પ્રકરણ ૧: ઉંબરાની મર્યાદા
વર્ષ ૧૯૯૦ના દાયકાનો એ અંતિમ પડાવ હતો. કેલેન્ડરના પાનાંઓ ઝડપથી ૨૦૦૦ની સાલ તરફ વળી રહ્યા હતા. આખી દુનિયાના વૈજ્ઞાનિકો, ગણિતજ્ઞો અને કમ્પ્યુટર એન્જિનિયરો એક અજીબ, અદ્રશ્ય અને ભયાનક મથામણમાં હતા. 'Y2K' (Year 2000 Problem) નામનો એક એવો હાઉ ઊભો થયો હતો કે ૨૦૦૦ની સાલ બેસતા જ દુનિયાભરના કમ્પ્યુટર્સના આંકડાઓ ઠપ થઈ જશે, બેંકોનો વહીવટ ખોરવાઈ જશે અને કદાચ આધુનિક દુનિયા થંભી જશે. ન્યૂયોર્કથી લઈને મુંબઈ સુધીનો સમય બહુ ઝડપથી દોડી રહ્યો હતો, દરેક સેકન્ડ કિંમતી હતી.
પરંતુ, આ વૈશ્વિક દોડધામથી હજારો માઈલ દૂર, પશ્ચિમ ભારતના ગુજરાત રાજ્યના એક મધ્યમવર્ગીય શહેરની શાંત ગલીમાં સમય હજુ પણ મંથર ગતિએ વહેતો હતો. અહીં લોકોના જીવનમાં કમ્પ્યુટરના આંકડાઓ કરતાં મહિનાના અંતે બચતા ઘરખર્ચના આંકડાઓની ચિંતા વધુ હતી.
એ શહેરના એક જૂના, ત્રણ માળના મકાનના બીજા માળે આવેલા બે રૂમ—એક રસોડું અને એક બેઠક રૂમ—ના નાનકડા ઘરમાં સવાર પડી હતી. એ મકાનની દીવાલો પર પડેલા પોપડા જાણે ઘરના સભ્યોના અનુભવોની વાતો કરતા હતા. સવારના આઠ વાગ્યા હતા. બેઠક રૂમમાં સવારના શીતળ પવનની લહેરખી સાથે બહારથી આવતી અગરબત્તીની પવિત્ર સુગંધ અને રસોડામાં સળગતા પ્રાઈમસના કેરોસીનની તીખી ગંધ હવામાં એકબીજા સાથે ભળી રહી હતી. આ મિશ્રણની સાથે એક ત્રીજી સુગંધ પણ હતી—સવારના તાજા છાપાની. પણ વિડંબના એ હતી કે એ છાપું આ ઘરનું નહોતું.
"આર્યન, એલા ઓ આર્યન! જાગ્યો કે?" પપ્પાનો ધીમો પણ આદેશાત્મક અવાજ સંભળાયો.
દસ વર્ષનો આર્યન પલંગ પરથી પરાણે બેઠો થયો અને પપ્પા પાસે આવ્યો. તેની આંખોમાં હજુ થોડી ઊંઘ અને સપનાઓ ઘેરાયેલા હતા, પણ મગજમાં ઘરની સ્થિતિનો નકશો એકદમ સ્પષ્ટ હતો. પપ્પા ખુરશી પર બેસીને ગંભીર મુદ્રામાં કંઈક વિચારી રહ્યા હતા. આર્યનને જોતા જ તેઓ બોલ્યા: "જા બેટા, સામેવાળા પાડોશી પાસેથી 'ગુજરાત સમાચાર' લઈ આવ. કહેજે કે પપ્પા હમણાં વાંચીને ૧૦ મિનિટમાં પાછું આપે છે."
આર્યને પપ્પાનો પડ્યો બોલ ઝીલી લીધો. તે ઉઘાડા પગે જ ઘરનો ઉંબરો ઓળંગી, સીડીઓ ઉતરીને સામેના મકાન તરફ દોડ્યો. બેલ મારતા જ પાડોશી મહિલાએ દરવાજો ખોલ્યો. આર્યને વિનમ્રતાથી છાપું માંગ્યું. મહિલાના ચહેરા પર એક અજીબ કચવાટ હતો. તેણે એવી રીતે છાપું આર્યન તરફ લંબાવ્યું જાણે કોઈ પોતાની કિંમતી જાગીર પરાણે આપી રહી હોય.
