కూచిపూడి నృత్యంలో 'ముద్రలు' (హస్తాభినయం) అత్యంత కీలకమైనవి. ఇవి కేవలం చేతి కదలికలు మాత్రమే కాదు, నృత్యకారుడి భావాలను, కథను ప్రేక్షకులకు చేరవేసే ఒక సంకేత భాష.
భరతముని 'నాట్యశాస్త్రం' మరియు నందికేశ్వరుడి 'అభినయ దర్పణం' గ్రంథాల ఆధారంగా ఈ ముద్రలను ప్రధానంగా రెండు రకాలుగా వర్గీకరించారు.
1. అసంయుత హస్తాలు (Single Hand Gestures)
ఒక చేతితో మాత్రమే ప్రదర్శించే ముద్రలను అసంయుత హస్తాలు అంటారు. అభినయ దర్పణం ప్రకారం ఇవి 28.
* పతాకం: అరచేయి నిటారుగా ఉంచి, వేళ్లన్నీ కలిపి ఉంచడం. ఇది ఆశీర్వాదం, ఆకాశం లేదా నిద్రను సూచిస్తుంది.
* త్రిపతాకం: పతాక హస్తంలో ఉంగరపు వేలిని వంచడం. ఇది కిరీటం, చెట్టు లేదా వజ్రాయుధాన్ని సూచిస్తుంది.
* శిఖరం: పిడికిలి బిగించి బొటనవేలును పైకి ఉంచడం. ఇది మన్మథుడిని, పట్టుదలను లేదా వీరత్వాన్ని సూచిస్తుంది.
* మృగశీర్షం: అరచేతిని బోర్లించి, చూపుడు వేలు, చిటికెన వేలు పైకి ఉంచి, మధ్య వేలు, ఉంగరపు వేలు బొటనవేలికి ఆనించి ఉంచడం. ఇది జింకను లేదా స్త్రీల ముఖాన్ని సూచిస్తుంది.
2. సంయుత హస్తాలు (Double Hand Gestures)
రెండు చేతులను కలిపి ప్రదర్శించే ముద్రలను సంయుత హస్తాలు అంటారు. ఇవి 24.
* అంజలి: రెండు పతాక హస్తాలను కలిపి ఉంచడం. ఇది నమస్కారాన్ని, దైవ ప్రార్థనను సూచిస్తుంది.
* కపోతం: రెండు చేతులను దోసిలిలా పట్టడం. ఇది వినయాన్ని, అంగీకారాన్ని తెలుపుతుంది.
* కర్కటం: రెండు చేతుల వేళ్లను ఒకదానికొకటి లోపలికి దోపడం. ఇది గుంపును లేదా వొంపులు తిరిగే తీగలను సూచిస్తుంది.
* శంఖం: ఒక చేతి బొటనవేలును మరో చేతి పిడికిలిలో ఉంచడం. ఇది శంఖాన్ని సూచిస్తుంది.
కూచిపూడిలో ముద్రల ప్రాముఖ్యత - విశ్లేషణ
కూచిపూడి నృత్యంలో ముద్రలు కేవలం అలంకారప్రాయం కావు, వాటికి మూడు రకాల వినియోగాలు ఉంటాయి:
* నృత్త ముద్రలు: ఇవి కేవలం అందం కోసం, తాళానికి అనుగుణంగా చేసే కదలికలు. వీటికి ప్రత్యేక అర్థం ఉండదు.
* అభినయ ముద్రలు: ఒక పదాన్ని లేదా భావాన్ని వివరించడానికి వాడేవి. ఉదాహరణకు, కృష్ణుడు వెన్న దొంగిలించే ఘట్టంలో చేతుల కదలికలు కథను చెబుతాయి.
* సాంకేతిక ముద్రలు: దేవతలను (బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు), దశావతారాలను లేదా బంధుత్వాలను (తల్లి, తండ్రి) సూచించడానికి ప్రత్యేకమైన హస్త సంకేతాలు ఉన్నాయి.
