ભારત એક એવો દેશ છે જ્યાં ધર્મ માત્ર માન્યતા નથી, પરંતુ દૈનિક જીવનનો અભિન્ન ભાગ છે. ગલીના ખૂણે નાનું મંદિર હોય, બજારમાં મસ્જિદ, ગામમાં ચર્ચ કે રસ્તા કિનારે દરગાહ આ બધું ભારતના સામાજિક દ્રશ્યનું અંગ બની ગયું છે. સરકારી અને અર્ધ-સરકારી આંકડા પ્રમાણે ભારત માં આશરે 30 થી 35 લાખ ધાર્મિક સ્થળો છે. તેમાં 25 થી 30 લાખ હિંદુ મંદિરો, 3 થી 4 લાખ મસ્જિદો અને 2 થી 2.5 લાખ ચર્ચો સામેલ છે. આમાં મોટા તીર્થસ્થાનોથી લઈને શેરીના નાનાં પૂજા-સ્થળો સુધીનો સમાવેશ થાય છે. આ આંકડો માત્ર કાગળ પર નહીં, પરંતુ વાસ્તવિક જમીન પર નજર કરીએ તો વધુ પણ હોઈ શકે છે, કારણ કે અનેક સ્થળો રજીસ્ટર થયેલા નથી.
આટલી મોટી સંખ્યામાં ધાર્મિક સ્થળો ધરાવતો દેશ કદાચ દુનિયામાં બીજો કોઈ નથી. ભારતની વસ્તી અંદાજે 140 કરોડ છે. એટલે સરેરાશ દર 40 થી 50 લોકોને એક ધાર્મિક સ્થળ મળે છે. આ અનુપાત વિશ્વમાં અનોખો છે. પરંતુ અહીં મૂળ પ્રશ્ન ઊભો થાય છે શું કોઈ દેશની પ્રગતિનું માપદંડ તેના મંદિરો, મસ્જિદો અને ચર્ચોની સંખ્યાથી થવું જોઈએ? કે પછી તેની શાળાઓ, કોલેજો, હોસ્પિટલો, ફેક્ટરીઓ અને સંશોધન કેન્દ્રોથી?
જો આપણે વિકસિત દેશો તરફ નજર કરીએ તો એક રસપ્રદ ચિત્ર સામે આવે છે. અમેરિકા જેવી મોટી અર્થવ્યવસ્થામાં લગભગ 3.5 લાખ ચર્ચ છે, પરંતુ ત્યાં વસતી 33 કરોડથી વધુ છે. જર્મનીમાં લગભગ 45 હજાર ચર્ચ છે. જાપાનમાં બુદ્ધ અને શિંતો મંદિરો મળી ને અંદાજે 1 લાખ જેટલા ધાર્મિક સ્થળો છે, જ્યારે ત્યાં 12.5 કરોડ લોકો રહે છે. સ્વીડન, નૉર્વે, ડેનમાર્ક જેવા દેશોમાં એક શહેરમાં કદાચ એક બે ચર્ચ જ હોય. છતાં આ દેશો માનવીય વિકાસ, આરોગ્ય, શિક્ષણ અને વિજ્ઞાનમાં વિશ્વના ટોચના દેશોમાં છે.
અર્થાત્, વિકસિત દેશોમાં ધાર્મિક સ્થળોની સંખ્યા ઓછી છે, પણ લાઇબ્રેરી, યુનિવર્સિટી, સંશોધન કેન્દ્રો, લેબોરેટરીઓ અને હોસ્પિટલોની સંખ્યા ઘણી વધારે છે. ત્યાં લોકો ભવિષ્ય માટે પ્રાર્થના કરતા ઓછું અને ભવિષ્ય બનાવવામાં મહેનત વધુ કરે છે.
ભારતની સ્થિતિ આથી બિલકુલ વિરુદ્ધ છે. અહીં આપણે નવી ફેક્ટરી કરતાં પહેલાં નવું મંદિર બનાવીએ છીએ. એક વિસ્તાર માં એક શાળા ન હોય, પરંતુ ચાર પાંચ મંદિરો હશે. એક ગામમાં આરોગ્ય કેન્દ્ર નહીં હોય, પણ દરગાહ અને મંદિર બંને હશે. આ વાત કોઈ ધર્મ વિરોધ નથી, પરંતુ પ્રાથમિકતાઓ વિશેનો ગંભીર પ્રશ્ન છે.
ધર્મ માણસને આંતરિક શાંતિ, સંસ્કાર અને નૈતિકતા આપી શકે છે. પરંતુ જ્યારે ધર્મ સમાજના કેન્દ્રમાં આવી જાય અને વિજ્ઞાન, શિક્ષણ અને તર્કને પાછળ ધકેલી દે, ત્યારે એ દેશ માટે ઘાતક બની જાય છે. ધર્મ માણસને વ્યક્તિગત રીતે સારો બનાવી શકે છે, પરંતુ ધર્મ ઉન્માદ સમાજને અંધ બનાવી દે છે.
જો આપણે ધાર્મિક ઉન્માદવાળા દેશોનું ચિત્ર જોઈએ તો આ વાત વધુ સ્પષ્ટ થાય છે. પાકિસ્તાન એક સમય ભારતમાં થી અલગ થયા પછી “ઇસ્લામિક સ્ટેટ” બન્યું. આજે તેની અર્થવ્યવસ્થા દેવામાં ડૂબેલી છે, શિક્ષણ વ્યવસ્થા નબળી છે, મહિલાઓની સ્થિતિ દયનીય છે અને વૈજ્ઞાનિક સંશોધન લગભગ શૂન્ય છે. બાંગ્લાદેશમાં પણ રાજકારણ અને ધર્મ ગૂંથાઈ ગયા છે, પરિણામે સામાજિક અસ્થિરતા અને અંધવિશ્વાસ વધ્યા છે.
