કઠોર દંડ આપતો. તે નવીનતા લાવવા માંગતો હતો, પરંતુ લોકોની પરિસ્થિતિ અને વાસ્તવિકતા સમજવામાં પાછળ રહી ગયો. તે ઉદાર હતો વિદ્વાનોને મોટા ઇનામ આપતો, પરંતુ વિરોધ કરનારને કઠોર સજા આપતો. ૧૩૩૩માં મોરોક્કોના પ્રવાસી ઇબ્ન બતૂતા દિલ્હી આવ્યા. સુલતાને તેમને ભવ્ય સ્વાગત આપ્યું અને કાઝી (ન્યાયાધીશ) તરીકે નિયુક્ત કર્યા. ઇબ્ન બતૂતાએ સુલતાનના દરબારનું વર્ણન કર્યું છે તે અત્યંત ઉદાર હતો, પરંતુ કઠોર અને સ્વતંત્ર નિર્ણય લેનાર પણ હતો. તેણે લખ્યું કે સુલતાન વિદ્વાનોને મોટા ઇનામ આપતો, પરંતુ તેના પર વિશ્વાસ ન કરનારને સજા આપતો.
વર્ષો સુધીના બળવાઓ, નિષ્ફળતાઓ અને આંતરિક સંઘર્ષ પછી ૧૩૫૧માં સુલતાન સિંધ તરફ અભિયાન પર ગયો. તાઘી નામના વિદ્રોહી સામે યુદ્ધ હતું. રસ્તામાં તે બીમાર પડ્યો અને ૨૦ માર્ચ ૧૩૫૧ના રોજ સોંદા (સિંધ)માં તેનું અવસાન થયું. કહેવાય છે કે તેના હોઠ પર પોતાની કવિતાના શ્લોક હતા અને ચહેરા પર હળવું સ્મિત હતું. તેના મૃત્યુ પછી ફિરોઝ શાહ તુઘલક ગાદીએ આવ્યા.
મુહમ્મદ બિન તુઘલક પાછળ એક મોટો પ્રશ્ન છોડી ગયો “શું તે મૂર્ખ શિરોમણી હતો કે સમયથી આગળનો વિચારક?” તેની વાર્તા આપણને શીખ આપે છે કે મોટા વિચારો રાખવા સારું છે, પરંતુ અમલ અને સંજોગોની સમજ વગર તે નિષ્ફળ જાય છે. લોકોની પરિસ્થિતિ સમજવી એ શાસનનો આધાર છે. વિચારોથી મહાન બનવું સરળ છે, પરંતુ તેમને સાચી રીતે જીવવું અને અમલમાં મૂકવું મુશ્કેલ છે.
મુહમ્મદ બિન તુઘલક એક એવો શાસક જે સમયથી આગળ વિચારતો હતો, પણ સમય સાથે ચાલવામાં ક્યાંક પાછળ રહી ગયો. તેના નિર્ણયોએ સલ્તનતને વિસ્તાર આપ્યો, પરંતુ તે જ નિર્ણયોએ તેને નબળી પણ પાડી. તેની વાર્તા આજે પણ આપણને વિચારવા મજબૂર કરે છે કે વિચાર અને અમલ વચ્ચેનું સંતુલન કેટલું મહત્વનું છે. તેના જીવનમાંથી એક જ વાક્ય ઊભરાય છે “મહાન વિચારો રાખવા ખોટું નથી, પરંતુ તેમને લોકોની વાસ્તવિકતા સાથે જોડવું જરૂરી છે.”
(આ વાર્તા ઐતિહાસિક તથ્યો પર આધારિત છે અને વર્ણનાત્મક શૈલીમાં વિસ્તાર કરવામાં આવી છે.)
