अमृतवेल
वि. स. खांडेकर
समीक्षा लेखनमाला
लेखन अविनाश शांताबाई भिमराव ढळे
(एक अश्वस्थामा)
भाग तिसरा
समाप्तीची शांत वेदना आणि कालातीत अनुभव
अमृतवेलच्या अखेरच्या टप्प्यावर पोहोचताना वाचकाच्या मनात कुठलाही उत्कट भावनिक उद्रेक होत नाही. इथे अश्रू ओघळत नाहीत, नाट्यमय प्रसंग घडत नाहीत, आणि कोणतेही ठाम उत्तर मिळत नाही. मात्र तरीही, किंवा कदाचित त्यामुळेच, कादंबरी संपल्यावर मनात एक खोल, शांत आणि दीर्घकाळ टिकणारी अस्वस्थता उरते. ही अस्वस्थता म्हणजेच अमृतवेलची खरी समाप्ती आहे.
वि. स. खांडेकरांच्या लेखनात शेवट म्हणजे कथानकाचा शेवट नसतो. तो एका प्रवासाचा थांबा असतो. अमृतवेलचा शेवटही तसाच आहे. तो वाचकाला थांबवतो, पण मुक्त करत नाही. पात्रांचे आयुष्य कागदावर संपते, पण त्यांच्या भावनिक गुंतागुंती वाचकाच्या मनात सुरूच राहतात.
या कादंबरीच्या अखेरीस आपल्याला हे प्रकर्षाने जाणवते की प्रेम, त्याग आणि कर्तव्य यांचा संघर्ष कुठेही सुटलेला नाही. तो केवळ स्वीकारला गेलेला आहे. खांडेकरांचे हेच वैशिष्ट्य आहे. ते समस्यांचे समाधान देत नाहीत, तर त्या समस्यांशी जगण्याची मानसिक तयारी देतात.
अमृतवेलचा शेवट कोणालाही सुखावणारा नाही, पण तो कुणालाही फसवतही नाही. इथे प्रेम अपयशी ठरले, असे सरळ म्हणता येत नाही. कारण प्रेम नष्ट झालेले नाही. ते व्यक्त न होता, मिळवता न येता, शांतपणे अंतर्मनात जपले गेले आहे. या अर्थाने अमृतवेल ही अपयशी प्रेमकथा नाही, तर न बोलता जगलेल्या प्रेमाची कथा आहे.
कादंबरीच्या शेवटच्या टप्प्यात नात्यांतील गुंतागुंत अधिक तीव्रतेने समोर येते. निर्णय घेतले गेले आहेत, पण ते समाधान देणारे नाहीत. ते अपरिहार्य आहेत. पात्रांनी जे स्वीकारले आहे, ते त्यांच्या इच्छेपेक्षा त्यांच्या परिस्थितीचे फलित अधिक आहे. आणि हाच स्वीकार खांडेकर अत्यंत शांतपणे वाचकासमोर ठेवतात.
अमृतवेलचा शेवट हा नकाराचा नाही, तर समर्पणाचा आहे. इथे बंड नाही, आक्रोश नाही. इथे आहे ती माणसाने आपल्या मर्यादा ओळखून घेतलेली शांत शरणागती. आजच्या काळात ही भूमिका दुर्बल वाटू शकते. पण खांडेकर तिला दुर्बलता मानत नाहीत. ती त्यांना मानवी वास्तवाची जाणीव वाटते.
या कादंबरीच्या समाप्तीच्या संदर्भात स्त्री पात्रांचे स्थान विशेष लक्षात घेण्यासारखे आहे. त्यांच्या आयुष्यातील निर्णय हे स्वप्नपूर्तीसाठी नसून, संतुलनासाठी घेतलेले आहेत. त्यांचा त्याग कुठेही गौरवलेला नाही, पण तो नाकारलेलाही नाही. तो परिस्थितीचा भाग म्हणून स्वीकारलेला आहे. यातून स्त्रीजीवनातील भावनिक कोंडी अत्यंत प्रभावीपणे व्यक्त होते.