ઈરાન, ઈરાક, સીરિયા, લેબનોન જેવા દેશોમાં ધર્મ અને રાજકારણ એકબીજા સાથે ભળી ગયા છે. ત્યાં વૈજ્ઞાનિક વિચારધારા, મુક્ત વિચાર અને આધુનિક શિક્ષણને સતત દબાવવામાં આવ્યું છે. પરિણામે આ દેશો યુદ્ધ, આંતરિક હિંસા, ગરીબી અને બેરોજગારીમાં ફસાયેલા છે. સીરિયા અને ઈરાકના યુદ્ધોએ લાખો લોકોને ઘર છોડવા મજબૂર કર્યા. લેબનોન એક સમય મધ્ય પૂર્વનું “પેરિસ” કહેવાતું હતું, આજે તેની અર્થવ્યવસ્થા ધ્વસ્ત છે. ઈરાનમાં અદભૂત પ્રતિભા હોવા છતાં વૈજ્ઞાનિક અને સામાજિક વિકાસ પર ધાર્મિક નિયંત્રણો ભારે પડે છે.
આના વિરુદ્ધ જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા, જર્મની, ફિનલેન્ડ, સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ જેવા દેશો જુઓ. ત્યાં લોકો ધાર્મિક હોઈ શકે છે, પરંતુ ધર્મ રાજકારણ કે શિક્ષણ પર હાવી નથી. ત્યાં શાળામાં ભૌતિકશાસ્ત્ર, રસાયણશાસ્ત્ર, બાયોલોજી અને કમ્પ્યુટર સાયન્સ શીખવાય છે, કોઈ ગ્રંથની અંધ વ્યાખ્યા નહીં. ત્યાં બાળકોને પ્રશ્ન પૂછવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે, અંધ માનવા નહીં.
પરિણામ શું છે?
જાપાન રોબોટિક્સ અને ટેકનોલોજીમાં અગ્રણી છે.
જર્મની એન્જિનિયરિંગ અને મેન્યુફેક્ચરિંગમાં વિશ્વને માર્ગ બતાવે છે.
સ્વીડન અને ફિનલેન્ડ શિક્ષણમાં વિશ્વના ટોચના દેશો છે.
આ દેશો પાસે ઓછા ધાર્મિક સ્થળો છે, પરંતુ વધુ વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓ છે.
ભારત આજે એક મહત્વના ચોરસ્તા પર ઊભું છે. એક તરફ આપણે ચંદ્ર અને મંગળ પર પહોંચ્યા છીએ, IT અને સ્પેસ ટેકનોલોજીમાં વિશ્વને ચકિત કરી રહ્યા છીએ. બીજી તરફ આપણે હજારો કરોડ રૂપિયા મંદિર, પ્રતિમા અને ધાર્મિક ઉત્સવોમાં વાપરી રહ્યા છીએ, જ્યારે આપણા ગામોમાં શાળાઓ તૂટેલી છે અને હોસ્પિટલો સાધનવિહોણી છે.
સવાલ સીધો છે જો એક જિલ્લામાં એક નવી મેડિકલ કોલેજ બને તો હજારો જીવ બચી શકે. જો એક IIT કે યુનિવર્સિટી બને તો લાખો યુવાઓનું ભવિષ્ય બદલાઈ શકે. પરંતુ એક વધુ મંદિર કે મસ્જિદ બને તો સમાજને શું મળે? થોડા કલાકની ભાવનાત્મક તૃપ્તિ સિવાય કશું નહીં.
દેશ પ્રગતિ ત્યારે કરે છે જ્યારે લોકો વિજ્ઞાન શીખે, તર્કથી વિચારે અને ભવિષ્ય માટે યોજના બનાવે. ધાર્મિક ઉન્માદ માણસને ભૂતકાળમાં બાંધી રાખે છે. વિજ્ઞાન માણસને ભવિષ્ય તરફ લઈ જાય છે.
આ લેખનો હેતુ ધર્મને નકારવાનો નથી. દરેક વ્યક્તિને પોતાની આસ્થા રાખવાનો અધિકાર છે. પરંતુ દેશની નીતિ, બજેટ અને પ્રાથમિકતા આસ્થા પરથી નહીં, વિજ્ઞાન અને માનવીય જરૂરિયાતો પરથી નક્કી થવી જોઈએ. ભારતને વધુ મંદિરો નહીં, વધુ શાળાઓ જોઈએ. વધુ મસ્જિદો નહીં, વધુ હોસ્પિટલો જોઈએ. વધુ ચર્ચ નહીં, વધુ સંશોધન કેન્દ્રો જોઈએ.
જો ભારતે ખરેખર વિકસિત રાષ્ટ્ર બનવું છે, તો તેને પથ્થરના દેવસ્થાનો કરતાં જીવતા માનવીમાં રોકાણ કરવું પડશે. કારણ કે સાચો ધર્મ માણસને સારો બનાવે છે, પરંતુ સાચો વિકાસ માણસને શક્તિશાળી, સ્વસ્થ અને સ્વતંત્ર બનાવે છે.
