భరతనాట్యం కేవలం ఒక కళ మాత్రమే కాదు, అది అద్భుతమైన గణిత శాస్త్ర కలయిక. అడుగుల విన్యాసం (Adavus), తాళం, లయ మరియు రేఖాగణిత రూపాలు (Geometry) ఇందులో ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తాయి. భరతనాట్యంలో దాగి ఉన్న గణితాన్ని ఈ క్రింది అంశాల ద్వారా అర్థం చేసుకోవచ్చు:
1. తాళం మరియు కాల ప్రమాణం (Arithmetic & Rhythm)
భరతనాట్యంలో ప్రాథమిక గణితం తాళం రూపంలో ఉంటుంది. ప్రతి నృత్యం ఒక నిర్దిష్ట సంఖ్యలో అక్షర కాలాలకు కట్టుబడి ఉంటుంది.
* గతి/నడక: అడుగులు వేసే వేగాన్ని బట్టి ఐదు రకాల గతులు ఉంటాయి:
* చతురస్ర గతి: 4 అక్షరాలు (తక ధిమి)
* తిస్ర గతి: 3 అక్షరాలు (తకిట)
* మిశ్ర గతి: 7 అక్షరాలు (3+4)
* ఖండ గతి: 5 అక్షరాలు (2+3)
* సంకీర్ణ గతి: 9 అక్షరాలు (4+5)
* కాలాలు: ప్రథమ (నెమ్మది), ద్వితీయ (మధ్యమం), తృతీయ (వేగవంతం) కాలాల్లో చేసే నృత్యం ఖచ్చితమైన గుణకార (Multiplication) పద్ధతిని అనుసరిస్తుంది.
2. రేఖాగణితం (Geometry & Angasuddhi)
నృత్యకారులు చేసే భంగిమలు (Poses) అంతరిక్షంలో వివిధ జ్యామితీయ ఆకృతులను సృష్టిస్తాయి.
* అరమండి (Aramandi): ఇది భరతనాట్యానికి ప్రాణం. కాళ్ళను పక్కకు వంచి కూర్చున్నప్పుడు ఒక సమబాహు త్రిభుజం (Equilateral Triangle) ఏర్పడుతుంది.
* బాహువులు: చేతులు చాచినప్పుడు ఏర్పడే సరళరేఖలు (Straight lines) మరియు కోణాలు (Angles) - ముఖ్యంగా 45°, 90°, 180° - నృత్యానికి అందాన్ని ఇస్తాయి.
* మండల భేదాలు: వృత్తాకారంలో (Circles) తిరగడం లేదా అర్థవృత్తాకార భంగిమలు చేయడం ఇందులో భాగం.
3. సంఖ్యా శాస్త్రం మరియు జతులు (Permutations & Combinations)
నృత్యంలోని 'జతులు' లేదా 'తీర్మానాలు' గణితంలోని అమరికల (Permutations) లాంటివి.
* ఉదాహరణకు, ఒక జతిని ముగించేటప్పుడు "తరికిట తోమ్" అనే పదాన్ని మూడు సార్లు (తిర్మానం) చెబుతారు. దీనిని లెక్కించేటప్పుడు మిగిలిన తాళం ఆవృతాలకు సరిపోయేలా అక్షరాలను సర్దుబాటు చేయడం ఒక బీజగణిత ప్రక్రియ.
* కోర్వాయిలు: వివిధ తాళాల కలయికతో సంక్లిష్టమైన అడుగుల అమరికను రూపొందించడం.
4. సిమెట్రీ (Symmetry - సౌష్టవం)
భరతనాట్యంలో శరీరాన్ని మధ్యస్థంగా విభజించే 'బ్రహ్మసూత్ర' అనే భావన ఉంటుంది.
* కుడి వైపు చేసే ప్రతి అడుగు లేదా ముద్రను ఎడమ వైపు కూడా అదే విధంగా చేయడం వల్ల సౌష్టవ సమతుల్యత ఏర్పడుతుంది. ఇది గణితంలోని రిఫ్లెక్షన్ సూత్రానికి సమానం.
భరతనాట్యంలోని ఈ గణిత కోణం నృత్యకారుడికి ఏకాగ్రతను, క్రమశిక్షణను మరియు లయబద్ధమైన ఆలోచనా విధానాన్ని అందిస్తుంది.
అభినయ దర్పణంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధమైన ఈ శ్లోకం భరతనాట్యం లేదా మరే ఇతర భారతీయ శాస్త్రీయ నృత్యానికైనా ప్రాథమిక సూత్రం లాంటిది. ఇది నర్తకి ఏకాగ్రత మరియు భావ వ్యక్తీకరణ ఎలా ఉండాలో వివరిస్తుంది.
ఆ శ్లోకం పూర్తి రూపం ఇది:
> "యతో హస్తస్తతో దృష్టిః, యతో దృష్టిస్తతో మనః |
> యతో మనస్తతో భావో, యతో భావస్తతో రసః ||"
>
దీని ప్రతిపదార్థం మరియు అంతరార్థాన్ని పరిశీలిస్తే:
1. యతో హస్తస్తతో దృష్టిః
"ఎక్కడ చెయ్యి ఉంటుందో, అక్కడ చూపు ఉండాలి."
నృత్యం చేసేటప్పుడు మీ హస్త ముద్రలు ఎటువైపు కదులుతాయో, మీ కళ్లు కూడా ఆ ముద్రలనే అనుసరించాలి. ఇది కేవలం శారీరక కదలిక మాత్రమే కాదు, ప్రేక్షకుల దృష్టిని కూడా నర్తకి హస్త విన్యాసాల వైపు తిప్పుతుంది.
2. యతో దృష్టిస్తతో మనః
"ఎక్కడ చూపు ఉంటుందో, అక్కడ మనస్సు ఉండాలి."