पुरुष पात्रांचाही शेवट काहीसा अस्वस्थ करणारा आहे. त्यांनी आपली कर्तव्ये पार पाडली आहेत, पण भावनिक समाधान त्यांनाही लाभलेले नाही. यावरून खांडेकर हे स्पष्ट करतात की नात्यांमधील अपूर्णता ही केवळ एका बाजूची वेदना नसते. ती सर्वांचीच असते. फरक फक्त इतकाच की ती प्रत्येक जण वेगळ्या पद्धतीने सहन करतो.
अमृतवेल संपताना समाज, कुटुंब आणि प्रतिष्ठा या संकल्पना कुठेही ढासळलेल्या दिसत नाहीत. त्या तशाच उभ्या आहेत. मात्र त्यांच्या सावलीत माणूस किती एकटा पडतो, हे या शेवटातून अधिक तीव्रतेने जाणवते. खांडेकर समाजव्यवस्थेवर थेट टीका करत नाहीत. ते फक्त तिचा मानवी आयुष्यावर होणारा परिणाम दाखवतात. आणि कधी कधी ते दाखवणेच अधिक प्रभावी ठरते.
या कादंबरीचा शेवट वाचकाला अंतर्मुख करतो कारण तो कोणतीही भावनिक मुक्तता देत नाही. तो प्रश्न खुलाच ठेवतो. प्रेमासाठी किती झुकावे, कर्तव्याची सीमा कुठे संपते, आणि स्वतःच्या भावना दाबून ठेवणे हे योग्य आहे की नाही, याचे उत्तर कादंबरी देत नाही. कारण ही उत्तरे काळानुसार, व्यक्तीनुसार बदलत राहतात.
आजच्या काळात अमृतवेलचा शेवट विशेष महत्त्वाचा वाटतो. आज माणूस स्वतःच्या भावनांबाबत अधिक व्यक्त होऊ लागला आहे, पण त्याच वेळी नात्यांमधील अस्थिरता वाढलेली आहे. अशा वेळी अमृतवेल आपल्याला सांगते की व्यक्त होणे महत्त्वाचे आहे, पण समजून घेणे त्याहूनही अधिक महत्त्वाचे आहे.
अमृतवेल ही कादंबरी संपताना आपल्याला एक गोष्ट ठळकपणे जाणवते. माणूस कितीही प्रगत झाला, समाज कितीही बदलला, तरी प्रेम आणि कर्तव्य यातील संघर्ष संपणार नाही. तो फक्त वेगवेगळ्या रूपांत समोर येईल. खांडेकरांची दृष्टी या वास्तवाला स्वीकारते, आणि म्हणूनच त्यांचे लेखन कालातीत ठरते.
कादंबरीचा शेवट झाला आहे, हे आपल्याला शब्दांत कळते. पण भावनिक पातळीवर तो संपत नाही. पात्रे आपल्याला सोडून जात नाहीत. त्यांच्या मौनात दडलेली वेदना, त्यांचा स्वीकारलेला त्याग आणि त्यांच्या नात्यांतील अपूर्णता आपल्याला स्वतःकडे पाहायला भाग पाडते.
अमृतवेल संपते, पण तिचा परिणाम संपत नाही. ती वाचकाच्या मनात राहते, प्रश्न विचारत राहते, आणि कधी कधी उत्तरांची मागणीही करत नाही. ती फक्त समजून घेण्याची अपेक्षा ठेवते.
याच ठिकाणी अमृतवेलचा शेवट होतो. कथानक पूर्ण होते. पात्रांचे आयुष्य कागदावर थांबते. पण मानवी नात्यांचा, प्रेमाचा आणि त्यागाचा जो चिंतनशील प्रवास या कादंबरीने सुरू केला आहे, तो वाचकाच्या आयुष्यात पुढे चालू राहतो.
हीच अमृतवेलची खरी समाप्ती आहे.
✍️समिक्षा लेखन
अविनाश शांताबाई भिमराव ढळे
(एक अश्वस्थामा)
Copyright ©® : avinash.b.dhale11@gmail.com