"હજુ તો અમે પણ કોઈએ વાંચ્યું નથી, આ તમારા પપ્પાને કહેજે કે થોડીવાર પછી આવીને લઈ જાય..." મહિલાએ કટાક્ષમાં ટોણો માર્યો.
દસ વર્ષના આર્યનમાં ગજબની કોઠાસૂઝ હતી. તેને ખબર હતી કે જો તે અત્યારે ખાલી હાથે જશે તો પપ્પાનો આખો દિવસ બગડશે. તેણે ચહેરા પર એક માસૂમ સ્મિત જાળવી રાખ્યું અને બાળસહજ છતાં તર્કબદ્ધ હાજરજવાબી આપી, "માસી, બસ ૧૦ જ મિનિટ! પપ્પાને છાપામાં બસ થોડુંક પંચાંગ અને રાશિફળ જ જોવું છે, બીજું કંઈ વાંચવું નથી. હું હમણાં જ દોડીને પાછું આપી જઈશ."
આ સાંભળી મહિલા થોડી નરમ પડી. "સારું, પણ યાદ રાખજે, ૧૦ જ મિનિટ, ઓકે?"
"હા માસી!" કહી આર્યને છાપું લીધું અને ઘર તરફ દોટ મૂકી. એ છાપાના પાનાંઓમાં દેશ-દુનિયાની મોટી મોટી ખબરો તો હતી જ, પણ આર્યન માટે એમાં તેના પરિવારના સંઘર્ષની વાસ્તવિકતા પણ છુપાયેલી હતી.
ઘરે આવીને તેણે પપ્પાને છાપું આપ્યું. પપ્પા ઉતાવળે પાનાં ફેરવવા લાગ્યા. આર્યન બાજુમાં ઊભો રહી તેમને જોઈ રહ્યો હતો. તેને હંમેશા એક જ સવાલ થતો—પપ્પા પોતાનું છાપું કેમ નથી બંધાવતા? શું રોજના બે-ત્રણ રૂપિયા એટલા બધા મોંઘા છે? પણ તેને તરત યાદ આવતું કે રસોડામાં મમ્મી જે તેલના ડબ્બા અને લોટના ડબ્બાનો હિસાબ રાખતી હતી, તેમાં આ છાપાના પચાસ રૂપિયા એ આર્યનના આખા મહિનાના નાસ્તાના પૈસા હતા. પપ્પા પોતાના શોખ જતા કરીને આર્યનની નાની જરૂરિયાતો પૂરી કરતા હતા.
"આર્યન, લે આ છાપું પાછું આપી આવ. જોજે હો, પાનું ફાટે નહીં કે ક્યાંય ડાઘ ન પડે," પપ્પાએ સૂચના આપી.
આર્યન છાપું પાછું આપી આવ્યો. જ્યારે તે પાછો ફર્યો ત્યારે રસોડામાંથી મમ્મીનો અવાજ આવ્યો, "આર્યન! સાંભળ્યું? આજે સ્કૂલે જતી વખતે પેલી 'રફનોટ' લેતો જજે. તારા પપ્પાએ રાત્રે મોડે સુધી જાગીને એ તૈયાર કરી છે."
આર્યને ટેબલ પર પડેલી એ નોટ તરફ એકીટસે જોઈ રહ્યો. એ કોઈ દુકાનમાંથી લાવેલી નવીનકોર નોટ નહોતી. તેની ગયા વર્ષની અડધી વપરાયેલી તમામ અધૂરી નોટોના પાછળના કોરા પાનાઓને ભેગા કરી, પપ્પાએ સોય-દોરાથી મજબૂત ટાંકા લઈને એને સીવી હતી. પપ્પાએ જૂના પૂંઠાને ઊંધું ફેરવીને તેના પર સરસ મજાનું કવર પણ ચડાવ્યું હતું.