ముగింపు
కూచిపూడిలో ప్రతి ముద్రకు ఒక 'వినియోగం' (Usage) ఉంటుంది. నర్తకి తన కళ్ళ కదలికలు (దృష్టి భేదం), ముఖ కవళికలతో కలిపి ఈ ముద్రలను ప్రదర్శించినప్పుడు మాత్రమే ఆ నృత్యం సంపూర్ణమౌతుంది. ముద్రలు అనేవి కూచిపూడి అనే భావ తరంగానికి ప్రాణం వంటివి.
శాస్త్ర గ్రంథాల ప్రకారం, ముఖ్యంగా కూచిపూడి వంటి భారతీయ శాస్త్రీయ నృత్యాలలో 'వృత్తం' అనే పదానికి రెండు ప్రధాన అర్థాలు ఉన్నాయి. మీరు అడిగిన సందర్భాన్ని బట్టి దీనిని ఇలా విశ్లేషించవచ్చు:
1. నృత్య రీతిగా 'వృత్తం' (నృత్తం)
సాధారణంగా మనం వాడే 'నృత్తం' అనే పదాన్నే కొన్ని ప్రాచీన గ్రంథాల్లో 'వృత్తం' అని కూడా వ్యవహరిస్తారు. దీని అర్థం:
* కేవల నృత్యం: కేవలం తాళం, లయ మరియు గతికి అనుగుణంగా చేసే కదలికలు.
* భావ రహితం: ఇందులో ఎలాంటి కథ లేదా ప్రత్యేకమైన భావం (Expressions) ఉండవు. కేవలం అంగ సౌష్ఠవం, హస్త ముద్రలు మరియు పాద విన్యాసాల ద్వారా నృత్యం యొక్క అందాన్ని ప్రదర్శించడం దీని ముఖ్య ఉద్దేశ్యం.
2. మార్గ నృత్యంలో 'వృత్తం' (కదలికల సమూహం)
భరతముని 'నాట్యశాస్త్రం' ప్రకారం, నృత్య కదలికల క్రమాన్ని వివరించేటప్పుడు దీనిని ఒక సాంకేతిక పదంగా ఉపయోగిస్తారు.
* కరణాల కలయిక: కొన్ని కరణాలు (చిన్నపాటి నృత్య కదలికలు) కలిసి ఒక 'వృత్తం' లేదా 'నృత్తాంగం'గా ఏర్పడతాయి.
* చక్రీయ గమనం: నృత్యం చేసేటప్పుడు నర్తకి ఒక వృత్తాకారంలో లేదా నిర్ణీత దిశలలో తిరుగుతూ చేసే కదలికలను కూడా వృత్తం అని పిలుస్తారు.
3. సాహిత్య పరంగా 'వృత్తం' (ఛందస్సు)
ఒకవేళ మీరు నృత్యం కోసం రాసే సాహిత్యం లేదా కవిత్వం గురించి అడుగుతుంటే:
* అక్షర సంఖ్య, గురు లఘువుల నియమం కలిగిన పద్యాలను 'వృత్త పద్యాలు' (ఉదా: ఉత్పలమాల, చంపకమాల) అంటారు. కూచిపూడిలో యక్షగానాలు లేదా దరువులు రాసేటప్పుడు ఈ వృత్తాలను వాడతారు.
క్లుప్తంగా చెప్పాలంటే:
నృత్యంలో 'వృత్తం' అంటే భావం లేని, కేవలం లయబద్ధమైన శారీరక కదలిక. ఇది చూసేవారికి కంటికి విందుగా, అద్భుతమైన జ్యామితీయ ఆకృతులను (Geometric patterns) తలపిస్తుంది.