చూపు కేవలం ఒక దిశలో ఉండటమే కాదు, పూర్తి ఏకాగ్రతతో ఉండాలి. నర్తకి చూపు ఎటు ఉంటే ఆమె ఆలోచనలు, మనస్సు కూడా అక్కడే లీనమై ఉండాలి. మనస్సు మరెక్కడో ఉంటే, నృత్యంలో జీవం ఉండదు.
3. యతో మనస్తతో భావో
"మనస్సు ఎక్కడ లీనమైతే, అక్కడ భావం పుడుతుంది."
నృత్యం చేసే పాత్ర లేదా సన్నివేశంపై మనస్సు లగ్నమైనప్పుడు మాత్రమే ముఖంలో సరైన 'భావం' కనిపిస్తుంది. ఉదాహరణకు, భక్తి లేదా శృంగార రసాన్ని పలికించేటప్పుడు మనస్సులో ఆ అనుభూతి ఉంటేనే అది ముఖ కవళికల్లో వ్యక్తమవుతుంది.
4. యతో భావస్తతో రసః
"భావం ఎక్కడ ఉంటుందో, అక్కడ రసం జనిస్తుంది."
నర్తకి తన అభినయం ద్వారా భావాన్ని పండించినప్పుడు, అది చూసే ప్రేక్షకులలో ఒక అనుభూతిని కలిగిస్తుంది. దానినే 'రసం' అంటారు. అంటే కళాకారుడి భావం ప్రేక్షకుడికి ఆనందాన్ని లేదా అనుభూతిని కలిగించినప్పుడే ఆ నృత్యం పరిపూర్ణమవుతుంది.
సారాంశం:
ఈ శ్లోకం ఒక గొలుసుకట్టు ప్రక్రియను వివరిస్తుంది. చేతులు కదలాలి, కళ్లు అనుసరించాలి, మనస్సు లగ్నం కావాలి, అప్పుడు భావం పుడుతుంది, తద్వారా ప్రేక్షకుడు పరమానందాన్ని (రసాన్ని) పొందుతాడు.
నందికేశ్వరుడు రచించిన **'అభినయ దర్పణం'**లో ఈ శ్లోకం మొదటిది. ఇది శివుడిని (నటరాజ స్వామిని) స్తుతిస్తూ చేసే ప్రార్థన. భరతనాట్యం లేదా కూచిపూడి వంటి శాస్త్రీయ నృత్య ప్రదర్శనలు ప్రారంభించే ముందు ఈ శ్లోకాన్ని పఠించడం ఒక ఆచారం.
ఆ పూర్తి శ్లోకం ఇది:
> "ఆంగికం భువనం యస్య, వాచికం సర్వ వాఙ్మయమ్ |
> ఆహార్యం చంద్ర తారాది, తం నుమః సాత్వికం శివమ్ ||"
>
దీనిలోని ప్రతి పదం ఒక లోతైన అర్థాన్ని, నృత్యంలోని నాలుగు రకాల అభినయాలను (చతుర్విధ అభినయాలు) సూచిస్తుంది:
1. ఆంగికం భువనం యస్య
* అర్థం: ఎవరి శరీరం (అంగాలు) ఈ అనంతమైన విశ్వమో...
* అంతరార్థం: ఇది ఆంగిక అభినయాన్ని సూచిస్తుంది. శివుని శరీర కదలికలే ఈ జగత్తులో జరిగే ప్రతి చలనం. విశ్వమంతా ఆయన శరీరమే అని భావం.
2. వాచికం సర్వ వాఙ్మయమ్
* అర్థం: ఎవరి మాట (వాక్కు) సమస్త భాషా సాహిత్యమో...
* అంతరార్థం: ఇది వాచిక అభినయాన్ని సూచిస్తుంది. ప్రపంచంలోని అన్ని శబ్దాలు, వేదాలు, భాషలు ఆయన నుంచి ఉద్భవించినవే. నృత్యంలో పాడే పాట, పలికే జతులు ఆయన స్వరూపమే.
3. ఆహార్యం చంద్ర తారాది
* అర్థం: చంద్రుడు, నక్షత్రాలు ఎవరికి ఆభరణాలో...
* అంతరార్థం: ఇది ఆహార్య అభినయాన్ని (అలంకరణ) సూచిస్తుంది. నర్తకి ధరించే నగలు, వస్త్రాల వలె.. శివుడికి ఆకాశంలోని చంద్రుడు, నక్షత్రాలే అలంకారాలు. ఆయన విశ్వరూపమే ఆయన వేషధారణ.
4. తం నుమః సాత్వికం శివమ్
* అర్థం: అటువంటి పరమ పవిత్రుడైన (సాత్విక) శివుడికి మేము నమస్కరిస్తున్నాము.
* అంతరార్థం: ఇది సాత్విక అభినయాన్ని సూచిస్తుంది. మనసులోని భావాలను ముఖ కవళికల ద్వారా పవిత్రంగా పలికించేవాడు శివుడు. అటువంటి సాత్విక మూర్తికి వందనం.
సారాంశం:
నృత్యంలోని నాలుగు ప్రధాన అంగాలు (ఆంగిక, వాచిక, ఆహార్య, సాత్విక) శివునిలోనే పరిపూర్ణంగా ఉన్నాయని, ఆ నటరాజ స్వామిని ఆదర్శంగా తీసుకుని నృత్యాన్ని ప్రారంభిస్తున్నామని ఈ శ్లోకం చెబుతుంది.
మీరు చేస్తున్న కూచిపూడి అనువాద ప్రాజెక్టులో ఈ శ్లోకం చాలా ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉంటుంది, ఎందుకంటే ఇది శాస్త్రీయ నృత్యానికి పునాది వంటిది.