આર્યન એ નોટને સ્પર્શતા જ થંભી ગયો. આ માત્ર હોમવર્ક કરવાની નોટ નહોતી, પણ એ તો એના પોતાના જીવનનું પ્રતિબિંબ હતી. એ નોટના દરેક પાને એક અલગ સંઘર્ષની કથા હતી. કોઈ પાનું લીટીવાળું હતું તો કોઈ કોરું, કોઈ પીળું હતું તો કોઈ સફેદ. આ રફનોટ જાણે ચીસો પાડીને કહેતી હતી કે આર્યનનું અસ્તિત્વ પણ બીજાના વધેલા-ઘટેલા અંશોને ભેગા કરીને ટકી રહ્યું છે. પછી ઘડિયાળના ભાગતા કાંટા પર નજર નાખીને તે ઝડપથી સ્નાન અને પ્રાતઃકર્મ પતાવવામાં લાગી ગયો.
સ્નાન કરીને બહાર આવી, કપડાં પહેરીને તે બેઠક રૂમમાં નાસ્તો કરવા બેઠો. ત્યાં જ સોસાયટીના કમ્પાઉન્ડમાં મિત્રો—નિખિલ, જુગલ અને બિશન—ના ઉમંગભર્યા અવાજો સંભળાયા. આર્યને બારીમાંથી નીચે જોયું. નિખિલ તેની નવીનકોર 'હીરો' સાયકલના ટાયરમાં પંપથી હવા પુરાવી રહ્યો હતો. તેની સાયકલની ક્રોમ પ્લેટેડ રીંગો સૂર્યના પ્રકાશમાં ચમકી રહી હતી. જુગલ અને બિશન તો મંત્રમુગ્ધ થઈને એ સાયકલને જોઈ રહ્યા હતા, જાણે નિખિલ કોઈ બીજા ગ્રહ પરથી યાન લાવ્યો હોય!
નિખિલની એ સાયકલની ચમક આર્યનની આંખોને આંજી રહી હતી. તેને અચાનક એવું લાગ્યું કે એ સાયકલના પૈડાં તેના નસીબ કરતાં ક્યાંય વધુ ઝડપથી ફરી રહ્યા છે. તેની નજર ફરીથી ઘરના ઉંબરા પર જઈને સ્થિર થઈ ગઈ. એ લાકડાનો ઘસાઈ ગયેલો ઉંબરો આજે તેને એક 'લક્ષ્મણરેખા' જેવો લાગતો હતો. જે વારંવાર યાદ અપાવતો હતો— "આર્યન, તારી જરૂરિયાત અને તારી આકાંક્ષાઓ વચ્ચે એક બહુ ઊંડી ખાઈ છે. નિખિલ પાસે એ ખાઈ ઓળંગવા માટે સાયકલ છે, પણ તારી પાસે માત્ર આ સીવેલી રફનોટ છે."
"આર્યન, જલ્દી કર બેટા, નિશાળે જવાનું મોડું થશે!" મમ્મીનો અવાજ ફરી ગુંજ્યો.
આર્યને પપ્પાએ સીવેલી એ ઉબડ-ખાબડ રફનોટ મજબૂતીથી હાથમાં પકડી. તેણે તેલ નાખીને વાળ ઓળ્યા અને બેગમાં નોટ મૂકી. તેના દિલમાં એક અજીબ બેચેની હતી, પણ આંખોમાં કંઈક કરી છૂટવાની તમન્ના. તેણે એક ઊંડો શ્વાસ લીધો, ઘરનો ઉંબરો ઓળંગ્યો અને સીડીઓ ઉતરીને પોતાના મિત્રોની ટોળી તરફ આગળ વધ્યો.
તેને તે સમયે અંદાજ પણ નહોતો કે વર્ષ ૨૦૦૦ની જે ટેકનોલોજીકલ ક્રાંતિ માટે આખી દુનિયા ગભરાઈ રહી છે, એના પાયામાં ક્યાંક તેના આ બે રૂમના મકાનનો સંઘર્ષ અને આ સાધારણ રફનોટમાં ટપકાવેલા અનુભવો જ રહેવાના છે.
આર્યન નીચે પહોંચ્યો. નિખિલે સાયકલની ઘંટડી વગાડી— 'ટ્રીન ટ્રીન'. એ અવાજ જાણે આર્યનના જીવનના નવા પ્રકરણની શરૂઆત હતી.
પ્રકરણ ૧ નો અંત.....
(ક્રમશ:)