భారతీయ శాస్త్రీయ నృత్య శాస్త్రం (ముఖ్యంగా అభినయ దర్పణం, నాట్యశాస్త్రం) ప్రకారం నృత్తం, నృత్యం, నాట్యం అనేవి మూడు విభిన్నమైన అంశాలు. వీటి మధ్య ఉన్న సూక్ష్మమైన తేడాలను ఈ క్రింది విధంగా అర్థం చేసుకోవచ్చు:
1. నృత్తం (Nritta)
ఇది కేవలం శారీరక కదలికలకు సంబంధించినది. ఇందులో భావానికి తావుండదు.
* ముఖ్య ఉద్దేశ్యం: లయ (Rhythm) మరియు తాళం (Beats) కు అనుగుణంగా అంగ సౌష్ఠవాన్ని ప్రదర్శించడం.
* లక్షణం: ఇందులో కథ ఉండదు, కేవలం జతులకు అనుగుణంగా చేసే పాద విన్యాసాలు, హస్త ముద్రలు ఉంటాయి.
* ఉదాహరణ: కూచిపూడిలో వచ్చే 'జతులు' లేదా 'తిల్లాన'లో ఉండే కేవల నృత్య భాగాలు.
2. నృత్యం (Nritya)
నృత్తం మరియు అభినయం రెండూ కలిస్తే అది 'నృత్యం' అవుతుంది.
* ముఖ్య ఉద్దేశ్యం: రసాన్ని, భావాన్ని ప్రేక్షకులకు చేరవేయడం.
* లక్షణం: ఇందులో తాళంతో పాటు రసానికి (Emotions) ప్రాధాన్యత ఉంటుంది. నృత్యకారిణి ముద్రలు మరియు ముఖ కవళికల (అభినయం) ద్వారా పాటలోని అర్థాన్ని వివరిస్తుంది.
* ఉదాహరణ: పదాలు, జవ్వలీలు లేదా తరంగంలో కృష్ణలీలలను అభినయించడం.
3. నాట్యం (Natya)
దీనిని 'రూపకం' అని కూడా అనవచ్చు. ఇది ఒక సంపూర్ణమైన డ్రామా లేదా నాటకం.
* ముఖ్య ఉద్దేశ్యం: ఒక కథను పాత్రల ద్వారా ప్రదర్శించడం.
* లక్షణం: ఇందులో నృత్తం, నృత్యంతో పాటు సంభాషణలు (వాచికం), వేషధారణ (ఆహార్యం) ఉంటాయి. నర్తకులు నిర్దిష్ట పాత్రలను ధరించి (ఉదాహరణకు సత్యభామ లేదా హిరణ్యకశిపుడు) కథను నడిపిస్తారు.
* ఉదాహరణ: కూచిపూడిలో ప్రదర్శించే 'భామకలాపం' లేదా 'ప్రహ్లాద యక్షగానం'.
క్లుప్తంగా పోలిక (Table)
| అంశం | నృత్తం (Nritta) | నృత్యం (Nritya) | నాట్యం (Natya) |
|---|---|---|---|
| ప్రధానాంశం | తాళం & లయ | భావం & అభినయం | కథ & పాత్రలు |
| అర్థం | అర్థం ఉండదు (కేవల నృత్యం) | సాహిత్యం యొక్క అర్థాన్ని చూపిస్తుంది | పూర్తి కథను వివరిస్తుంది |
| సాధన | కాళ్ళు, చేతుల కదలికలు | ముఖ కవళికలు, ముద్రలు | మాటలు, నటన, వేషధారణ |
| లక్ష్యం | దృశ్య సౌందర్యం | రస నిష్పత్తి (Emotion) | ధర్మ ప్రబోధం / వినోదం |
మొత్తంగా చెప్పాలంటే, నృత్తం అనేది శరీర కదలిక అయితే, ఆ కదలికకు ప్రాణం పోసి భావాన్ని జోడిస్తే అది నృత్యం అవుతుంది. ఆ నృత్యమే ఒక కథా రూపం దాల్చి పాత్రల ద్వారా సాగితే అది నాట్యం అవుతుంది.
