ભાગ ૧૧ — જિંદગીનો હિસાબરાતના લગભગ દસ વાગ્યા હતા.ઘરમાં બધાં સૂઈ ગયા હતા.સરિતા પણ પોતાના રૂમમાં આરામ કરી રહી હતી.પણ રમેશ આજે સૂવા માંગતો નહોતો.એના હાથમાં વર્ષો જૂની એક ડાયરી હતી.કવર થોડું ફાટેલું હતું.કિનારીઓ પીળી પડી ગઈ હતી.પણ અંદર લખેલા દરેક શબ્દમાં રમેશની આખી જિંદગી હતી.એણે ડાયરી ખોલી.પહેલા પાનાં પર લખ્યું હતું—“મારા પરિવારના ભવિષ્ય માટે.”નીચે તારીખ હતી.આજથી લગભગ ત્રીસ વર્ષ પહેલાંની.રમેશે આંગળીથી એ તારીખને સ્પર્શ કરી.“ત્રીસ વર્ષ…”એ ધીમેથી બોલ્યો.“ત્રીસ વર્ષ સુધી હું ભવિષ્ય માટે જીવતો રહ્યો.”એણે આગળનું પાનું ફેરવ્યું.---રોકાણ — ૧૦,૦૦૦ રૂપિયારમેશને યાદ આવ્યું.એ વખતે તેનો પગાર બહુ ઓછો હતો.પણ તેણે પહેલો રોકાણનો કાગળ હાથમાં લીધો ત્યારે તેને એવું લાગ્યું હતું જાણે તેણે પરિવારનું ભવિષ્ય સુરક્ષિત કરી દીધું હોય.પછી બીજું પાનું.રોકાણ — ૨૫,૦૦૦ રૂપિયાપછી—રોકાણ — ૫૦,૦૦૦ રૂપિયાપછી—રોકાણ — ૧,૦૦,૦૦૦ રૂપિયાઆંકડા વધતા ગયા.વર્ષો પસાર થતા ગયા.પણ દરેક પાનાંની બાજુમાં એક જ શબ્દ હતો—“બાળકો માટે.”રમેશની આંખો ભીની થઈ ગઈ.---એણે ડાયરી બંધ કરી.પછી થોડા સમય પછી ફરી ખોલી.આ વખતે છેલ્લાં પાનાં તરફ ગયો.એણે એક નવું પાનું ખોલ્યું.ઉપર લખ્યું—### “મેં શું ગુમાવ્યું?”થોડા સમય સુધી પેન હાથમાં રાખીને બેઠો રહ્યો.પછી લખવાનું શરૂ કર્યું.“સરિતા સાથેનો સમય — ઘણો ઓછો.”એ થોભ્યો.પછી લખ્યું—“વિવેકનું બાળપણ — કામમાં પસાર થઈ ગયું.”આગળ—“કાવ્યાની નાની નાની વાતો — યાદ નથી.”પછી લાંબો વિરામ.એની આંખોમાંથી આંસુ ટપકી પડ્યું.“મારી પોતાની ઈચ્છાઓ — ખબર નથી.”રમેશે પેન નીચે મૂકી દીધી.આ ચાર લાઈનો લખવામાં એને આખી જિંદગી કરતાં વધારે દુઃખ થયું.---સવાર થઈ.સરિતા રસોડામાં ચા બનાવી રહી હતી.રમેશ શાંતિથી ડાયરી લઈને ત્યાં આવ્યો.“સરિતા.”“હા?”“આ વાંચ.”સરિતાએ ડાયરી લીધી.એણે થોડાં પાનાં વાંચ્યાં.પછી રમેશની સામે જોઈને પૂછ્યું,“આ શું છે?”“મારી જિંદગીનો હિસાબ.”સરિતા હળવું સ્મિત કરી બોલી,“પૈસાનો?”“ના.”રમેશે માથું હલાવ્યું.“આ વખતે સમયનો.”સરિતાએ ડાયરી બંધ કરી.“અને શું સમજાયું?”રમેશ થોડો સમય ચૂપ રહ્યો.“હું આખી જિંદગી એવું માનતો રહ્યો કે વધારે પૈસા એટલે વધારે સુરક્ષા.”“પણ?”“હવે સમજાયું છે કે વધારે પૈસા હોય તો પણ જો સાથે બેસનાર માણસ ન હોય તો એ સુરક્ષા અધૂરી છે.”સરિતા તેની સામે જોઈ રહી.“તને મોડું સમજાયું.”રમેશ હસ્યો.“હા.”“પણ સમજાયું તો ખરું.”---તે દિવસે રમેશે એક નિર્ણય લીધો.એણે પોતાના ઘરના એક રૂમમાં પડેલી જૂની અલમારી ખાલી કરાવી.વર્ષોથી ત્યાં માત્ર ફાઇલો અને રોકાણના કાગળો પડ્યા હતા.એણે સરિતાને કહ્યું,“આ રૂમ આપણે વાપરીએ.”“શું કરીશું?”“જે મન થાય એ.”સરિતા હસી.“તને શું મન થાય છે?”રમેશે જવાબ આપ્યો,“કંઈક એવું કરવું છે જે માટે પૈસા નહીં, સમય જોઈએ.”---થોડા દિવસોમાં એ રૂમ બદલાઈ ગયો.એક ખૂણામાં પુસ્તકો.બીજા ખૂણામાં બે ખુરશીઓ.બારી પાસે નાનકડું છોડ.દિવાલ પર પરિવારના જૂના ફોટા.અને વચ્ચે એક નાની ટેબલ.રમેશે ટેબલ પર પોતાની જૂની ડાયરી મૂકી.સરિતાએ પૂછ્યું,“આ ડાયરી અહીં શા માટે?”રમેશે કહ્યું,“યાદ રહે એ માટે કે આપણે શું કર્યું.”“શું?”“પૈસા કમાયા હતા.”પછી હસીને બોલ્યો,“અને હવે યાદ રાખવું છે કે પૈસા સિવાય પણ કંઈક કમાવાનું છે.”---એક સાંજે કાવ્યાનો ફોન આવ્યો.“પપ્પા, તમે બંને શું કરો છો?”“કંઈ નહીં. ઘરે છીએ.”“મમ્મી ક્યાં છે?”“મારી પાસે જ છે.”કાવ્યા હસીને બોલી,“તમારા અવાજમાં આજે બહુ શાંતિ લાગે છે.”રમેશે કહ્યું,“હવે થોડું જીવન જીવી રહ્યા છીએ.”“મને પણ આવવું છે.”“આવ ને.”“ક્યારે?
જ્યારે તને સમય મળે.”
કાવ્યા થોડું ચૂપ રહી.
પછી બોલી,
“પપ્પા, હવે મને સમજાય છે કે તમે હંમેશાં પૈસા બચાવવા કેમ કહેતા.”
“શું સમજાયું?”
“તમને ડર હતો કે અમને ક્યારેય કશું ઓછું ન પડે.”
રમેશની આંખો ભીની થઈ ગઈ.
“હા.”
“પણ હવે એક વાત કહું?”
“હા.”
“તમારે પણ ક્યારેય કંઈ ઓછું ન પડવું જોઈએ.”
રમેશ ચૂપ થઈ ગયો.
કાવ્યાએ કહ્યું,
“ખાસ કરીને… આપણો સમય.”
ફોન કપાઈ ગયો.
રમેશે સરિતા તરફ જોયું.
સરિતા સ્મિત કરી રહી હતી.
એ રાત્રે રમેશે પોતાની ડાયરીમાં બીજી એક નોંધ લખી.
“નવું રોકાણ”
“હવે હું પૈસા કરતાં વધારે સમય રોકીશ.”
“સરિતા સાથે.”
“મારા બાળકો સાથે.”
“મારા મિત્રો સાથે.”
“અને થોડો સમય મારી જાત સાથે.”
એણે છેલ્લે એક વાક્ય લખ્યું—
“મારે મારા બાળકો માટે વારસામાં માત્ર પૈસા નથી મૂકવા. મારે તેમને એવી યાદો આપવી છે કે પૈસા ખૂટી જાય પછી પણ તેઓ મને યાદ કરે.”
રમેશે ડાયરી બંધ કરી.
બાજુમાં સરિતા બેઠી હતી.
એણે પૂછ્યું,
“શું લખ્યું?”
રમેશે ડાયરી તેને આપી.
સરિતાએ વાંચ્યું.
પછી એણે રમેશનો હાથ પોતાના હાથમાં લીધો.
“આ રોકાણમાં હું પણ ભાગીદાર છું.”
રમેશ હસ્યો.
“હા.”
“પણ એક શરત છે.”
“શું?”
“હવે ‘પછી’ શબ્દ ઓછો વાપરવાનો.”
રમેશ હસ્યો.
“બરાબર.”
સરિતાએ કહ્યું,
“કારણ કે આપણે બંનેને ખબર છે…”
એ થોડી ક્ષણ અટકી.
“‘પછી’ની રાહ જોતા જોતા ત્રીસ વર્ષ પસાર થઈ ગયા.”
બંને એકબીજાને જોઈને હસ્યા.
બારીની બહાર સવાર થવાની શરૂઆત થઈ રહી હતી.
અને રમેશને પહેલી વાર લાગ્યું—
કદાચ જીવનનો સૌથી મોટો હિસાબ હજુ બાકી છે.
પણ આ વખતે એ હિસાબ પૈસાનો નહીં…
પ્રેમનો થવાનો હતો.
